Adhyaya 114
Anushasana ParvaAdhyaya 11411 Verses

Adhyaya 114

अहिंसा-आत्मौपम्य-उपदेशः | Instruction on Ahiṃsā and Self-Comparison Ethics

Upa-parva: Anuśāsana-parva — Ahiṃsā and Ātma-upamya (Ethics of Non-injury) Unit

Chapter 114.0 is a compact dialogue initiated by Yudhiṣṭhira, who enumerates major disciplines—ahiṃsā, Vedic action, meditation with sense-control, austerity, and service to the guru—and asks which is most conducive to human welfare (śreyas). Bṛhaspati replies that these are distinct gateways to dharma, then states his ‘unsurpassed’ teaching: dharma rooted in ahiṃsā yields the highest good. The instruction operationalizes ahiṃsā through (1) regulating desire and anger, (2) abandoning punitive violence against non-harmful beings, and (3) adopting ātma-upamya—treating others’ pleasure and pain as one’s own measure. The chapter further asserts that the path of one who perceives the self in all beings is subtle, even confounding to divine seekers, underscoring the difficulty of consistent non-injury. The ethical rule is summarized negatively (do not do to others what is adverse to oneself) and positively (equanimity in giving/refusal, pleasure/pain, and like/dislike). The narrative closes with Vaiśaṃpāyana noting Bṛhaspati’s departure to heaven after instructing Yudhiṣṭhira.

Chapter Arc: शरतल्प पर पड़े भीष्म के पास युधिष्ठिर का आगमन—राजधर्म और दानधर्म के उपदेशों के बीच वह एक अनोखा प्रश्न उठाते हैं: रूप-सौन्दर्य, लोकप्रियता और पूर्णांग सौभाग्य कैसे प्राप्त हो? → भीष्म मार्गशीर्ष मास के ‘चन्द्र-व्रत’ का विधान बताते हुए नक्षत्रों को चन्द्रदेव के अंग-प्रत्यंगों से जोड़ते हैं—पाद, जंघा, ऊरु, गुहा, कटि, नाभि, नेत्र, पृष्ठ, भुजा, हाथ, अंगुली, नख, ग्रीवा, कर्ण, मुख, दन्त-ओष्ठ, शिर और केश—और साधक को क्रमशः ध्यान/स्मरण तथा व्रत-आचरण की सूक्ष्म विधि में ले जाते हैं। → व्रत-समाप्ति पर वेदपारग ब्राह्मण को घृत-दान का निर्णायक विधान—और उसके फल का उद्घोष: साधक पूर्णिमा के चन्द्रमा की भाँति ‘परिपूर्णांग’, दर्शनीय, सुभग तथा ज्ञान-भाग्य से युक्त होता है। → भीष्म व्रत की फलश्रुति को स्थिर करते हैं—सौन्दर्य और लोक-प्रियता को केवल देह-लावण्य नहीं, बल्कि दान, संयम और शुभ-कालानुष्ठान से उपजा तेज मानते हैं; युधिष्ठिर को एक व्यावहारिक, शास्त्रोक्त साधना-पथ मिल जाता है।

Shlokas

Verse 1

अकाल दशाधिकशततमो< ध्याय: रूप-सौन्दर्य और लोकप्रियताकी प्राप्तिके लिये मार्गशीर्षमासमें चन्द्र-व्रत करनेका प्रतिपादन वैशम्पायन उवाच शरतल्पगतं भीष्मं॑ वृद्ध कुरूपितामहम्‌ | उपगम्य महाप्राज्ञ: पर्यमृच्छद्‌ युधिष्ठिर:

वैशंपायन म्हणाले—शरशय्येवर पडलेल्या कुरुकुलाच्या वृद्ध पितामह भीष्मांकडे महाप्राज्ञ युधिष्ठिर गेले आणि आदरपूर्वक त्यांना प्रश्न विचारू लागले.

Verse 2

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! महाज्ञानी युधिष्ठिरने बाणशय्यापर सोये हुए कुरुकुलके वृद्ध पितामह भीष्मजीके निकट जाकर इस प्रकार प्रश्न किया ।। युधिछिर उवाच अड़नां रूपसौभाग्य॑ प्रियं चैव कथं भवेत्‌ | धर्मार्थकामसंयुक्त: सुखभागी कथं भवेत्‌,युधिष्ठिर बोले--पितामह! मनुष्यके अंगोंको सुन्दर रूपका सौभाग्य कैसे प्राप्त होता है? मनुष्यमें लोकप्रियता कैसे आती है? धर्म, अर्थ और कामसे युक्त पुरुष किस प्रकार सुखका भागी हो सकता है?

युधिष्ठिर म्हणाले—पितामह! मनुष्याच्या अंगांना रूप-सौंदर्याचे सौभाग्य कसे प्राप्त होते? तो लोकांना प्रिय व लोकप्रिय कसा होतो? आणि जो पुरुष धर्म, अर्थ व काम यांनी युक्त आहे, तो कसा सुखाचा भागीदार होऊ शकतो?

Verse 3

भीष्म उवाच मार्गशीर्षस्य मासस्य चन्द्रे मूलेन संयुते । पादौ मूलेन राजेन्द्र जड्धायामथ रोहिणीम्‌,भीष्मजीने कहा--राजेन्द्र! मार्गशीर्षमासके शुक्लपक्षकी प्रतिपदाको मूल नक्षत्रसे चन्द्रमाका योग होनेपर चन्द्रसम्बन्धी व्रत आरम्भ करे। चन्द्रमाके स्वरूपका इस प्रकार चिन्तन करना चाहिये। देवता-सहित मूलनक्षत्रके द्वारा उनके दोनों चरणोंकी भावना करे और पिण्डलियोंमें रोहिणीको स्थापित करे

भीष्म म्हणाले—राजेंद्र! मार्गशीर्ष मासात चंद्रमा मूळ नक्षत्राशी संयुक्त झाला असता चांद्र-व्रताचा आरंभ करावा. चंद्रदेवाच्या स्वरूपाचे ध्यान करताना देवतांसहित मूळ नक्षत्र त्याच्या दोन्ही पायांत कल्पावे आणि पिंडऱ्यांत रोहिणीची स्थापना मानावी.

Verse 4

अश्रिन्यां सक्थिनी चैव ऊरू चाषाढ्योस्तथा । गुहां तु फाल्गुनी विद्यात्‌ कृत्तिका कटिकास्तथा,जाँघोंमें अश्विनी नक्षत्र, ऊरुओंमें पूर्वाषाढ़ा और उत्तराषाढ़ा नक्षत्र, गुह्य भागमें पूर्वाफाल्गुनी और उत्तरा-फाल्गुनी नक्षत्र तथा कटिभागमें कृत्तिकाकी स्थिति समझे

जांघांत अश्विनी नक्षत्र, ऊरूंमध्ये पूर्वाषाढा व उत्तराषाढा, गुह्य भागात पूर्वफाल्गुनी व उत्तरफाल्गुनी आणि कटिभागात कृत्तिका अशी त्यांची स्थिती समजावी.

Verse 5

नाभिं भाद्रपदे विद्याद्‌ रेवत्यामक्षिमण्डलम्‌ | पृष्ठमेव धनिष्ठासु अनुराधोत्तरास्तथा,नाभिमें पूर्वाभाद्रघदा और उत्तराभाद्रपदाको जाने, नेत्रमण्डलमें रेवती, पृष्ठभागमें धनिष्ठा, अनुराधा तथा उत्तराको स्थापित समझे

नाभीत (पूर्व/उत्तर) भाद्रपद, नेत्रमंडलात रेवती, पाठीवर धनिष्ठा; तसेच अनुराधा आणि ‘उत्तरा’ यांचीही यथास्थान स्थापना समजावी.

Verse 6

बाहुभ्यां तु विशाखासु हस्तौ हस्तेन निर्दिशेत्‌ । पुनर्वस्वड्गुली राजन्नाश्लेषासु नखास्तथा,राजन! दोनों भुजाओंमें विशाखाका, हाथोंमें हस्तका, अंगुलियोंमें पुनर्वसुका तथा नखोंमें आश्लेषाकी स्थापना करे

राजन्! दोन्ही भुजांत विशाखा, हातांत हस्त, बोटांत पुनर्वसु आणि नखांत आश्लेषा अशी स्थापना करावी.

Verse 7

ग्रीवां ज्येष्ठा च राजेन्द्र श्रवणेन तु कर्णयो: । मुखं पुष्येण दानेन दन्तोष्ठी स्वातिरुच्यते

राजेंद्र! ग्रीवा ज्येष्ठेच्या अधीन, कान श्रवणाच्या अधीन; दानधर्मामुळे मुख पुष्याच्या अधीन, आणि दात व ओठ स्वातीच्या अधीन असे सांगितले आहे.

Verse 8

राजेन्द्र! ज्येष्ठा नक्षत्रसे ग्रीवाकी, श्रवणसे दोनों कानोंकी, पुष्य नक्षत्रकी स्थापनासे मुखकी तथा स्वाती नक्षत्रसे दाँतों और ओठोंकी भावना बतायी जाती है ।। हासं शतभिषां चैव मघां चैवाथ नासिकाम्‌ | नेत्रे मृसशिरो विद्याल्ललाटे मित्रमेव तु,शतभिषाको हास, मघाको नासिका, मृगशिराको नेत्र और मित्र (अनुराधा) को ललाट समझे

भीष्म म्हणाले—राजेंद्र! ज्येष्ठा नक्षत्राने ग्रीवा, श्रवणाने दोन्ही कान, पुष्याच्या स्थापनाने मुख आणि स्वातीने दात व ओठ यांची भावना करावी. शतभिषा हे हास्य, मघा ही नासिका, मृगशिरा ही नेत्रे आणि मित्र (अनुराधा) हे ललाट असे जाणावे.

Verse 9

भरण्यां तु शिरो विद्यात्‌ केशाना्द्रां नराधिप । समाप्ते तु घृतं दद्याद्‌ ब्राह्मणे वेदपारगे,नरेश्वरर भरणीको सिर और आर्द्रोको चन्द्रमाके केश समझे। (इस प्रकार विभिन्न अंगोंमें नक्षत्रोंकी स्थापना करके तत्सम्बन्धी मन्त्रोंद्वारा उन-उन अंगोंकी पूजा एवं जप) होम आदि प्रतिदिन करे। पौर्णमासीको व्रत समाप्त होनेपर वेदोंके पारंगत विद्दधान्‌ ब्राह्मणको घृत दान करे

भीष्म म्हणाले—नराधिप! भरणी हे शिर आणि आर्द्रा हे (चंद्राचे) केश असे जाणावे. अशा रीतीने नक्षत्रांची अंगांमध्ये स्थापना करून त्यांच्या-त्यांच्या मंत्रांनी पूजा करीत दररोज जप-होम इत्यादी करावे. पौर्णिमेला व्रत समाप्त झाल्यावर वेदपारंगत ब्राह्मणाला घृत दान करावे.

Verse 10

सुभगो दर्शनीयश्व ज्ञानभाग्यथ जायते । जायते परिपूर्णाड़्: पौर्णमास्येव चन्द्रमा:,ऐसा करनेसे मनुष्य पूर्णिमाके चन्द्रमाकी भाँति परिपूर्णांग सौभाग्यशाली, दर्शनीय तथा ज्ञानका भागी होता है

असे केल्याने मनुष्य सौभाग्यवान, दर्शनीय आणि ज्ञानाचा भागी होऊन जन्मतो; तसेच पौर्णिमेच्या चंद्राप्रमाणे सर्वांगपरिपूर्ण होतो.

Verse 110

इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि दशाधिकशततमो<ध्याय: ।। ११० || इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वाचा एकशे दहावा अध्याय समाप्त झाला.

Frequently Asked Questions

Yudhiṣṭhira asks which discipline most effectively leads to śreyas (human good): ahiṃsā, Vedic ritual action, meditation with sense-control, austerity, or service to the teacher.

Ahiṃsā is presented as the central support of dharma, practically implemented through ātma-upamya (measuring others by oneself) and through the restraint of desire and anger, yielding well-being and spiritual attainment.

Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides consequence-claims (harm leads away from posthumous happiness; non-injury and anger-conquest lead to flourishing) and ends with a narrative marker: Vaiśaṃpāyana records Bṛhaspati’s departure after delivering the instruction, signaling doctrinal closure.