Shloka 14
अध्याय १२८: शिव–उमा संवादः — तिलोत्तमा, श्मशान-मेध्यता, तथा चातुर्वर्ण्य-धर्मः
Chapter 128: Śiva–Umā Dialogue—Tilottamā, the Ritual Valence of the Śmaśāna, and the Fourfold Duty-Code
Devanagari script
सम्पीड्यात्मानमारर्यत्वात् त्वया कश्चिदुपस्कृत: । जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिण: कृश:
Translation
ब्राह्मण म्हणाला—“साधो! आपल्या आर्यत्वामुळे तू स्वतःला कष्ट देऊनही जेव्हा कुणाचा उपकार करतोस, तेव्हा तो तुला आपल्या बळाने जिंकले असे समजतो. म्हणूनच तू हरिणासारखा कृश व फिकट होत चाललास.”
Word by Word
सम्पीड्यhaving afflicted/pressed
सम्पीड्य:
Karma
TypeVerb
Rootसम्-पीड्
Formल्यप् (absolutive/gerund), कर्तरि
आत्मानम्oneself
आत्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootआत्मन्
FormMasculine, Accusative, Singular
आर्यत्वात्from/owing to nobility
आर्यत्वात्:
Apadana
TypeNoun
Rootआर्यत्व
FormNeuter, Ablative, Singular
त्वयाby you
त्वया:
Karana
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormInstrumental, Singular
कश्चित्someone
कश्चित्:
Karta
TypePronoun
Rootकश्चित्
FormMasculine, Nominative, Singular
उपस्कृतःbenefited/obliged (helped)
उपस्कृतः:
Karta
TypeVerb
Rootउप-स्कृ
Formक्त (past passive participle), Masculine, Nominative, Singular
जितम्conquered/defeated
जितम्:
Karma
TypeVerb
Rootजि
Formक्त (past passive participle), Masculine, Accusative, Singular
त्वाम्you
त्वाम्:
Karma
TypePronoun
Rootयुष्मद्
FormAccusative, Singular
मन्यतेthinks/considers
मन्यते:
TypeVerb
Rootमन्
Formलट्, आत्मनेपद, Third, Singular
साधोO good man
साधो:
TypeNoun
Rootसाधु
FormMasculine, Vocative, Singular
तेनtherefore/by that
तेन:
Karana
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
असिyou are
असि:
TypeVerb
Rootअस्
Formलट्, Second, Singular
हरिणःpale/whitish (deer-like in color)
हरिणः:
Karta
TypeAdjective
Rootहरिण
FormMasculine, Nominative, Singular
कृशःemaciated/thin
कृशः:
Karta
TypeAdjective
Rootकृश
FormMasculine, Nominative, Singular
Speaker
ब्राह्मण उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes