Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकपञ्चाशो ऽध्यायः उपरिविभागः ऋषय ऊचुः भवता कथितः सम्यक् सर्गः स्वायंभुवस्ततः / ब्रह्माण्डस्यास्य विस्तारो मन्वन्तरविनिश्चयः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील एकावन्नावा अध्याय समाप्त; आता उपरिविभाग आरंभ होतो। ऋषी म्हणाले—स्वायंभुव (मनु) पासूनची सृष्टी, या ब्रह्मांडाचा विस्तार आणि मन्वंतरांचा निश्चय आपण यथार्थपणे सांगितला आहे।

Verse 2

तत्रेश्वरेश्वरो देवो वर्णिभिर्धर्मतत्परैः / ज्ञानयोगरतैर्नित्यमाराध्यः कथितस्त्वया

तेथे आपण सांगितले आहे की ईश्वरांचा ईश्वर असा देव धर्मतत्पर चारही वर्णांनी आणि ज्ञानयोगात रत असणाऱ्यांनी नित्य आराध्य आहे।

Verse 3

तद्वदाशेषसंसारदुः खनाशमनुत्तमम् / ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं येन पश्येम तत्परम्

तसेच सर्व संसारदुःखाचा नाश करणारे, ब्रह्म हेच एकमेव विषय असलेले ते अनुत्तम ज्ञान आम्हाला सांगा, ज्यायोगे आम्ही त्या परम तत्त्वाचे साक्षात् दर्शन करू.

Verse 4

त्वं हि नारायणात्साक्षात् कृष्णद्वैपायनात् प्रभो / अवाप्ताखिलविज्ञानस्तत्त्वां पृच्छामहे पुनः

हे प्रभो, आपण साक्षात् नारायणापासून आणि कृष्णद्वैपायन (व्यास) पासून परंपरेने प्राप्त आहात; आपण अखिल विज्ञान प्राप्त केले आहे, म्हणून आम्ही पुन्हा आपल्याला परम तत्त्वाविषयी विचारतो।

Verse 5

श्रुत्वा मुनीनां तद् वाक्यं कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / सूतः पौराणिकः स्मृत्वा भाषितुं ह्युपचक्रमे

मुनींचे ते वचन ऐकून पौराणिक सूताने प्रभु कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांचे स्मरण केले आणि मग बोलण्यास आरंभ केला।

Verse 6

अथास्मिन्नन्तरे व्यासः कृष्णद्वैपायनः स्वयम् / आजगाम मुनिश्रेष्ठा यत्र सत्रं समासते

त्याच वेळी स्वयं कृष्णद्वैपायन व्यास तेथे आले, हे मुनिश्रेष्ठांनो, जिथे ऋषिगण सत्रयज्ञासाठी एकत्र बसले होते।

Verse 7

तं दृष्ट्वा वेदविद्वांसं कालमेघसमद्युतिम् / व्यासं कमलपत्राक्षं प्रणेमुर्द्विजपुङ्गवाः

वेदविद्येत पारंगत, काळ्या मेघासारखा तेजस्वी, कमलपानासारखे नेत्र असलेल्या व्यासांना पाहून श्रेष्ठ द्विजांनी नमस्कार केला।

Verse 8

पपात दण्डवद् भूमौ दृष्ट्वासौ रोमहर्षणः / प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं प्राञ्जलिः पार्श्वगो ऽभवत्

त्यांना पाहताच रोमहार्षण दंडवत् होऊन भूमीवर पडला. गुरूची प्रदक्षिणा करून तो हात जोडून त्यांच्या बाजूला उभा राहिला।

Verse 9

पृष्टास्ते ऽनामयं विप्राः शौनकाद्या महामुनिम् / समाश्वास्यासनं तस्मै तद्योग्यं समकल्पयन्

शौनक आदी ब्राह्मण मुनींनी महामुनींचे कुशल विचारले, त्यांना धीर दिला आणि त्यांच्या योग्य असे आसन सिद्ध केले।

Verse 10

अथैतानब्रवीद् वाक्यं पराशरसुतः प्रभुः / कच्चिन्न तपसो हानिः स्वाध्यायस्य श्रुतस्य च

तेव्हा पराशरपुत्र प्रभु व्यास त्यांना म्हणाले—“तुमच्या तपश्चर्येत, वेदस्वाध्यायात आणि श्रुतविद्येत काही हानी तर झाली नाही ना?”

Verse 11

ततः स सूतः स्वगुरुं प्रणम्याह महामुनिम् / ज्ञानं तद् ब्रह्मविषयं मुनीनां वक्तुमर्हसि

मग सूताने आपल्या गुरु त्या महामुनीला नमस्कार करून म्हटले—“हे मुनीश्वर! ब्रह्मविषयक ते ज्ञान मुनींना सांगण्यास आपणच योग्य आहात.”

Verse 12

इमे हि मुनयः शान्तास्तापसा धर्मतत्पराः / शुश्रूषा जायते चैषां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

कारण हे मुनि शांत, तपस्वी आणि धर्मनिष्ठ आहेत; यांच्यात ऐकण्याची व सेवा करण्याची खरी इच्छा उत्पन्न झाली आहे. म्हणून आपण त्यांना तत्त्वतः सत्य सांगावे.

Verse 13

ज्ञानं विमुक्तिदं दिव्यं यन्मे साक्षात् त्वयोदितम् / मुनीनां व्याहृतं पूर्वं विष्णुना कूर्मरूपिणा

आपण मला प्रत्यक्ष सांगितलेले ते दिव्य, मोक्षदायक ज्ञान पूर्वी कूर्मरूप धारण करणाऱ्या विष्णूंनी मुनींना प्रकट केले होते.

Verse 14

श्रुत्वा सूतस्य वचनं मुनिः सत्यवतीसुतः / प्रणम्य शिरसा रुद्रं वचः प्राह सुखावहम्

सूताचे वचन ऐकून सत्यवतीपुत्र मुनि (व्यास) यांनी शिर झुकवून रुद्राला नमस्कार केला आणि मग कल्याणकारक, सुखद वचन बोलले.

Verse 15

व्यास उवाच वक्ष्ये देवो महादेवः पृष्टो योगीश्वरैः पुरा / सनत्कुमारप्रमुखैः स्वयं यत्समभाषत

व्यास म्हणाले—पूर्वी सनत्कुमारप्रमुख योगीश्वरांनी विचारले असता देवाधिदेव महादेवांनी जे स्वतः सांगितले, तेच मी सांगतो।

Verse 16

सनत्कुमारः सनकस्तथैव च सनन्दनः / अङ्गिरा रुद्रसहितो भृगुः परमधर्मवित्

सनत्कुमार, सनक तसेच सनन्दन; रुद्रासह अङ्गिरा; आणि परमधर्म जाणणारे भृगु—(तेथे उपस्थित होते)।

Verse 17

कणादः कपिलो योगी वामदेवो महामुनिः / शुक्रो वसिष्ठो भगवान् सर्वे संयतमानसाः

कणाद, योगी कपिल, महामुनी वामदेव, शुक्र आणि पूज्य वसिष्ठ—हे सर्व संयमी, पूर्णतः नियंत्रित मनाचे होते।

Verse 18

परस्परं विचार्यैते संशयाविष्टचेतसः / तप्तवन्तस्तपो घोरं पुण्ये बदरिकाश्रमे

ते परस्पर विचार करून, संशयग्रस्त चित्ताने, पुण्य बदरिकाश्रमात घोर तप करू लागले।

Verse 19

अपश्यंस्ते महायोगमृषिं धर्मसुतं शुचिम् / नारायणमनाद्यन्तं नरेण सहितं तदा

तेव्हा त्यांनी महायोगी ऋषी, धर्मपुत्र परम पवित्र—आदि-अंत रहित नारायणाला, नरासह पाहिले।

Verse 20

संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सर्वे वेदसमुद्भवैः / प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनो योगवित्तमम्

वेदसमुद्भव विविध स्तोत्रांनी त्याची स्तुती करून, भक्तियुक्त सर्व योगींनी योगविद्येतील श्रेष्ठ ज्ञात्यास नमस्कार केला।

Verse 21

विज्ञाय वाञ्छितं तेषां भगवानपि सर्ववित् / प्राह गम्भीरया वाचा किमर्थं तप्यते तपः

त्यांची इच्छा जाणून, सर्वज्ञ भगवान् गंभीर वाणीने म्हणाले—“हे तप कोणत्या हेतूसाठी केले जात आहे?”

Verse 22

अब्रुवन् हृष्टमनसो विश्वात्मानं सनातनम् / साक्षान्नारायणं देवमागतं सिद्धिसूचकम्

हर्षित मनाने त्यांनी त्या सनातन विश्वात्मा, साक्षात् नारायण देवांना संबोधिले, जे सिद्धीचे सूचक म्हणून आगमन पावले होते।

Verse 23

वयं संशयमापन्नाः सर्वे वै ब्रह्मवादिनः / भवन्तमेकं शरणं प्रपन्नाः पुरुषोत्तमम्

आम्ही सर्व ब्रह्मवादिन संशयात पडलो आहोत; म्हणून, हे पुरुषोत्तम, आम्ही केवळ तुमचीच शरण घेतली आहे।

Verse 24

त्वं हि तद् वेत्थ परमं सर्वज्ञो भगवानृषिः / नारायणः स्वयं साक्षात् पुराणो ऽव्यक्तपूरुषः

तुम्हीच ते परम तत्त्व जाणता, कारण तुम्ही सर्वज्ञ भगवदृषी आहात; तुम्ही साक्षात् स्वयं नारायण—पुरातन, अव्यक्त पुरुष आहात।

Verse 25

नह्यन्यो विद्यते वेत्ता त्वामृते परमेश्वर / शुश्रूषास्माकमखिलं संशयं छेत्तुमर्हसि

हे परमेश्वरा! तुझ्यावाचून (या तत्त्वाचा) खरा जाणता दुसरा कोणी नाही. आम्ही श्रद्धेने श्रवण व सेवा करण्यास तत्पर आहोत; म्हणून आमचे सर्व संशय पूर्णपणे छेदावे।

Verse 26

किं कारणमिदं कृत्स्नं को ऽनुसंसरते सदा / कश्चिदात्मा च का मुक्तिः संसारः किंनिमित्तकः

या संपूर्ण विश्वाचे कारण काय? कोण सदैव जन्म-मरणाच्या फेर्‍यात फिरत राहतो? खरोखर आत्मा आहे काय? आणि मुक्ती म्हणजे काय? संसार कोणत्या निमित्ताने उत्पन्न होतो?

Verse 27

कः संसारयतीशानः को वा सर्वं प्रपश्यति / किं तत् परतरं ब्रह्म सर्वं नो वक्तुमर्हसि

जो ईशान जीवांना संसारचक्रात प्रवृत्त करतो तो कोण? आणि सर्व काही पाहणारा कोण? ज्यापलीकडे काहीच नाही असे परतर ब्रह्म काय? हे सर्व आम्हाला सांगावे।

Verse 28

एवमुक्ते तु मुनयः प्रापश्यन् पुरुषोत्तमम् / विहाय तापसं रूपं संस्थितं स्वेन तेजसा

असे म्हटल्यावर मुनिंनी पुरुषोत्तमाचे दर्शन घेतले. तपस्व्याचे रूप टाकून तो आपल्या स्वतेजाने प्रकाशित होऊन उभा राहिला।

Verse 29

विभ्राजमानं विमलं प्रभामण्डलमण्डितम् / श्रीवत्सवक्षसं देवं तप्तजाम्बूनदप्रभम्

त्यांनी त्या देवाचे दर्शन केले—दीप्तिमान व निर्मळ—प्रभामंडलाने अलंकृत, वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह धारण करणारा, आणि तप्त जाम्बूनद सुवर्णासारखा कांतिमान।

Verse 30

शङ्खचक्रगदापाणिं शार्ङ्गहस्तं श्रियावृतम् / न दृष्टस्तत्क्षणादेव नरस्तस्यैव तेजसा

शंख, चक्र व गदा धारण करून, शार्ङ्ग धनुष्य हातात घेऊन, श्री (लक्ष्मी) यांनी आवृत असा तो प्रभू—मनुष्य त्याला पाहू शकला नाही; त्या क्षणीच तो केवळ त्याच्याच तेजाने अभिभूत झाला।

Verse 31

तदन्तरे महादेवः शशाङ्काङ्कितशेखरः / प्रसादाभिमुखो रुद्रः प्रादुरासीन्महेश्वरः

तेवढ्यात महादेव—रुद्र, महेश्वर—ज्यांच्या शिखरी चंद्रचिन्ह आहे, कृपापूर्ण मुख करून समोर प्रकट झाले।

Verse 32

निरीक्ष्य ते जगन्नाथं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् / तुष्टुवुर्हृष्टमनसो भक्त्या तं परमेश्वरम्

जगन्नाथ, त्रिनेत्र व चंद्रभूषण अशा त्या परमेश्वराला पाहून, हर्षित मनाने त्यांनी भक्तीने स्तुती केली।

Verse 33

जयेश्वर महादेव जय भूतपते शिव / जयाशेषमुनीशान तपसाभिप्रपूजित

जय हो, हे ईश्वर महादेव! जय हो, हे शिव, भूतपते! जय हो, हे समस्त मुनींचे ईशान—तपाने पूजित!

Verse 34

सहस्रमूर्ते विश्वात्मन् जगद्यन्त्रप्रवर्तक / जयानन्त जगज्जन्मत्राणसंहारकारण

जय हो, हे सहस्रमूर्ती, हे विश्वात्मन्, जगत्-यंत्र प्रवर्तका! जय हो, हे अनंत—जगाच्या जन्म, रक्षण-पोषण व संहाराचे कारण!

Verse 35

सहस्रचरणेशान शंभो योगीन्द्रवन्दित / जयाम्बिकापते देव नमस्ते परमेश्वर

हे सहस्रचरण ईशान, हे शंभो, योगींद्रांनी वंदित; हे जयांबिकापते देवा, हे परमेश्वरा, तुला नमस्कार।

Verse 36

संस्तुतो भगवानीशस्त्र्यम्बको भक्तवत्सलः / समालिङ्ग्य हृषीकेशं प्राह गम्भीरया गिरा

अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर भक्तवत्सल त्र्यंबक भगवान ईशाने हृषीकेशाला आलिंगन देऊन गंभीर वाणीने सांगितले।

Verse 37

किमर्थं पुण्डरीकाक्ष मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः / इमं समागता देशं किं वा कार्यं मयाच्युत

हे पुण्डरीकाक्ष, ब्रह्मवाद सांगणारे हे मुनीश्रेष्ठ या देशी कशासाठी आले आहेत? आणि हे अच्युत, माझ्याकडून कोणते कार्य करवून घ्यायचे आहे?

Verse 38

आकर्ण्य भगवद्वाक्यं देवदेवो जनार्दनः / प्राह देवो महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम्

भगवानांचे वचन ऐकून देवदेव जनार्दनाने प्रसन्नमुखाने समोर उभ्या असलेल्या महादेवांना सांगितले।

Verse 39

इमे हि मुनयो देव तापसाः क्षीणकल्मषाः / अभ्यागता मां शरणं सम्यग्दर्शनकाङ्क्षिणः

हे देव, हे मुनि तपस्वी आहेत, ज्यांचे कल्मष क्षीण झाले आहेत; सम्यग्दर्शनाची इच्छा धरून ते माझ्याकडे शरण आले आहेत।

Verse 40

यदि प्रसन्नो भगवान् मुनीनां भावितात्मनाम् / सन्निधौ मम तज्ज्ञानं दिव्यं वक्तुमिहार्हसि

जर भगवान् शुद्ध व संयमित आत्मा असलेल्या मुनींवर प्रसन्न असतील, तर माझ्याच सन्निधीत तुम्ही येथे ते दिव्य ज्ञान सांगण्यास योग्य आहात।

Verse 41

त्वं हि वेत्थ स्वमात्मानं न ह्यन्यो विद्यते शिव / ततस्त्वमात्मनात्मानं मुनीन्द्रेभ्यः प्रदर्शय

हे शिव! आपल्या आत्मस्वरूपाला खरेतर तुम्हीच जाणता, कारण दुसरा कोणी (स्वतंत्रपणे) ते जाणणारा नाही. म्हणून आपल्या आत्म्यानेच मुनीश्रेष्ठांना आत्मा प्रकट करा।

Verse 42

एवमुक्त्वा हृषीकेशः प्रोवाच मुनिपुङ्गवान् / प्रदर्शयन् योगसिद्धिं निरीक्ष्य वृषभध्वजम्

असे बोलून हृषीकेशांनी मुनीश्रेष्ठांना संबोधले; आणि वृषभध्वज (शिव) यांच्याकडे पाहत योगसिद्धीची शक्ती प्रकट केली।

Verse 43

संदर्शनान्महेशस्य शङ्करस्याथ शूलिनः / कृतार्थं स्वयमात्मानं ज्ञातुमर्हथ तत्त्वतः

महेश—शंकर, शूलधारी—यांच्या दर्शनमात्राने तुम्ही कृतार्थ होता; म्हणून तत्त्वतः आपल्या आत्मस्वरूपाला जाणणे तुम्हांस योग्य आहे।

Verse 44

प्रष्टुमर्हथ विश्वेशं प्रत्यक्षं पुरतः स्थितम् / ममैव सन्निधावेष यथावद् वक्तुमीश्वरः

समोर प्रत्यक्ष उभ्या असलेल्या विश्वेश्वराला प्रश्न विचारण्यास तुम्ही योग्य आहात. माझ्याच सन्निधीत हा ईश्वर यथाविधी व क्रमाने सांगण्यास समर्थ आहे।

Verse 45

निशम्य विष्णुवचनं प्रणम्य वृषभध्वजम् / सनत्कुमारप्रमुखाः पृच्छन्ति स्म महेश्वरम्

भगवान विष्णूचे वचन ऐकून आणि वृषभध्वज शंकरास नमस्कार करून, सनत्कुमारप्रमुख श्रेष्ठ मुनी महेश्वरांना प्रश्न विचारू लागले।

Verse 46

अथास्मिन्नन्तरे दिव्यमासनं विमलं शिवम् / किमप्यचिन्त्यं गगनादीश्वरार्हं समुद्बभौ

तेव्हाच त्या अंतराळात एक दिव्य आसन प्रकट झाले—निर्मळ, शिवमय व मंगल; ते काहीसे अचिंत्य, गगनाधीश्वरास योग्य, तेजाने उद्भासित।

Verse 47

तत्राससाद योगात्मा विष्णुना सह विश्वकृत् / तेजसा पूरयन् विश्वं भाति देवो महेश्वरः

तेथे योगस्वरूप विश्वकर्ता महेश्वर विष्णूसह आसनस्थ झाले; आणि आपल्या तेजाने सारा विश्व भरून देव महेश्वर प्रकाशमान झाले।

Verse 48

तं ते देवादिदेवेशं शङ्करं ब्रह्मवादिनः / विभ्राजमानं विमले तस्मिन् ददृशुरासने

तेव्हा ब्रह्मवादाचे प्रवक्ता त्या मुनींनी देवाधिदेवेश शंकरांना त्या निर्मळ आसनावर विराजमान, तेजाने विभ्राजमान असे पाहिले।

Verse 49

यं प्रपश्यन्तियोगस्थाः स्वात्मन्यात्मानमीश्वरमा / अनन्यतेजसं शान्तं शिवं ददृशिरे किल

योगस्थ ते आपल्या आत्म्यातच त्या आत्म्याला ईश्वररूपाने पाहतात—अद्वितीय तेजस्वी, शांत, शिवस्वरूप; खरोखर त्यांनी त्यालाच शिव म्हणून जाणले।

Verse 50

यतः प्रसूतिर्भूतानां यत्रैतत् प्रविलीयते / तमासनस्थं भूतानामीशं ददृशिरे किल

ज्याच्यापासून सर्व भूतांची उत्पत्ती होते आणि ज्याच्यात हे सर्व जग विलीन होते—त्या भूतांचा ईश्वर, योगासनस्थ, त्यांनी खरोखरच पाहिला।

Verse 51

यदन्तरा सर्वमेतद् यतो ऽभिन्नमिदं जगत् / स वासुदेवमासीनं तमीशं ददृशुः किल

ज्याच्या अंतःस्थानी हे सर्व आहे आणि ज्याच्यापासून हे जग भिन्न नाही—त्या आसनस्थ वासुदेवाला, त्या ईशाला त्यांनी निश्चयाने पाहिले।

Verse 52

प्रोवाच पृष्टो भगवान् मुनीनां परमेश्वरः / निरीक्ष्य पुण्डरीकाक्षं स्वात्मयोगमनुत्तमम्

मुनींनी विचारल्यावर भगवान् परमेश्वर बोलला—पुंडरीकाक्ष प्रभूचे आणि स्वात्मयोगाचे अनुत्तम तत्त्व मनात निरखून।

Verse 53

तच्छृणुध्वं यथान्यायमुच्यमानं मयानघाः / प्रशान्तमानसाः सर्वे ज्ञानमीश्वरभाषितम्

म्हणून, हे अनघांनो, मी यथान्याय सांगत असलेले हे वचन ऐका; तुम्ही सर्व शांतचित्त होऊन ईश्वरभाषित ज्ञान श्रवण करा।