Shloka 85
Hiḍimba’s Approach and Hiḍimbā’s Warning to Bhīmasena (हिडिम्बागमनम् / हिडिम्बा-भयवचनम्)
उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता । विभज्य देशकालौ च दैवं धर्मादयस्त्रय: । नै:श्रेयसौ तु तौ ज्ञेयौ देशकालाविति स्थिति:,ऐश्वर्यकी इच्छा रखनेवाले राजाको देश और कालका विभाग करके ही यत्नपूर्वक उत्साह एवं उद्यम करना चाहिये। इसी प्रकार देश-कालके विभाग-पूर्वक ही प्रारब्धकर्म तथा धर्म, अर्थ और कामका सेवन करना चाहिये। देश और कालको ही मंगलके प्रधान हेतु समझना चाहिये। यही नीतिशास्त्रका सिद्धान्त है
utsāhaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā | vibhajya deśa-kālau ca daivaṃ dharmādayas trayaḥ | naiḥśreyasau tu tau jñeyau deśa-kālāv iti sthitiḥ ||
कणिक म्हणाला—जो ऐश्वर्य इच्छितो, त्याने देश व काळ यांचा विचार करूनच प्रयत्नपूर्वक उत्साह व उद्योग करावा. तसेच दैव (प्रारब्ध) आणि धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाचे आचरणही देश-काल विभागूनच करावे. नीतिशास्त्राचा सिद्धांत असा की, कल्याण व सिद्धीचे प्रधान कारण देश आणि काळ हेच आहेत.
कणिक उवाच
Educational Q&A
Prosperity and effective action depend on discerning deśa (place/circumstance) and kāla (time/occasion). Even dharma, artha, kāma, and one’s allotted destiny should be pursued with situational judgment; timing and context are presented as decisive.
In Adi Parva, Kaṇika is giving counsel in the idiom of nītiśāstra (statecraft/ethical policy), emphasizing strategic discernment—especially the assessment of place and time—as the guiding principle for a ruler seeking success.