इष्टि-प्रकरणम् (विजिति–संवर्ग–गार्मुत–वृष्टि–त्रैधातवीय-समुच्चयः)
TS 2.4 functions as a compact ritual-grammar for deploying iṣṭis as situational instruments in the Srauta calendar. The prapāṭhaka sequences move from apotropaic fire-address (Agni as forward/encircling/behind-facing protection) to Indra-centered victory rites that reassemble divine powers into the sacrificer’s body-politic. It then pivots to a ‘recollection’ (saṃvarga) logic where lost strength and fertility are ritually retrieved, followed by gārmut offerings that ‘re-seat’ progeny and cattle back to Prajāpati and allied deities. A substantial rain-complex maps wind-directions, cloud/sea imagery, and spatial binding (black cloth/skin, directional libations) into a meteorological bandhu, culminating in a procedural rule-set for when rain does/does not occur. The prapāṭhaka closes with metrical totalization (chandas integration) and the tri-dhātu (trai-dhātavīya) frame, presenting the sacrifice as a complete, self-protecting system that resists hostile counter-rites while enabling prosperity aims.
Mantra 1
सर्वाणि छन्दांस्य् एतस्याम् इष्ट्याम् अनूच्यानीत्य् आहुः । त्रिष्टुभो वा एतद् वीर्यं यत् ककुद् उष्णिहा जगत्यै यद् उष्णिहककुभाव् अन्वाह तेनैव सर्वाणि छन्दांस्य् अव रुन्द्धे । गायत्री वा एषा यद् उष्णिहा यानि चत्वार्य् अध्य् अक्षराणि चतुष्पाद एव ते पशवस् । यथा पुरोडासे पुरोडासो ऽध्य् एवम् एव तद् यद् ऋच्य् अध्य् अक्षराणि यज् जगत्या ॥
ते म्हणतात—या इष्टित सर्व छंदांचे अनूचन (अनुवचन/उच्चारण) करावे. त्रिष्टुभ हेच याचे वीर्य आहे—जे ककुभ (शिखर/कुबड) आहे; उष्णिहा आणि जगतीही (संबद्ध) आहेत. तो उष्णिह-ककुभाचा अन्वाह (अनु-उच्चार) करतो तेव्हा त्याच्यामुळे तो सर्व छंदांना आपल्या अधीन/आवृत करतो. उष्णिहा हीच ही गायत्री आहे. यातील चार अतिरिक्त अक्षरे ही त्याची चतुष्पाद पशु आहेत. जसे पुरोडाशात पुरोडाश (मुख्य भाग)च प्रधान असतो, तसेच ऋच्मधील अतिरिक्त अक्षरे जगतीसाठी (संबद्ध) आहेत.
Mantra 2
परि दध्याद् अन्तं यज्ञं गमयेत् । त्रिष्टुभा परि दधाति । इन्द्रियं वै वीर्यं त्रिष्टुग् । त्रिष्टुभ इन्द्रिय एव वीर्ये यज्ञं प्रति ष्ठापयति । नान्तं गमयति । अग्ने त्री ते वाजिना त्री षधस्थेति । त्रिवत्या परि दधाति । सरूपत्वाय । सर्वो वा एष यज्ञो यत् त्रैधातवीयम् । कामायकामाय प्र युज्यते । सर्वेभ्यो हि कामेभ्यो यज्ञः प्रयुज्यते । त्रैधातवीयेन यजेताभिचरन् । सर्वो वै ।
शेवटी परिदान करावे, यज्ञाला अंतापर्यंत नेावे. त्रिष्टुभ् (छंद) ने परि-दधाति; त्रिष्टुभ् हेच इंद्रिय व वीर्य आहे. त्रिष्टुभ् द्वारे तो इंद्रिय-वीर्यात यज्ञ प्रतिष्ठित करतो; पण (त्याने) अंतापर्यंत नेत नाही. ‘अग्ने, ते वाजिना त्री, त्री षधस्थ’—या मंत्रासह त्रिवत्या (त्रिवृत्-स्तुती) ने परि-दधाति, सरूपत्वासाठी. त्रैधातवीय हेच हा संपूर्ण यज्ञ आहे; तो कामना-वर-कामनेसाठी प्रयुक्त होतो, कारण सर्व कामनांसाठी यज्ञ प्रयुक्त होतो. त्रैधातवीयाने यजन करावे—अभिचरणरूपाने—सर्व (कामनांसाठी).
Mantra 3
एष यज्ञो यत् त्रैधातवीयम् । सर्वेणैवैनं यज्ञेनाभि चरति । स्तृणुत एवैनम् । एतयैव यजेताभिचर्यमाणः । सर्वो वा एष यज्ञो यत् त्रैधातवीयम् । सर्वेणैव यज्ञेन यजते । नैनम् अभिचरन्त् । स्तृणुते । एतयैव यजेत सहस्रेण यक्ष्यमाणः । प्रजातम् एवैनद् ददाति । एतयैव यजेत सहस्रेणेजानः । अन्तं वा एष पशूनां गच्छति ॥
हा यज्ञच त्रैधातवीय आहे. संपूर्ण यज्ञानेच तो याच्याशी अभिचरति (अनुष्ठान करतो); तो याला पसरवतो. अभिचारासाठी अभिचर्यमाण असेल तर याच्याच द्वारे यजन करावे. हा यज्ञच त्रैधातवीय आहे; संपूर्ण यज्ञाने यजताना ते याला अभिचरन्त (हानीसाठी) करू शकत नाहीत; तो याला पसरवतो. सहस्र (अनेक) ने यक्ष्यमाण असेल तर याच्याच द्वारे यजन करावे—तो याने प्रजात (संतती/प्रजा)च देतो. सहस्राने इजान (अनेक याग करणारा) याच्याच द्वारे यजन करावे—तो पशूंच्या अंत (सीमा/पर्यवसान) पर्यंत पोहोचतो.
Mantra 4
यः सहस्रेण यजते प्रजापतिः खलु वै पशून् असृजत तांस् त्रैधातवीयेनैवासृजत य एवं विद्वांस् त्रैधातवीयेन पशुकामो यजते यस्माद् एव योनेः प्रजापतिः पशून् असृजत तस्माद् एवैनान्त् सृजत उपैनम् उत्तरं सहस्रं नमति देवताभ्यो वा एष आ वृष्च्यते यो यक्ष्य इत्य् उक्त्वा न यजते त्रैधातवीयेन यजेत सर्वो वा एष यज्ञः
जो सहस्र (हजार) सहित यज्ञ करतो—प्रजापतीनेच खरोखर पशू निर्माण केले; आणि त्यांना त्रैधातवीय (इष्टि) द्वारेच निर्माण केले. हे जाणून, पशुकाम होऊन जो त्रैधातवीयाने यज्ञ करतो, ज्या योनीतून (उत्पत्तिस्थानातून) प्रजापतीने पशू निर्माण केले, त्याच स्रोतापासून तो त्यांना उत्पन्न करतो. त्याच्याकडे ‘उत्तर’ असे पुढचे/वरचे सहस्र नमते. जो ‘मी यज्ञ करीन’ असे म्हणून यज्ञ करत नाही, तो देवतांसाठी जणू छाटला/वगळला जातो; म्हणून त्रैधातवीयाने यज्ञ करावा—हा यज्ञ जणू सर्वस्व यज्ञ आहे.
Mantra 5
यत् त्रैधातवीयम् सर्वेणैव यज्ञेन यजते न देवताभ्य आ वृष्च्यते । द्वादशकपालः पुरोडाशो भवति । ते त्रयश्चतुष्कपालास्त्रिः समृद्ध्यै । त्रयः पुरोडाशा भवन्ति । त्रय इमे लोकाः । एषां लोकानामाप्त्यै उत्तरौत्तरो ज्यायान् भवति । एवमिव हीमे लोकाः । यवमयो मध्यः । एतद्वा अन्तरिक्षस्य रूपम् । समृद्ध्यै सर्वेषामभिगमयन्नव द्यति । अच्छम्बट्कारं हिरण्यं ददाति । तेज एव ।
जो त्रैधातवीय (इष्टि) संपूर्ण यज्ञाने करतो, तो देवतांपासून वंचित होत नाही. द्वादश-कपालांचा पुरोडाश होतो; समृद्धीसाठी तीन पुरोडाश—प्रत्येकी चार-कपालांचे—होतात. हे तीन लोक आहेत; या लोकांची प्राप्ती व्हावी म्हणून पुढचा-पुढचा (पुरोडाश) अधिक श्रेष्ठ ठरतो—कारण हे लोकही तसेच आहेत. मधला यवमय (जवाचा) असतो—हेच अंतरिक्षाचे रूप आहे. समृद्धीसाठी, सर्वांना अभिगम्य करून, तो खाली ठेवतो; अचंभट्कार (विस्मय)ासाठी सुवर्ण देतो—तेच तेज आहे.
Mantra 6
अव रुन्द्धे तार्प्यं ददाति पशून् एवाव रुन्द्धे । धेनुं ददाति आशिष एवाव रुन्द्धे । साम्नो वा एष वर्णो यद् धिरण्यम् । यजुषां तार्प्यम् । उक्त्थामदानां धेनुः । एतान् एव सर्वान् वर्णान् अव रुन्द्धे ॥
तो तार्प्य (वस्त्र) देतो—त्यामुळे तो आच्छादन/रक्षण मिळवतो; आणि पशूही मिळवतो. तो धेनू (दूध देणारी गाय) देतो—त्यामुळे तो आशीर्वाद मिळवतो. सामाचा वर्ण (रूप) म्हणजे सुवर्ण; यजुषांचा तार्प्य; आणि उक्थ-आमदानांचा धेनू—हे सर्व वर्ण (रूप/वर्ग) तो प्राप्त करतो.
Read Krishna Yajur Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.