Adhyaya 198
विदुरस्य द्रुपदसमीपगमनम् — Vidura Conveys Dhṛtarāṣṭra’s Message to Drupada
Upa-parva: Vidurāgamana (Vidura’s Embassy to Pāñcāla)
The chapter opens with Dhṛtarāṣṭra’s speech that outwardly affirms parity of entitlement between his sons and the Pāṇḍavas “according to dharma,” and instructs Vidura to bring the Pāṇḍavas with Kuntī and Draupadī, ensuring respectful treatment. He expresses satisfaction at their survival and notes the cessation of Purocana (linked to prior hostile stratagems), framing events as fortunate. Vaiśaṃpāyana then narrates Vidura’s journey to Drupada’s court, where Vidura is received in accordance with propriety; mutual inquiries of welfare and affectionate embraces follow, including meeting Vāsudeva. Vidura delivers a carefully constructed message: Dhṛtarāṣṭra, Bhīṣma, and Droṇa send repeated greetings, emphasize strengthened kinship through alliance, and request that Drupada dispatch the Pāṇḍavas promptly to Hastināpura. The text underscores urgency (Kuru eagerness to see the heirs), social anticipation (Kuru women wishing to see Draupadī), and the diplomatic blending of courtesy with strategic intent. The chapter closes with Drupada’s implied consent to release them, after which Vidura plans to send swift messengers to inform Dhṛtarāṣṭra of their impending arrival.
Chapter Arc: द्रुपदकुल की स्त्रियाँ कुन्ती के पास आती हैं—नववधू द्रौपदी के लिए मातृ-हृदय से उपदेश और आशीर्वाद का क्षण उपस्थित होता है। → कृष्णा (द्रौपदी) मंगल-वेश में, हाथ जोड़कर श्वशुर-परिवार के सम्मुख खड़ी होती है; कुन्ती उसे आदर्श पतिव्रता स्त्रियों के उदाहरण देकर गृहधर्म की मर्यादा समझाती है—अतिथि, साधु, वृद्ध, बालक और गुरु-जन की सेवा का विधान विशेष रूप से उभरता है। → कुन्ती का आशीर्वचन अपने चरम पर पहुँचता है—‘जैसे इन्द्राणी इन्द्र में, स्वाहा अग्नि में, रोहिणी चन्द्र में, दमयन्ती नल में’—वैसे ही द्रौपदी अपने पतियों में प्रतिष्ठित हो; और वह नित्य-नियम से सबका यथान्याय पूजन करे। → विवाहोत्तर व्यवस्था में श्रीकृष्ण (मधुसूदन) पाण्डवों के लिए शयन-आसन, वैदूर्य-चित्रित पात्र, रथ-घोड़े, विनीत गज आदि बहुमूल्य उपहार भेजते हैं; धर्मराज युधिष्ठिर उन्हें प्रसन्नता से स्वीकार करते हैं, गोविन्द की प्रियता और कृतज्ञता के साथ।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १९ श्लोक हैं) अपन बछ। है २ >> अष्टनवर्त्याधेकशततमोब् ध्याय: कुन्तीका द्रौपदीको उपदेश और आशीर्वाद तथा भगवान् श्रीकृष्णका पाण्डवोंके लिये उपहार भेजना वैशम्पायन उवाच पाण्डवै: सह संयोगं गतस्य द्रुपदस्य ह | न बभूव भयं किंचिद् देवेभ्योडपि कथंचन
वैशंपायन म्हणाले—जनमेजया, पांडवांशी संयोग व नातेसंबंध झाल्यावर राजा द्रुपदाला कोणाचाही किंचित भय उरला नाही—देवतांचाही नाही; मग मनुष्यांचे भय कसे असावे?
Verse 2
कुन्तीमासाद्य ता नारयों द्रुपदस्य महात्मन: । नाम संकीर्तयन्त्योडस्या जग्मु: पादौ स्वमूर्थभि:
वैशंपायन म्हणाले—महात्मा द्रुपदाच्या घराण्यातील स्त्रिया कुंतीकडे येऊन, आपापली नावे उच्चारत, मस्तकाने तिचे चरण स्पर्श करून प्रणाम करू लागल्या।
Verse 3
कृष्णा च क्षौमसंवीता कृतकौतुकमड़ला । कृताभिवादना श्वश्व्वास्तस्थौ प्रह्दठा कृताज्जलि:
वैशंपायन म्हणाले—कृष्णा (द्रौपदी) उत्तम वस्त्रे परिधान करून, मांगलिक विधी पूर्ण करून, सासूबाईंच्या चरणी प्रणाम करून, प्रसन्नचित्ताने हात जोडून विनयाने तिच्यासमोर उभी राहिली।
Verse 4
रूपलक्षणसम्पन्नां शीलाचारसमन्विताम् | द्रौोपदीमवदत् प्रेमणा पृथा55शीर्वचनं स्नुषाम्
वैशंपायन म्हणाले—सुंदर रूप व शुभ लक्षणांनी संपन्न, शील व सदाचाराने युक्त अशी सून द्रौपदी समोर पाहून पृथा (कुंती) ने प्रेमाने तिला आशीर्वादाचे शब्द सांगितले।
Verse 5
यथेन्द्राणी हरिहये स्वाहा चैव विभावसौ । रोहिणी च यथा सोमे दमयन्ती यथा नले
वैशंपायन म्हणाले—जशी इंद्राणी इंद्रावर, स्वाहा अग्नीवर, रोहिणी सोमावर आणि दमयंती नलावर प्रेमभक्तीने निष्ठावान असते, तशीच तूही आपल्या पतींवर स्नेहयुक्त निष्ठा ठेवून अनुरक्त राहा।
Verse 6
यथा वैश्रवणे भद्रा वसिष्ठे चाप्यरुन्धती । यथा नारायणो लक्ष्मीस्तथा त्वं भव भर्तृषु
जशी वैश्रवण (कुबेर) याच्यावर भद्रा आणि वसिष्ठावर अरुंधती अनुरक्त असते, आणि जशी लक्ष्मी प्रेमयुक्त निष्ठेने नारायणाशी नित्य संयुक्त असते—तशीच तूही आपल्या पतींप्रति स्नेहयुक्त निष्ठेने समर्पित राहा।
Verse 7
जीवसूर्वीरसूर्भद्रे बहुसौख्यसमन्विता । सुभगा भोगसम्पन्ना यज्ञपत्नी पतिव्रता
हे भद्रे! तू दीर्घायुषी हो, वीर पुत्रांची जननी हो, अनेक सुखांनी संपन्न हो; सौभाग्यवती, भोगसामग्रीने युक्त, पतीसह यज्ञात आसन घेणारी आणि पतिव्रता हो।
Verse 8
अतिथीनागतान् साधून् वृद्धान् बालांस्तथा गुरून् । पूजयन्त्या यथान्यायं शश्वद् गच्छन्तु ते समा:
तुझ्या घरी आलेले अतिथी, साधुजन, वृद्ध, बालक तसेच गुरुजन—यांचा यथायोग्य सत्कार करत करत तुझे वर्ष सदैव असेच व्यतीत होवोत।
Verse 9
कुरुजाड्रलमुख्येषु राष्ट्रेषु नगरेषु च । अनु त्वमभिषिच्यस्व नृपतिं धर्मवत्सला
कुरुजांगल देशातील प्रमुख प्रमुख राष्ट्रे व नगरे यांमध्ये तुझा पती राजा होवो; आणि हे धर्मवत्सले, त्याच्याबरोबर तुझाही राणीपदावर अभिषेक होवो।
Verse 10
पतिभिर्निर्जितामुर्वी विक्रमेण महाबलै: । कुरु ब्राह्मणसात् सर्वामश्वमेधे महाक्रतौ
वैशंपायन म्हणाले—तुमच्या महाबली पतींनी पराक्रमाने जिंकलेली ही सारी पृथ्वी महाक्रतु अश्वमेध यज्ञात ब्राह्मणांना दान म्हणून अर्पण करा.
Verse 11
पृथिव्यां यानि रत्नानि गुणवन्ति गुणान्विते । तान्याप्रुहि त्वं कल्याणि सुखिनी शरदां शतम्,“कल्याणमयी गुणवती बहू! पृथ्वीपर जितने गुणवान् रत्न हैं, वे सब तुम्हें प्राप्त हों और तुम सौ वर्षतक सुखी रहो
वैशंपायन म्हणाले—हे कल्याणी, गुणसम्पन्ने! पृथ्वीवरील जे जे श्रेष्ठ रत्न आहेत ती सर्व तुला प्राप्त होवोत; आणि तू शंभर शरद्ऋतूंपर्यंत सुखी राहो.
Verse 12
यथा च त्वाभिनन्दामि वध्वद्य क्षौमसंवृताम् तथा भूयो5भिनन्दिष्ये जातपुत्रां गुणान्विताम्
वैशंपायन म्हणाले—हे वधू! आज क्षौमवस्त्रांनी सुशोभित तुला पाहून जसा मी तुझा अभिनंदन करीत आहे, तसाच तू पुत्रवती व गुणसम्पन्न झाल्यावर मी पुन्हा तुझे अभिनंदन करीन.
Verse 13
वैशम्पायन उवाच ततस्तु कृतदारेभ्य: पाण्डुभ्य: प्राहिणोद्धरि: । वैदूर्यमणिचित्राणि हैमान्याभरणानि च
वैशंपायन म्हणाले—त्यानंतर पांडवांचे विवाह झाल्यावर हरि (श्रीकृष्ण) यांनी त्यांच्यासाठी वैदूर्यमणींनी जडवलेली सुवर्णाभूषणे इत्यादी भेट म्हणून पाठविली.
Verse 14
वासांसि च महाहाणि नानादेश्यानि माधव: । कम्बलाजिनरत्नानि स्पर्शवन्ति शुभानि च
वैशंपायन म्हणाले—हे जनमेजया! माधव (श्रीकृष्ण) यांनी पांडवांसाठी नानादेशी बहुमोल वस्त्रे, उत्तम कम्बले, मृगचर्मे तसेच शुभ व कोमल स्पर्शाची रत्नेही पाठविली.
Verse 15
शयनासनयानानि विविधानि महान्ति च । वैदूर्यवज़चित्राणि शतशो भाजनानि च
वैशंपायन म्हणाले—शय्या, आसने आणि विविध प्रकारची मोठी वाहने; तसेच वैदूर्य-मणी व वज्र (हिरा) जडित शेकडो भांडीही (कृष्णाने) पाठविली।
Verse 16
रूपयौवनदाक्षिण्यैरुपेताश्व स्वलंकृता: । प्रेष्या: सम्प्रददौ कृष्णो नानादेश्या: स्वलंकृता:
वैशंपायन म्हणाले—कृष्णाने रूप, यौवन व दाक्षिण्याने युक्त, वस्त्राभूषणांनी सजलेल्या, नानादेशी अनेक सेविकाही भेट म्हणून अर्पण केल्या।
Verse 17
गजान् विनीतान् भद्रांश्न सदश्नांश्न स्वलंकृतान् रथांश्व दान्तान् सौवर्ण: शुभ्रे: पट्टैरलंकृतान्
वैशंपायन म्हणाले—सुशिक्षित, शुभ व वशात असलेले हत्ती, दागिन्यांनी सजलेले उत्तम घोडे, आणि सधे घोडे जुंपलेले रथ—जे तेजस्वी सुवर्णालंकार व शुभ्र पट्ट्यांनी शोभत होते—असेही त्यांनी पाठविले।
Verse 18
कोटिश श्व सुवर्ण च तेषामकृतकं तथा । वीथीकृतममेयात्मा प्राहिणोन्मधुसूदन:
वैशंपायन म्हणाले—अमेयात्मा मधुसूदनाने त्यांच्यासाठी कोट्यवधी सुवर्णमुद्रा, तसेच न ढाळलेले (कच्चे) सोनेही—जे रांगेत रचलेले होते—पाठविले।
Verse 19
तत् सर्व प्रतिजग्राह धर्मराजो युधिष्ठिर: । मुदा परमया युक्तो गोविन्दप्रियकाम्यया,धर्मराज युधिष्ठिरने अत्यन्त प्रसन्न होकर भगवान् श्रीकृष्णकी प्रसन्नताके लिये वह सारा उपहार ग्रहण कर लिया
वैशंपायन म्हणाले—धर्मराज युधिष्ठिराने ते सर्व स्वीकारले; आणि परम आनंदाने, गोविंदाला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने, ते ग्रहण केले।
Verse 197
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत वैवाहिकपर्वमें द्रौपदीविवाहविषयक एक यौ सत्तानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील वैवाहिकपर्वात द्रौपदी-विवाहविषयक एकशे सत्त्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला. कथाभागाची औपचारिक समाप्ती येथे सूचित झाली.
Verse 198
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि वैवाहिकपर्वणि अष्टनवत्यधिकशततमो<ध्याय: ।। १९८ || इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत वैवाहिकपर्वमें एक सौ अटद्ठानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
वैशंपायन म्हणाले— अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील वैवाहिकपर्वाचा एकशे अठ्ठ्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The dilemma is the tension between declared fairness (“dharma-based” parity for heirs) and the strategic context of prior hostility: whether diplomatic language reflects genuine justice or functions as calculated statecraft.
Legitimacy in public life depends not only on power but on ethically legible speech and protocol; however, the chapter also illustrates that moral vocabulary can be used instrumentally, requiring discernment about intention behind courteous forms.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-significance lies in how the narrative models diplomatic procedure (dūta conduct, reception, and message framing) as a consequential mechanism within the epic’s moral-causal structure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.