Adhyaya 183
गूढपाण्डवदर्शनम् — The Hidden Pāṇḍavas and Kṛṣṇa’s Visit
Upa-parva: Jatugṛha-dāha Parva (The Lac House Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates that the Pāṇḍavas, having evaluated their brother’s counsel, remain mentally fixed on a single objective: survival through concealment and strategic patience. Vāsudeva Kṛṣṇa, accompanied by Rauhiṇeya (Balarāma), proceeds without apprehension to the Bhārgava workshop where leading men are assembled. There he sees Yudhiṣṭhira (Ajātaśatru), surrounded by radiant companions, and identifies himself, formally greeting by taking the king’s feet; Balarāma follows, and the Kurus express approval. Yudhiṣṭhira inquires how their hidden residence became known. Kṛṣṇa replies with a measured analogy: even concealed fire becomes recognizable, and among humans none could match the Pāṇḍavas’ prowess. He offers auspicious wishes, notes their fortunate escape from the conflagration, and remarks that Dhṛtarāṣṭra’s son with his advisors did not achieve his intended outcome. He advises continued concealment and growth—like fire fed by fuel—until the time is ripe; with permission, Kṛṣṇa departs swiftly with Balarāma toward camp.
Chapter Arc: लाक्षागृह की राख से बच निकले पाण्डव, ब्राह्मण-वेष में, माता कुन्ती के साथ पञ्चाल-मार्ग पर बढ़ते हैं—और मार्ग में ब्राह्मणों की भीड़ से टकराते हैं जो किसी महान उत्सव की ओर जा रही है। → मार्गस्थ ब्राह्मण पाण्डवों से पूछते हैं—‘कहाँ से आए हो, कहाँ जाओगे?’—और फिर द्रुपद-नगरी में होने वाले द्रौपदी-स्वयंवर का वर्णन करते हैं: धृष्टद्युम्न की बहन, निर्दोष अंगों वाली, मनस्विनी, सुकुमारी; तथा उत्सव में जुटते नट, वैतालिक, सूत, मागध, मल्ल—एक ऐसा जनसमुद्र जो किसी असाधारण घटना का संकेत देता है। → ब्राह्मणों के वचनों में स्वयंवर की शर्तों और वर-चयन की संभावना चमक उठती है—‘तुम सब देव-रूप हो; कृष्णा तुममें से किसी एक को चुन सकती है’—और विशेषतः अर्जुन की प्रशंसा होती है कि वह विजय-प्रयत्न में धन और यश लाकर सबकी प्रीति बढ़ाएगा। → युधिष्ठिर निर्णय करते हैं: ‘हम भी उस महोत्सव को देखने—और कन्या के स्वयंवर में सम्मिलित होने—भवद्भिः सहिता:’ चलेंगे; इस प्रकार पाण्डवों की पञ्चाल-यात्रा का उद्देश्य स्पष्ट हो जाता है। → पाण्डव ब्राह्मणों के साथ द्रुपद-नगरी की ओर बढ़ते हैं—पर स्वयंवर में कौन-सा अद्भुत विधान होगा, और उस विधान के सामने ब्राह्मण-वेषधारी अर्जुन का भाग्य क्या मोड़ लेगा—यह अभी गर्भित है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राा बा अ-काज जा (स्वयंवरपर्व) त्रपशीत्यधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी पंचालयात्रा और मार्ममें ब्राह्म॒णोंसे बातचीत वैशम्पायन उवाच ततस्ते नरशार्दूला भ्रातर: पठच पाण्डवा: | प्रययुद्रौपदीं द्रष्टर तं च देशं महोत्सवम्
वैशंपायन म्हणाले—त्यानंतर ते नरशार्दूल असे पाचही पांडव बंधू द्रौपदीला पाहण्यासाठी आणि त्या देशातील महोत्सव पाहण्यासाठी निघाले।
Verse 2
ते प्रयाता नरव्याप्रा: सह मात्रा परंतपा: । ब्राह्मणान् ददृशुर्मार्गें गच्छत: संगतान् बहून्
ते परंतप नरव्याघ्र पांडव मातेसह प्रवास करीत असता मार्गात एकत्र चाललेले अनेक ब्राह्मण त्यांनी पाहिले।
Verse 3
त ऊचुर्ब्राह्मणा राजन् पाण्डवान् ब्रह्मचारिण: । क्व भवन्तो गमिष्यन्ति कुतो वाभ्यागता इह,राजन! उन ब्रह्मचारी ब्राह्मणोंने पाण्डवोंसे पूछा--/आपलोग कहाँ जायँगे और कहाँसे आ रहे हैं?”
राजन्! त्या ब्रह्मचारी ब्राह्मणांनी पांडवांना विचारले—“आपण कुठे जात आहात आणि येथे कुठून आला आहात?”
Verse 4
युधिछिर उवाच आगतानेकचक्राया: सोदर्यानेकचारिण: । भवन्तो वै विजानन्तु सह मात्रा द्विजर्षभा:
युधिष्ठिर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठहो! जाणून घ्या, आम्ही सहोदर भाऊ आहोत, एकत्रच विचरतो, आणि मातेसह एकचक्रा नगरीहून आलो आहोत।
Verse 5
ब्राह्मणा ऊचु गच्छताद्यैव पञ्चालान द्रुपदस्य निवेशने । स्वयंवरो महांस्तत्र भविता सुमहाधन:
ब्राह्मण म्हणाले—आजच पंचालदेशी, राजा द्रुपदाच्या निवास-सभेत चला. तेथे महाधन-धान्याने समृद्ध असा भव्य स्वयंवर-महोत्सव होणार आहे.
Verse 6
एकसार्थ प्रयाता: सम वयं तत्रैव गामिन: । तत्र हाद्भुतसंकाशो भविता सुमहोत्सव:,हम सबलोग एक साथ चले हैं और वहीं जा रहे हैं। वहाँ अत्यन्त अद्भुत और बहुत बड़ा उत्सव होनेवाला है
युधिष्ठिर म्हणाला—आम्ही सर्वजण एकत्र एका ताफ्यात निघालो आहोत आणि त्याच ठिकाणी जात आहोत. तेथे अत्यंत अद्भुत असा फार मोठा उत्सव होणार आहे.
Verse 7
यज्ञसेनस्य दुहिता द्रुपदस्य महात्मन: । वेदीमध्यात् समुत्पन्ना पद्मपत्रनिभेक्षणा,यज्ञसेन नामवाले महाराज ट्रुपदके एक पुत्री है, जो यज्ञकी वेदीसे प्रकट हुई है। उसके नेत्र विकसित कमलदलके समान सुन्दर हैं
युधिष्ठिर म्हणाला—महात्मा राजा द्रुपद (यज्ञसेन) यांची एक कन्या आहे; ती यज्ञवेदीच्या मध्यातून प्रकट झाली. तिचे नेत्र उमललेल्या कमळपानासारखे सुंदर आहेत.
Verse 8
दर्शनीयानवद्याड्री सुकुमारी मनस्विनी । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी द्रोणशत्रो: प्रतापिन:
युधिष्ठिर म्हणाला—ती पाहण्यास योग्य आहे; तिचे सर्व अवयव निर्दोष आहेत. ती सुकुमार असूनही मनस्विनी आहे. ती प्रतापी धृष्टद्युम्नाची बहीण आहे—जो द्रोणाचार्याचा शत्रू आहे.
Verse 9
यो जात: कवची खड्गी सशर: सशरासन: । सुसमिद्धे महाबाहु: पावके पावकोपम:
युधिष्ठिर म्हणाला—धृष्टद्युम्न तोच, जो कवचधारी, खड्गहस्त, धनुष्य-बाणांसह जन्मला. महाबाहु धृष्टद्युम्न प्रज्वलित यज्ञाग्नीतून प्रकट झाल्याने अग्नीसारखाच तेजस्वी आहे.
Verse 10
स्वसा तस्यानवचद्याज्ञी द्रौपदी तनुमध्यमा | नीलोत्पलसमो गन्धो यस्या: क्रोशात् प्रवाति वै
धृष्टद्युम्नाची ती भगिनी द्रौपदी निष्कलंक व सद्बुद्धी आहे. तिची कंबर सडपातळ, अंगप्रत्यंग निर्दोष; तिच्या देहातून नीलकमळासारखा सुगंध एक कोसपर्यंत दरवळतो.
Verse 11
यज्ञसेनस्थ च सुतां स्वयंवरकृतक्षणाम् । गच्छामो वै वयं द्र॒ष्टू त॑ं च दिव्यं महोत्सवम्
राजा यज्ञसेनाच्या कन्येचा स्वयंवराचा क्षण निश्चित झाला आहे. त्या राजकन्येला आणि त्या दिव्य महोत्सवाला पाहण्यासाठी आम्ही तेथे जात आहोत.
Verse 12
राजानो राजपुत्राश्न॒ यज्वानो भूरिदक्षिणा: | स्वाध्यायवन्त: शुचयो महात्मानो यतव्रता:
तेथे राजे व राजपुत्र येतील—यज्ञ करणारे, विपुल दक्षिणा देणारे, स्वाध्यायशील, शुचिर्भूत आचरणाचे, महात्मे आणि नियमपूर्वक व्रत पाळणारे.
Verse 13
तरुणा दर्शनीयाश्व॒ नानादेशसमागता: । महारथा: कृतास्त्राश्न समुपैष्यन्ति भूमिपा:
नानादेशांतून आलेले तरुण व दर्शनीय राजे-राजपुत्र तेथे येतील; अस्त्रविद्येत निपुण असे महारथी भूमिपालही तेथे जमतील.
Verse 14
ते तत्र विविधान् दायान् विजयार्थ नरेश्वरा: । प्रदास्यन्ति धन गाश्न भक्ष्यं भोज्यं च सर्वश:
ते नरेश्वर आपल्या-आपल्या विजयाच्या हेतूने तेथे नानाविध दान देतील—धन, गायी, तसेच सर्व प्रकारचे भक्ष्य व भोज्य पदार्थ.
Verse 15
प्रतिगृह्य च तत् सर्व दृष्टवा चैव स्वयंवरम् । अनुभूयोत्सवं चैव गमिष्यामो यथेप्सितम्,उनका वह सब दान ग्रहण कर, स्वयंवरको देखकर और उत्सवका आनन्द लेकर फिर हमलोग अपने-अपने अभीष्ट स्थानको चले जायाँगे
ते सर्व दान स्वीकारून, स्वयंवर पाहून आणि उत्सवाचा आनंद घेऊन, मग आम्ही प्रत्येकजण आपल्या-आपल्या इच्छित स्थानी निघून जाऊ.
Verse 16
नटा वैतालिकास्तत्र नर्तका: सूतमागधा: । नियोधकाश्च देशेभ्य: समेष्यन्ति महाबला:,वहाँ अनेक देशोंके नट, वैतालिक, नर्तक, सूत, मागध तथा अत्यन्त बलवान् मल्ल आयेंगे
तेथे अनेक देशांतील नट, वैतालिक, नर्तक, सूत, मागध उपस्थित होतील; तसेच विविध प्रदेशांतून अत्यंत बलवान मल्ल व योद्धेही एकत्र येतील.
Verse 17
एवं कौतूहल कृत्वा दृष्टवा च प्रतिगृह्म॒ च । सहास्माभिमर्महात्मान: पुनः प्रतिनिवर्त्स्यथ,महात्माओ! इस प्रकार हमारे साथ खेल करके, तमाशा देखकर और नाना प्रकारके दान ग्रहण करके फिर आपलोग भी लौट आइयेगा
महात्म्यांनो! अशा रीतीने आमच्यासोबत क्रीडा करून, तो तमाशा पाहून आणि विविध दान स्वीकारून, मग तुम्हीही पुन्हा आमच्याकडे परत याल.
Verse 18
दर्शनीयांश्व॒ व: सर्वान् देवरूपानवस्थितान् | समीक्ष्य कृष्णा वरयेत् संगत्यैकतमं वरम्
तुम्ही सर्वजण देवतुल्य रूपाने येथे उभे आहात—दर्शनीय आहात. तुम्ही एकत्र जमलेले पाहून, दैवयोगाने कृष्णा (द्रौपदी) तुमच्यातील एखाद्याला वर म्हणून निवडू शकते.
Verse 19
अयं भ्राता तव श्रीमान् दर्शनीयो महाभुज: । नियुज्यमानो विजये संगत्या द्रविणं बहु । आहरिष्यन्नयं नूनं॑ प्रीतिं वो वर्धयिष्यति
तुमचा हा भाऊ अर्जुन श्रीमान, सुंदर व दर्शनीय आहे; तो महाबाहू आहे. त्याला विजयकार्याला नेमले तर, संयोगाने व सौभाग्याने तो पुष्कळ धन जिंकून नक्की आणील आणि तुमचा आनंद वाढवील.
Verse 20
युधिछिर उवाच परम॑ भो गमिष्यामो द्रष्ठं चैव महोत्सवम् । भवद्धि: सहिता: सर्वे कन्यायास्तं स्वयंवरम्
युधिष्ठिर म्हणाला—“हे ब्राह्मण! आम्हीही तो महान उत्सव—द्रुपदकन्येचा श्रेष्ठ स्वयंवर—पाहण्यासाठी जाऊ. आम्ही सर्वजण तुमच्यासह येऊ.”
Verse 182
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें धौम्यको पुरोहित बनानेसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ बयासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील चैत्ररथपर्वात धौम्याला पुरोहित नेमण्याच्या प्रसंगासंबंधी एकशे ब्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 183
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि स्वयंवरपर्वणि पाण्डवागमने त्रयशीत्यधिकशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपरव्वके अन्तर्गत स्वयंवरपर्वमें पाण्डवागमनविषयक एक सौ तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या आदिपर्वातील स्वयंवरपर्वात पांडवांच्या आगमनासंबंधी एकशे त्र्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether concealment and delayed disclosure are ethically permissible for kṣatriyas; the chapter frames secrecy as protective prudence when open action would expose dependents and allies to preventable risk.
Tejas (effective presence) is difficult to hide: capability and integrity generate recognizable signals; therefore, one should pair inner strength with disciplined timing and measured communication.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is narrative instruction—positioning prudential counsel (gūḍha-nīti) as a legitimate dharmic tool within the epic’s broader governance discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.