Adhyaya 27
Vālakhilya-Tapas and the Birth of Garuḍa (वालखिल्यतपः-गरुडोत्पत्तिः)
Upa-parva: Garuḍotpatti (Origin of Garuḍa) — Vālakhilya-Tapas Episode
Śaunaka questions Sauti about (i) Indra’s offense, (ii) the Vālakhilyas’ tapas, and (iii) how Garuḍa becomes inviolable and exceptionally mobile. Sauti recounts Kaśyapa’s sacrifice undertaken for progeny, in which Indra is assigned to gather fuel. Indra, proud of strength, ridicules and bypasses the tiny, weakened Vālakhilya sages struggling in shallow water, provoking their anger. The sages perform a regulated fire-offering with mantras, intending a being whose power and freedom of movement would threaten Indra’s supremacy. Alarmed, Indra seeks Kaśyapa’s protection; Kaśyapa mediates by affirming Brahmā’s appointment of Indra while requesting the sages’ grace. The Vālakhilyas consent to redirect the fruit of tapas. Concurrently, Vinatā, seeking sons, performs observances; Kaśyapa and the sage Mārīca announce the conception and urge careful gestation. The outcome is the birth of Aruṇa and Garuḍa, with Garuḍa anointed as ‘Indra among birds’ (patatrīṇām indraḥ), while Indra’s position remains intact and he is cautioned not to disrespect brahma-vādins again.
Chapter Arc: उग्रश्रवा सूत उस अद्भुत द्वीप का वर्णन आरम्भ करते हैं—विश्वकर्मा-निर्मित, समुद्र से घिरा, पक्षियों के कलरव और पुष्प-वर्षा से भरा—जहाँ सर्प गरुड़ के साथ पहुँचे हैं। → वन की रमणीयता के बीच गरुड़ के भीतर दास्य-बंधन की पीड़ा उभरती है; वह अपनी माता के दुःख से दुःखी होकर सर्पों से पूछता है कि किस उपाय से वह दासत्व से मुक्त हो सकता है। → सर्प स्पष्ट शर्त रखते हैं—‘बलपूर्वक अमृत ले आओ; तभी तुम्हें दास्य से विमोचन मिलेगा।’ → गरुड़ को मुक्ति का मार्ग तो मिल जाता है, पर वह मार्ग असाध्य-सा है: देवों के अमृत तक पहुँचना। अध्याय वन-वर्णन से उठकर प्रतिज्ञा-जन्य कर्मपथ पर टिक जाता है। → गरुड़ अब अमृत-हरण के लिए उद्यत है—क्या वह देव-रक्षा, दिव्य बाधाओं और धर्म-संकटों को पार कर पाएगा?
Shlokas
Verse 1
अपना बछ। ] अत्णऑशाय: सप्तविशो<्ध्याय: रामणीयक द्वीपके मनोरम वनका वर्णन तथा गरुडका दास्यभावसे छूटनेके लिये सर्पोंसे उपाय पूछना सौतिरुवाच सम्प्रहष्टास्ततो नागा जलधाराप्लुतास्तदा । सुपर्णेनोहमानास्ते जम्मुस्तं द्वीपमाशु वै
सौति उग्रश्रवा म्हणाले—तेव्हा ते नाग जलधारांत स्नान करून अत्यंत हर्षित झाले. सुपर्ण (गरुड) त्यांना वाहून नेत असता ते शीघ्रच त्या द्वीपावर पोहोचले।
Verse 2
त॑ द्वीपं मकरावासं विहितं विश्वकर्मणा । तत्र ते लवणं घोरं ददृशु: पूर्वमागता:
विश्वकर्म्याने निर्माण केलेल्या, मकरांचे निवासस्थान असलेल्या त्या द्वीपात, पूर्वी जेव्हा ते नाग आले होते तेव्हा त्यांनी तेथे भयंकर लवणासुर पाहिला होता।
Verse 3
सुपर्णसहिता: सर्पा: काननं च मनोरमम् | सागराम्बुपरिक्षिप्तं पक्षिसड्घनिनादितम्
सुपर्ण (गरुड) याच्यासह ते सर्प त्या द्वीपातील रम्य काननात आले; ते वन चारही बाजूंनी समुद्रजलाने वेढलेले व त्यानेच सिंचित होते. तेथे पक्ष्यांचे थवे कलरव करीत होते।
Verse 4
विचित्रफलपुष्पाभिववनराजिभिरावृतम् । भवनैरावृतं रम्यैस्तथा पद्माकरैरपि,विचित्र फूलों और फलोंसे भरी हुई वनश्रेणियाँ उस दिव्य वनको घेरे हुए थीं। वह वन बहुत-से रमणीय भवनों और कमलयुक्त सरोवरोंसे आवृत था
भीष्म म्हणाले—विविध फळे व पुष्पांनी भरलेल्या वनरांगा त्या दिव्य वनाला सर्व बाजूंनी वेढून होत्या. अनेक रम्य भवनांनी आणि कमळांनी भरलेल्या सरोवरांनी ते सर्वतोमुखी शोभून दिसत होते—धर्ममय, स्वर्गसदृश, मंगल-समृद्धीने परिपूर्ण असे दृश्य जणू उभे राहिले होते.
Verse 5
प्रसन्नसलिलै श्वापि हदैर्दिव्यैर्वि भूषितम् । दिव्यगन्धवहै: पुण्यैमारुतैरुपवीजितम्
स्वच्छ व शांत जल असलेल्या दिव्य सरोवरांनी ते सुशोभित होते. दिव्य सुगंध वहन करणारा पावन वारा जणू तेथे चवर डुलवीत होता—म्हणून त्या स्थळी पवित्रता, मंगल आणि अंतःशांतीचे वातावरण पसरले होते.
Verse 6
उत्पतद्धिरिवाकाशं वृक्षर्मलयजैरपि । शोभितं पुष्पवर्षाणि मुज्चद्धिर्मारुतोद्धतैः
तेथे उंच उंच मलयज वृक्ष जणू आकाशात उडत आहेत असे भासत होते. वाऱ्याच्या वेगाने डोलत ते पुष्पवृष्टी करीत त्या प्रदेशाची शोभा वाढवीत होते.
Verse 7
वायुविक्षिप्तकुसुमैस्तथान्यैरपि पादपै: । किरद्धिरिव तत्रस्थान् नागान् पुष्पाम्बुवृष्टिभि:
वाऱ्याच्या झोताने इतर वृक्षांचीही फुले गळत होती—जणू तेथील वृक्षसमूह उपस्थित नागांवर पुष्प व जलवृष्टी करून त्यांना अर्घ्य अर्पित करीत आहेत.
Verse 8
मन:संहर्षजं दिव्यं गन्धर्वाप्ससां प्रियम् । मत्तभ्रमरसंघुष्टं मनोज्ञाकृतिदर्शनम्
ते दिव्य वन अंतःकरणात हर्ष उत्पन्न करणारे होते. गंधर्व व अप्सरांना ते विशेष प्रिय होते. मतवाले भ्रमरांचा गुंजारव सर्वत्र घुमत होता, आणि आपल्या मनोहर छटेमुळे ते वन अत्यंत दर्शनीय भासत होते.
Verse 9
रमणीयं शिवं पुण्यं सर्वर्जनमनोहरैः । नानापक्षिरुतं रम्यं कद्रूपुत्रप्रहर्षणम्
ते वन रमणीय, मंगलमय व पवित्र होते—सर्वांच्या मनाला मोहून टाकणाऱ्या उत्तम गुणांनी युक्त होते. नानाविध पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने भरलेले, अत्यंत सुंदर ते वन कद्रूच्या पुत्रांचा (सर्पांचा) आनंद वाढवीत होते.
Verse 10
तत् ते वनं समासाद्य विजहु: पन्नगास्तदा । अब्रुवंश्व महावीर्य सुपर्ण पतगेश्वरम्,उस वनमें पहुँचकर वे सर्प उस समय सब ओर विहार करने लगे और महापराक्रमी पक्षिराज गरुडसे इस प्रकार बोले--
त्या वनात पोहोचताच ते सर्प त्या वेळी सर्व दिशांनी स्वच्छंदपणे विहार करू लागले. मग त्यांनी महापराक्रमी पक्षिराज सुपर्ण—गरुडाला—अशा प्रकारे संबोधिले.
Verse 11
वहास्मानपरं द्वीपं सुरम्यं विमलोदकम् | त्वं हि देशान् बहून् रम्यान् व्रजन् पश्यसि खेचर
“हे खेचर! आम्हाला दुसऱ्या एका द्वीपावर घेऊन चल—अत्यंत रमणीय आणि निर्मळ जलाने युक्त. कारण तू आकाशात विहरताना अनेक रम्य देश पाहतोस.”
Verse 12
स विचिन्त्याब्रवीत् पक्षी मातरं विनतां तदा । कि कारणं मया मात: कर्तव्यं सर्पभाषितम्,गरुडने कुछ सोचकर अपनी माता विनतासे पूछा--“माँ! क्या कारण है कि मुझे सर्पोंकी आज्ञाका पालन करना पड़ता है?”
तेव्हा पक्षी गरुड विचार करून आपल्या माता विनतेला म्हणाला—“आई! कोणत्या कारणाने मला सर्पांनी सांगितलेली आज्ञा पाळावी लागते?”
Verse 13
विनतोवाच दासी भूतास्मि दुर्योगात् सपत्न्या: पतगोत्तम | पणं वितथमास्थाय सर्पैरुपधिना कृतम्
विनता म्हणाली—“हे पतगोत्तम! दुर्दैवाने मी माझ्या सौतची दासी झाले आहे. सर्पांनी कपटयुक्त उपायाने पैज खोटी ठरवली आणि जी विजय माझी होती ती उलटवली.”
Verse 14
तस्मिंस्तु कथिते मात्रा कारणे गगनेचर: । उवाच वचन सर्पास्तेन दुःखेन दुःखित:,माताके यह कारण बतानेपर आकाशचारी गरुडने उस दुःखसे दुःखी होकर सर्पोसे कहा--
मातेने कारण सांगितल्यावर आकाशचारी गरुड त्या दुःखाने दुःखी होऊन सर्पांना वचन बोलला।
Verse 15
किमाह्त्य विदित्वा वा कि वा कृत्वेह पौरुषम् दास्याद् वो विप्रमुच्येयं तथ्यं वदत लेलिहा:
हे जीभ लपलपणाऱ्या सर्पांनो! सत्य-सत्य सांगा—मी तुम्हांसाठी काय आणून देऊ? कोणती विद्या मिळवू? किंवा येथे कोणते पराक्रम करून दाखवू, ज्यायोगे मी आणि माझी माता तुमच्या दास्यापासून मुक्त होऊ?
Verse 16
सौतिरुवाच श्रुत्वा तमब्रुवन् सर्पा आहरामृतमोजसा । ततो दास्याद् विप्रमोक्षो भविता तव खेचर
सौति म्हणाले—गरुडाचे बोलणे ऐकून सर्प म्हणाले, “हे आकाशचारी गरुडा! आपल्या पराक्रमाने आमच्यासाठी अमृत आण. मग तू दास्यभावातून मुक्त होशील.”
Verse 26
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपरवर्में गरुडचरित्रविषयक छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील आस्तीकपर्वात गरुडचरित्रविषयक सव्वीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 27
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे सप्तविंशो5ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील आस्तीकपर्वातील सौपर्ण-प्रकरणाचा सत्तावीसावा अध्याय समाप्त।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how power should respond to ascetic authority: Indra’s pride leads to disrespect, triggering a legitimate ascetic counteraction; the ethical resolution requires acknowledging fault and adopting conciliation so that justice and stability are both preserved.
Tapas and speech-acts (mantra, vow) are portrayed as causally effective; therefore, humility and careful conduct toward disciplined sages is a practical requirement of governance, and mediation can ethically redirect conflict toward constructive outcomes.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter provides meta-instruction through narrative closure: Indra’s anxiety is relieved after reconciliation, and an explicit caution is issued not to mock or insult brahma-vādins, implying that comprehension of the episode serves as guidance for maintaining order and avoiding avoidable harm.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.