Adhyaya 38
आदि पर्व, अध्याय ३८ — शमीक-उपदेशः, शाप-संदेशः, तक्षक-प्रसङ्गः (Śamīka’s counsel, the curse-message, and Takṣaka’s approach)
Upa-parva: Parīkṣit–Śamīka–Śṛṅgi Episode (Takṣaka-śāpa narrative unit)
The chapter opens with Śṛṅgi affirming the certainty of his utterance: whether his act is rash or wrongful, his speech will not prove false. Śamīka responds by acknowledging his son’s potency and truthfulness yet insists on paternal instruction even toward a spiritually empowered child, urging śama (calm) and kṣamā (forbearance). He warns that anger destroys dharma and that restraint yields success and higher worlds. Seeking to limit harm, Śamīka dispatches a disciplined disciple, Gauramukha, to King Parīkṣit with a welfare inquiry and a grave report: Parīkṣit’s prior offense (placing a dead serpent on the sage) has triggered Śṛṅgi’s curse that Takṣaka will cause the king’s death in seven nights, and protective measures are advised. Parīkṣit, distressed more by the moral fault against a silent ascetic than by death itself, sends Gauramukha back requesting renewed grace. He consults ministers, constructs a secure single-pillared residence, stations physicians, medicines, and mantra-adept brāhmaṇas, and continues royal duties under protection. On the seventh day, the physician-sage Kāśyapa approaches intending to neutralize Takṣaka’s poison, but Takṣaka intercepts him, declares himself the agent of the impending act, and challenges the possibility of cure; Kāśyapa asserts his confidence grounded in vidyā-bala (the power of knowledge).
Chapter Arc: सौतिः शौनकादि ऋषियों को सुनाते हैं कि सर्पगण अपने विनाश-भय से काँपते हुए सभा में एकत्र हुए और जनमेजय के सर्पयज्ञ की अनिवार्यता पर चर्चा करने लगे—‘वह यज्ञ अवश्य होगा; वही हमारा महाभय है।’ → सर्पों में निराशा फैलती है: दैव-आघात से पीड़ित प्राणी के लिए मानो दैव ही एकमात्र शरण है। वे स्मरण करते हैं कि शाप की घोषणा के समय वे भय से माता की गोद में चढ़े हुए थे—यह भय भी दैवजनित प्रतीत होता है। तभी ब्रह्मा का वचन सुनाया जाता है: उन्होंने पहले ही अनेक घोर, विषधर नागों को देखा था और प्रजा-हित की दृष्टि से घटनाओं को होने दिया; पर साथ ही उन्होंने यह भी बताया कि उसी महाभय से मुक्ति का उपाय नियत है। → ब्रह्मा भविष्यवाणी करते हैं कि सर्पों की मुक्ति का निमित्त वासुकि की बहन ‘जरत्कारु’ के गर्भ से उत्पन्न पुत्र होगा, जो शाप से नागों को छुड़ाएगा। समाधान स्पष्ट होता है: वासुकि को अपनी बहन जरत्कारु का विवाह ऋषि जरत्कारु से कराना होगा—भिक्षावृत्ति से याचना करने वाले, सुव्रती ऋषि के साथ यह संयोग ही ‘मोक्ष’ का द्वार है। → एलापत्र (और सर्पसभा) निष्कर्ष पर पहुँचते हैं कि भय-शमन का उपाय दैव-निर्दिष्ट है: वासुकि को जरत्कारु-ऋषि के लिए अपनी बहन का दान/विवाह सुनिश्चित करना चाहिए, ताकि भविष्य का उद्धारक पुत्र जन्म ले सके। अध्याय का स्वर निर्णयात्मक है—अब कार्यवाही की दिशा तय हो गई। → वासुकि यह कठिन संकल्प कैसे सिद्ध करेगा—क्या ऋषि जरत्कारु विवाह स्वीकार करेंगे, और किन शर्तों पर?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज बक। जि अष्टबत्रिशो& ध्याय: वासुकिकी बहिन जरत्कारुका जरत्कारु मुनिके साथ विवाह करनेका निश्चय सौतिरुवाच सर्पाणां तु वच:ः श्रुत्वा सर्वेषामिति चेति च । वासुकेश्न वच: श्रुत्वा एलापत्रो5ब्रवीदिदम्
उग्रश्रवा (सौति) म्हणाला—“हे शौनक! सर्व सर्पांची निरनिराळी मते ऐकून, आणि विशेषतः वासुकीचे वचन ऐकल्यावर, एलापत्र नावाच्या नागाने असे म्हटले।”
Verse 2
नस यज्ञो न भविता न स राजा तथाविध: । जनमेजय: पाण्डवेयो यतो5स्माकं महद् भयम्
शेष म्हणाला—“तो यज्ञ होणार नाही असे होऊ शकत नाही; आणि तसा राजा उदयास येणार नाही असेही नाही. पांडववंशी जनमेजयच तो राजा आहे, ज्याच्यामुळे आपल्यावर महान भय आले आहे. त्याच्याद्वारे ठरलेले नियत आम्ही मोडू शकत नाही.”
Verse 3
दैवेनोपहतो राजन् यो भवेदिह पूरुष: । स दैवमेवाश्रयते नान्यत् तत्र परायणम्,“राजन! इस लोकमें जो पुरुष दैवका मारा हुआ है, उसे दैवकी ही शरण लेनी चाहिये। वहाँ दूसरा कोई आश्रय नहीं काम देता
राजन्, या लोकात जो पुरुष दैवाघाताने पीडित होतो, त्याने दैवाचाच आश्रय घ्यावा; त्या अवस्थेत दुसरा कोणताही खात्रीचा आधार नसतो.
Verse 4
तदिदं चैवमस्माकं भयं पन्नगसत्तमा: | दैवमेवाश्रयामो>त्र शृणुध्वं च वचो मम
श्रेष्ठ नागांनो, आपल्यावर आलेले हे भयही दैवजन्यच आहे; म्हणून या प्रसंगी आपण दैवाचाच आश्रय घ्यावा. उत्तम नागहो, माझे वचन ऐका.
Verse 5
अहं शापे समुत्सष्टे समश्रौषं वचस्तदा । मातुरुत्संगमारूढो भयात् पन्नगसत्तमा:
श्रेष्ठ नागांनो, तो शाप उच्चारला गेला तेव्हा मी ते वचन ऐकले. भयाने मी माझ्या मातेसच्या मांडीवर चढलो, हे नागश्रेष्ठांनो.
Verse 6
देवानां पन्नगश्रेष्ठास्तीक्ष्णास्ती क्ष्णा इति प्रभो । पितामहमुपागम्य दु:खार्तानां महाद्युते
हे प्रभो, देवांतील श्रेष्ठ पन्नग ‘तीक्ष्ण—अतिशय तीक्ष्ण!’ असे म्हणत, दुःखाने व्याकुळ होऊन पितामह ब्रह्माजवळ गेले, हे महाद्युते.
Verse 7
देवा ऊचु का हि लब्ध्वा प्रियान् पुत्रा्छपेदेव॑ पितामह । ऋते क्र तीक्षणरूपां देवदेव तवाग्रत:
देव म्हणाले—पितामह, देवदेव! तीक्ष्ण स्वभावाची कद्रू हिला सोडून, प्रिय पुत्र मिळाल्यावरही, आणि तेही तुमच्या समोर, त्यांना असा शाप देणारी दुसरी कोण स्त्री असू शकेल?
Verse 8
तथेति च वचस्तस्यास्त्वयाप्युक्त पितामह । एतदिच्छामि विज्ञातुं कारणं यन्न वारिता
पितामह! आपणही ‘तथास्तु’ असे म्हणून कद्रूच्या वचनास अनुमोदन दिले आणि तिला शाप देण्यापासून रोखले नाही. तिला का रोखले गेले नाही—याचे कारण आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे.
Verse 9
ब्रह्मोवाच बहव: पन्नगास्ती क्ष्णा घोररूपा विषोल्बणा: । प्रजानां हितकामो5हं न च वारितवांस्तदा
ब्रह्मदेव म्हणाले—या काळी भयानक रूप व प्रचंड विष असलेले क्रूर सर्प फार वाढले आहेत; ते प्रजांना पीडा देतात. प्रजांच्या हिताची इच्छा ठेवूनच मी त्या वेळी कद्रूला रोखले नाही.
Verse 10
ये दन्दशूका: क्षुद्राश्न पापाचारा विषोल्बणा: । तेषां विनाशो भविता न तु ये धर्मचारिण:
जनमेजयाच्या सर्पयज्ञात त्याच सर्पांचा नाश होईल जे सतत लोकांना दंश करतात, क्षुद्र स्वभावाचे, पापाचारी आणि प्रचंड विषधारी आहेत; परंतु जे धर्माचरण करणारे आहेत त्यांचा नाश होणार नाही.
Verse 11
यन्निमित्तं च भविता मोक्षस्तेषां महाभयात् । पन्नगानां निबोधध्वं तस्मिन् काले समागते,वह समय आनेपर सर्पोंका उस महान् भयसे जिस निमित्तसे छुटकारा होगा, उसे बतलाता हूँ, तुम सब लोग सुनो
ज्या कारणामुळे, तो काळ येताच, सर्पांना त्या महान् भयापासून मुक्ती मिळेल—ते मी सांगतो; तुम्ही सर्वांनी सावधपणे ऐका.
Verse 12
यायावरकुले धीमान् भविष्यति महानृषि: । जरत्कारुरिति ख्यातस्तपस्वी नियतेन्द्रिय:
यायावर कुलात ‘जरत्कारु’ या नावाने प्रसिद्ध असा एक बुद्धिमान् महर्षी उत्पन्न होईल. तो तपस्येत तत्पर राहून मन व इंद्रिये संयमित ठेवील.
Verse 13
तस्य पुत्रो जरत्कारोर्भविष्यति तपोधन: । आस्तीको नाम यज्ञं स प्रतिषेत्स्यति तं तदा । तत्र मोक्ष्यन्ति भुजगा ये भविष्यन्ति धार्मिका:
त्याचा आस्तीक नावाचा तपोधन पुत्र होईल; तो त्या वेळी तो यज्ञ थांबवील. जे सर्प धर्मनिष्ठ असतील, तेथे ते जळण्यापासून मुक्त होतील.
Verse 14
देवा ऊचु: स मुनिप्रवरो ब्रह्मञ्जरत्कारुर्महातपा: । कस्यां पुत्र महात्मानं जनयिष्यति वीर्यवान्
देव म्हणाले—हे ब्रह्मन्! ते मुनिप्रवर, महातपस्वी, पराक्रमी जरत्कारु कोणत्या स्त्रीच्या गर्भातून त्या महात्मा पुत्रास जन्म देतील?
Verse 15
ब्रह्मोवाच सनामायां सनामा स कन्यायां द्विजसत्तम: | अपत्यं वीर्यसम्पन्नं वीर्यवाउजनयिष्यति
ब्रह्मा म्हणाले—‘जरत्कारु’ या नावाने प्रसिद्ध तो द्विजश्रेष्ठ त्याच नावाच्या कन्येला पत्नी म्हणून प्राप्त करून तिच्या गर्भातून वीर्यसम्पन्न पुत्र उत्पन्न करील.
Verse 16
वासुके: सर्पराजस्य जरत्कारु: स्वसा किल । स तस्यां भविता पुत्र: शापाज्नागांश्न मोक्ष्यति,सर्पराज वासुकिकी बहिनका नाम जरत्कारु है। उसीके गर्भसे वह पुत्र उत्पन्न होगा, जो नागोंको शापसे छुड़ायेगा
खरेच सर्पराज वासुकीची बहीण जरत्कारु आहे. तिच्याच गर्भातून तो पुत्र जन्मेल, जो नागांना शापातून मुक्त करील.
Verse 17
एलापत्र उवाच एवमस्त्विति तं देवा: पितामहमथाब्रुवन् उक्त्वैवं वचन देवान् विरिज्चिस्त्रिदिवं ययौ
एलापत्र म्हणाला—हे ऐकून देवांनी पितामह ब्रह्मांना ‘एवमस्तु’ (असेच होवो) असे म्हटले. देवांना असे सांगून विरिंची (ब्रह्मा) त्रिदिवास गेले.
Verse 18
सो5हमेवं प्रपश्यामि वासुके भगिनीं तव । जरत्कारुरिति ख्यातां तां तस्मै प्रतिपादय
एलापत्र म्हणाला— “हे वासुकी, मला हे स्पष्ट दिसते—‘जरत्कारु’ नावाने प्रसिद्ध असलेली तुझी बहीण त्या महर्षी जरत्कारूला अर्पण कर. तिला त्याला दिल्यास नागांचे कल्याण होईल आणि त्यांच्यावरचे भय दूर होईल; त्या शापातून मुक्तीचा खरा उपाय हाच आहे, असे मी ऐकले आहे.”
Verse 19
भैक्षवद् भिक्षमाणाय नागानां भयशान्तये । ऋषये सुव्रतायैनामेष मोक्ष: श्रुतो मया
“नागांचे भय शांत करण्यासाठी, भिक्षुकासारखा भिक्षा मागणाऱ्या आणि उत्तम व्रत पाळणाऱ्या त्या ऋषीसाठी हाच मोक्षाचा उपाय मी ऐकला आहे. म्हणून, हे नागराज वासुकी, ‘जरत्कारु’ नावाची आपली बहीण त्याला भिक्षारूपाने अर्पण कर; हाच त्या शापातून सुटका होण्याचा उपाय आहे.”
Verse 38
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि एलापत्रवाक्ये अष्टत्रिंशो5ध्याय: ।। ३८ ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें एलापत्र-वाक्यसम्बन्धी अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील आस्तीकपर्वात एलापत्र-वाक्यसम्बंधी अडतीसावा अध्याय समाप्त झाला॥३८॥
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on disproportionate response and moral authority: a king’s impropriety toward an ascetic triggers a youth’s irrevocable curse, raising questions about justice, restraint, and the ethical limits of punitive speech-acts.
Śamīka’s instruction treats anger as a corrosive force that strips dharma and accumulated merit, while restraint and forbearance are presented as disciplines that secure both social stability and higher spiritual outcomes.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-teaching is embedded in Śamīka’s didactic verses, positioning kṣamā and śama as the operative ‘fruit’—practical and transcendent—within the epic’s causal ethics.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.