Shloka 53
ययाति–देवयानी संवादः
Yayāti–Devayānī Dialogue and Śukra’s Consent
गुरोहि भीतो विद्यया चोपहूत: शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार । जब गुरुने विद्याका प्रयोग करके बुलाया, तब उनके पेटमें बैठे हुए कच भयभीत हो धीरेसे बोले। (कच उवाच प्रसीद भगवन् महां कचो5हमभिवादये । यथा बहुमत: पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान् ।।) कचने कहा--भगवन्! आप मुझपर प्रसन्न हों, मैं कच हूँ और आपके चरणोंमें प्रणाम करता हूँ। जैसे पुत्रपर पिताका बहुत प्यार होता है, उसी प्रकार आप मुझे भी अपना स्नेहभाजन समझें। वैशम्पायन उवाच तमब्रवीत् केन पथोपनीत- स्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र,वैशम्पायनजी कहते हैं--उनकी आवाज सुनकर शुक्राचार्यने पूछा--“विप्र! किस मार्गसे जाकर तुम मेरे उदरमें स्थित हो गये? ठीक-ठीक बताओ”
vaiśampāyana uvāca |
guroḥ hi bhīto vidyayā copahūtaḥ śanair vākyaṃ jaṭhare vyājahāra |
kaca uvāca |
prasīda bhagavan mahāṃś cako 'ham abhivādaye |
yathā bahumataḥ putras tathā manyatu māṃ bhavān ||
vaiśampāyana uvāca |
tam abravīt kena pathopanītaḥ tvaṃ codare tiṣṭhasi brūhi vipra ||
वैशंपायन म्हणाले—गुरूंनी विद्येच्या सामर्थ्याने हाक मारताच, उदरात असलेला कच भयभीत होऊन हळूहळू बोलू लागला. कच म्हणाला—“भगवन्, प्रसन्न व्हा. मी कच आहे; आपणांस प्रणाम करतो. जसा पिता प्रिय पुत्रावर विशेष प्रेम करतो, तसाच मला आपला स्नेहभाजन समजा.” वैशंपायन म्हणाले—तो आवाज ऐकून शुक्राचार्यांनी विचारले—“विप्र, कोणत्या मार्गाने तू येथे येऊन माझ्या उदरात स्थित झालास? सत्य सांग.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even in danger, the student approaches the teacher with humility and respectful speech, seeking grace rather than confrontation; the scene also highlights the moral weight of truthful disclosure when questioned by one’s guru.
Kaca, having ended up inside Śukrācārya’s belly, is summoned by the guru’s vidyā and speaks from within, first offering reverence and requesting affectionate regard; Śukra then demands an honest explanation of how Kaca came to be inside him.