इष्टि-प्रकरणम् (विजिति–संवर्ग–गार्मुत–वृष्टि–त्रैधातवीय-समुच्चयः)
TS 2.4 functions as a compact ritual-grammar for deploying iṣṭis as situational instruments in the Srauta calendar. The prapāṭhaka sequences move from apotropaic fire-address (Agni as forward/encircling/behind-facing protection) to Indra-centered victory rites that reassemble divine powers into the sacrificer’s body-politic. It then pivots to a ‘recollection’ (saṃvarga) logic where lost strength and fertility are ritually retrieved, followed by gārmut offerings that ‘re-seat’ progeny and cattle back to Prajāpati and allied deities. A substantial rain-complex maps wind-directions, cloud/sea imagery, and spatial binding (black cloth/skin, directional libations) into a meteorological bandhu, culminating in a procedural rule-set for when rain does/does not occur. The prapāṭhaka closes with metrical totalization (chandas integration) and the tri-dhātu (trai-dhātavīya) frame, presenting the sacrifice as a complete, self-protecting system that resists hostile counter-rites while enabling prosperity aims.
Mantra 1
चित्रया यजेत पशुकामः । इयं वै चित्रा यद्वा अस्यां विश्वं भूतम् अधि प्रजायते । तेनेयं चित्रा । य एवं विद्वान् चित्रया पशुकामो यजते प्र प्रजया पशुभिर्मिथुनैर्जायते । प्रैवाग्नेयेन वपयति । रेतः समुयेन दधाति । रेत एव हितं । त्वष्टा रूपाणि वि करोति । सारस्वतौ भवत । एतद्वै दैव्यम् मिथुनं । दैव्यम् एवास्मै ।
पशुकाम असलेला ‘चित्रा’ (इष्टि/यज्ञ) याने यजन करावा. ही (इष्टि) ‘चित्रा’ आहे; कारण हिच्यातच सर्व भूत-प्राणी उत्पन्न होतात; म्हणून हिला ‘चित्रा’ म्हणतात. जो हे जाणून पशुकाम होऊन ‘चित्रा’ने यजन करतो, तो संततीसह आणि जोड्या-जोड्यांनी पशूंनी वाढतो. तो आग्नेय (भागा)द्वारे वीर्याचे सिंचन करतो; सोम्य (भागा)द्वारे वीर्य धारण करतो. त्वष्टा रूपे विविध करतो; (हा यज्ञ) सारस्वत (सरस्वती-संबंधी) होतो. हेच दैवी मिथुन आहे; दैवी मिथुनच त्याच्यासाठी (कल्याणकारी) आहे.
Mantra 2
मिथुनं मध्यतो दधाति पुष्ट्यै प्रजननाय सिनीवाल्यै चरुर्भवति वाग्वै सिनीवाली पुष्टिः खलु वै वाक् पुष्टिमेव वाचमुपैति ऐन्द्र उत्तमो भवति तेनैव तन्मिथुनं सप्तैतानि हवींषि भवन्ति सप्त ग्राम्याः पशवः सप्तारण्याः सप्त छन्दांसि उभयस्यावरुद्ध्यै अथैता आहुतीर्जुहोति एते वै देवाः पुष्टिपतयस्त एवास्मिन् पुष्टिं दधति पुष्यति प्रजया पशुभिस्त एवास्मिन् पुष्टिं दधति पुष्यति प्रजया पशुभिः अथो यद् एता आहुतीर्जुहोति प्रतिष्ठित्यै
तो (यजमान) मध्यभागी ‘मिथुन’ (युगल-तत्त्व) पुष्टीसाठी व प्रजननासाठी स्थापतो; सिनीवालीसाठी चरु (हविर्द्रव्य) असतो. सिनीवाली म्हणजे खरे तर वाणी; आणि वाणीच पुष्टी आहे. म्हणून तो पुष्टी—म्हणजे वाणी—प्राप्त करतो. ऐन्द्र (इंद्र-संबंधी) हवि सर्वोत्तम असते; त्याच्यामुळेच ते मिथुन-तत्त्व सिद्ध होते. ही सात हवीं असतात—सात ग्राम्य पशू, सात आरण्य (वन्य) पशू आणि सात छंद—दोन्ही प्रकार (ग्राम्य व आरण्य) आवरून धरण्यासाठी. मग तो या आहुती होमतो. हे देवच पुष्टीचे अधिपती आहेत; तेच यामध्ये पुष्टी देतात—तो संततीने व पशूंनी पुष्ट होतो; तेच यामध्ये पुष्टी देतात—तो संततीने व पशूंनी पुष्ट होतो. म्हणून तो या आहुती प्रतिष्ठा (स्थिर स्थापना) मिळवण्यासाठी देतो.
Read Krishna Yajur Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.