प्रयाज-आज्यभाग-वेदि-प्रोक्षण-स्विष्टकृत्-समापन-प्रकरणम्
TS 2.6 functions as a procedural hinge in the Darśa–Paurṇamāsa cycle, moving from the protective and cosmologically-indexed preliminaries (prayājas) into the ocular/royal framing of the rite (ājyabhāgas as the ‘eyes’ of yajña), then into the spatialization of sacrifice through vedi-geometry and boundary-making. The prapāṭhaka integrates bandhu logic: seasons and worlds are ‘won’ by correctly sequenced offerings; the yajña is defended by mantra-armor and by correct separations (nirbhajana) of hostile forces from the measured ritual ground. It also encodes Adhvaryu risk-management: preventing ritual ‘cuts’ (chinna) by correct re-linking actions, and ensuring closure through svishṭakṛt and samyoḥ formulas. The narrative arthavādas (Agni’s flight, Matsya, Pūṣan’s tooth, Bṛhaspati’s mantra) justify precise handling, acceptance, and purification steps, aligning liturgical correctness with social order (brahman–kṣatra), prosperity, and safe passage to the desired loka.
Mantra 1
अग्नीध्र अग्नीची स्थापना करतो—अग्निमुख असलेल्या ऋतूंनाच तो तृप्त करतो. तो समिधा ठेवतो—ही पुढील आहुतींची प्रतिष्ठा आहे; म्हणून तो समिधेसहच होम करतो. तो परिधी (अग्नीभोवतीची काष्ठे) पुसतो—त्यांना शुद्धच करतो. तो वारंवार पुसतो; कारण या वेळी यज्ञ जणू चारही बाजूंनी पसरून ‘चार’ मध्ये पूर्ण होतो; पशू चतुष्पाद आहेत—तो पशूंनाच मिळवतो/अधीन करतो. “ब्रह्मन्, आपण प्रस्थान करू” असे तो म्हणतो; कारण या वेळी यज्ञ (जणू) सरकला/घसरला आहे.
Mantra 2
जिथे ब्रह्मा आहे, जिथेच यज्ञ सरकून/आश्रित होऊन आहे, तिथूनच तो त्याला (पुन्हा) ग्रहण करतो. हाताने (त्याला) स्पर्श केला तर तो थरथरणारा/व्याकुळ होईल; डोक्याने (स्पर्श केला तर) शिरःशक्तिवान् (म्हणजे डोक्यावर दोष/आघात झाल्यासारखा) होईल; जर तो गप्प बसला तर यज्ञ असंपाप्त (अपूर्ण) राहील. म्हणून तो “प्र तिष्ठ” (स्थिर हो/प्रतिष्ठित हो) असेच म्हणावा. यज्ञ वाणीमध्येच आश्रित आहे; जिथेच यज्ञ आश्रित आहे, तिथूनच तो त्याला नीटपणे सुपूर्द/स्थापित करतो. “देव सवितर्, एतत् ते प्र …” (असा मंत्र आरंभतो).
Read Krishna Yajur Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.