Shloka 20
Adhyāya 119: Vyāsa–Kīṭa-saṃvāda
Tapas-bala and karmic ascent across yoni
आत्मौपम्येन मन्तव्यं बुद्धिमद्धिः कृतात्मभि: । मृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम्
ātmaupamyena mantavyaṃ buddhimadbhiḥ kṛtātmabhiḥ | mṛtyuto bhayam astīti viduṣāṃ bhūtim icchatām ||
भीष्म म्हणाले—बुद्धिमान व संयमी पुरुषांनी आत्मौपम्याने विचार करावा, म्हणजे सर्व प्राण्यांना आपल्या समान मानावे. जे विद्वान आपले कल्याण इच्छितात त्यांनाही मृत्यूचे भय असते; मग जे निरपराध, निरोग प्राणी जगू इच्छितात, त्यांना मांसावर उपजीविका करणारे पापी पुरुष बलपूर्वक मारू लागले तर त्यांना भय का वाटणार नाही?
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Use ātmaupamya—placing oneself in another’s position—as an ethical test: since everyone fears death and seeks well-being, one should not cause fear and harm to other living beings, especially the innocent.
In Anushasana Parva, Bhishma is instructing Yudhishthira on dharma and right conduct. Here he argues from a universal human experience—fear of death—to ground compassion toward all creatures and to condemn violent killing driven by appetite or livelihood.