Shloka 22
एकचक्रानिवासे ब्राह्मणगृहदुःखश्रवणम् | Hearing the Brāhmaṇa Household’s Distress at Ekacakrā
“जो शत्रुकी नीति-शास्त्रका अनुसरण करनेवाली बुद्धिको समझ लेता है, वह उसे समझ लेनेपर कोई ऐसा उपाय करे, जिससे वह यहाँ शत्रुजनित संकटसे बच सके ।। अलोहं निशितं शस्त्र शरीरपरिकर्तनम् । यो वेत्ति न तु त॑ घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विष:,“एक ऐसा तीखा शस्त्र है, जो लोहेका बना तो नहीं है, परंतु शरीरको नष्ट कर देता है। जो उसे जानता है, ऐसे उस शस्त्रके आघातसे बचनेका उपाय जाननेवाले पुरुषको शत्रु नहीं मार सकतेः
aloham niśitaṁ śastraṁ śarīra-parikartanam | yo vetti na tu taṁ ghnanti pratighāta-vidaṁ dviṣaḥ ||
वैशंपायन म्हणाले—एक असे शस्त्र आहे, धारदार; लोखंडाचे नाही, तरी शरीराचा नाश करते. जो ते ओळखतो आणि त्याचा घाव परतविण्याची युक्ती जाणतो, त्याला शत्रू मारू शकत नाहीत. म्हणून जो शत्रूची नीति व कपटयुक्त उपाय जाणतो, त्याने येथेच तात्काळ असे उपाय करावेत की शत्रुजन्य संकटांपासून तो सुरक्षित राहील।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse teaches strategic discernment: dangers from enemies are not only physical weapons but also subtle, non-material means (policy, intrigue, psychological pressure). One who understands such ‘weapons’ and knows countermeasures cannot be easily destroyed by foes.
Vaiśampāyana, in a didactic passage, explains principles of dealing with hostility: recognize the enemy’s methods and adopt timely protective measures. He illustrates this with the metaphor of a sharp ‘weapon’ not made of iron—suggesting covert or indirect harm—and emphasizes preparedness and counter-strategy.