Shloka 29
Adhyāya 71: Kaca and the Saṃjīvanī-vidyā
Devayānī–Śukra Episode
महाभागं वसिष्ठं य: पुत्रैरिष्टै्ययोजयत् । क्षत्रजातश्न यः पूर्वमभवद् ब्राह्मणो बलातू,विश्वामित्र ऋषि वे ही हैं, जिन्होंने महाभाग महर्षि वसिष्ठका उनके प्यारे पुत्रोंसे सदाके लिये वियोग करा दिया; जो पहले क्षत्रियकुलमें उत्पन्न होकर भी तपस्याके बलसे ब्राह्मण बन गये; जिन्होंने अपने शौच-स्नानकी सुविधाके लिये अगाध जलसे भरी हुई उस दुर्गम नदीका निर्माण किया, जिसे लोकमें सब मनुष्य अत्यन्त पुण्यमयी कौशिकी नदीके नामसे जानते हैं
mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putrair iṣṭaiḥ ayojayat | kṣatrajātaś ca yaḥ pūrvam abhavad brāhmaṇo balāt ||
कण्व म्हणाले—हेच ते ऋषी विश्वामित्र; ज्यांनी महाभाग वसिष्ठांना त्यांच्या प्रिय पुत्रांपासून दीर्घकाळासाठी वियोगात टाकले; जे क्षत्रियकुळात जन्मूनही तपोबलाने ब्राह्मणत्वास पोहोचले. आणि शौच व स्नानासाठी त्यांनी अगाध जलांनी भरलेली ती दुर्गम नदी प्रकट केली, जिला लोक परम पुण्यदायिनी ‘कौशिकी’ असे म्हणतात.
कण्व उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical and spiritual idea that inner discipline (tapas) can transform one’s status and identity beyond birth, while also reminding that great power can be used in ways that cause deep harm—here, the painful rupture inflicted upon Vasiṣṭha’s family.
Kaṇva identifies and describes Viśvāmitra by recalling well-known deeds: his conflict with Vasiṣṭha leading to separation from Vasiṣṭha’s sons, his rise from kṣatriya birth to brāhmaṇa-hood through austerities, and his association with the creation/manifestation of the sacred Kauśikī river for ritual purification.