काम्येष्टिपशुविधान-प्रपाठकः (देवतारूप-नियोजनम्)
TS 2.1 functions as a modular catalogue of kāmya applications, mapping desired outcomes (bhūti, grāma, prajā, anna, brahmavarcasa, victory, release from constraints) to devatā-alignment and offering-typology. The text repeatedly encodes a ritual-logic: the sacrificer ‘approaches’ (upadhāvati) the devatā with its ‘own share’ (svena bhāgadheyena), thereby transferring the devatā’s cosmic capacity into the sacrificer’s social and bodily sphere. Several anuvākas organize offerings by color/form as semiotic carriers of tejas/ruci (solar brilliance), prāṇa/apāna (vital polarity), and ahorātra (day-night generativity). The prapāṭhaka also embeds expiatory and restorative patterns (prāyaścitti motifs) and competitive/agonistic frames (spardhā, saṃgrāma), indicating its calendrical role as a decision-tree for selecting rite-variants across seasons and life-situations. In Shrauta geometry, it reads as a ‘routing layer’ connecting altar-space actions to macrocosmic correspondences.
Mantra 1
असाव् आदित्यो न व्य् अरोचत । तस्मै देवाः प्रायश्चित्तिम् ऐच्छन् । तयैवास्मिन् रुचम् अदधुः । ब्रह्मवर्चसकामः स्यात् । तस्मा एतां सौरीं श्वेतां वसाम् आ लभेत । अमुम् एवादित्यं स्वेन भागधेयेनोप धावति । स एवास्मिन् ब्रह्मवर्चसं दधाति । ब्रह्मवर्चस्य् एव भवति । बैल्वो यूपो भवति । असौ ॥
तो आदित्य प्रकाशित झाला नाही; म्हणून देवांनी त्याच्यासाठी प्रायश्चित्त शोधले; त्याच प्रायश्चित्ताने त्यांनी त्याच्यात तेज (रुच) स्थापिले. जो ब्रह्मवर्चसाची इच्छा करतो, त्याने ही सौरी, श्वेत ‘वसा’ (गाय) आलंभन करावी. तो आपल्या भागधेयानेच त्या आदित्याजवळ जातो; तोच (आदित्य) त्याच्यात ब्रह्मवर्चस स्थापतो; तो ब्रह्मवर्चस्वी होतो. बैल्व (बेल/बिल्व लाकडाचा) यूप होतो—तो (यूप)च तो (आदित्य) आहे.
Mantra 2
वा आदित्यो यतो ऽजायत ततो बिल्व उद् अतिष्ट्ʰअत् सयोन्य् एव ब्रह्मवर्चसम् अव रुन्द्द्ʰए ब्राह्मणस्पत्याम् बब्ʰरुकर्णीम् आ लब्ʰएताब्ʰइचरन् वारुणं दसकपालम् पुरस्तान् निर् वपेत् वरुणेनैव ब्ʰरात्र्व्यं ग्राहयित्वा ब्रह्मणा स्त्र्णुते बब्ʰरुकर्णी ब्ʰअवति एतद् वै ब्रह्मणो रूपम् सम्र्द्द्ʰयै स्प्ʰयो यूपो ब्ʰअवति वज्रो वै स्प्ʰयो वज्रम् एवास्मै प्र हरति सरमयम् बर्हिः स्र्णाति
ज्या ठिकाणाहून आदित्य उत्पन्न झाला, त्याच ठिकाणाहून बिल्व वृक्ष वर उभा राहिला. त्याच योनीत तो ब्रह्मवर्चस् (ब्रह्मतेज) आपल्या ठायी आवरून/स्थिर करून ठेवतो. ब्राह्मणस्पत्य (बृहस्पती-संबंधी) कर्मात बभ्रुकर्णी (तपकिरी-कानांची) वस्तू/पशू ग्रहण करावा. अभिचार (शत्रुनिग्रह) करताना वारुण दश्यकपाल पुरोडाश पूर्व दिशेला निर्वपावा. वरुणाच्या द्वारेच तो शत्रू/प्रतिद्वन्द्वीला पकडवून ब्रह्माने त्याला आच्छादित/दबवितो. तो बभ्रुकर्णी होतो—हेच ब्रह्माचे रूप आहे. समृद्धीसाठी स्फ्य (काष्ठ-उपकरण) यूप होतो; स्फ्य हाच वज्र आहे—तो त्याच्यासाठी वज्र पुढे झेपावून/प्रहार करतो. तो सरमय बर्हि (कुशासन) पसरतो.
Mantra 3
एवैनम् वैभीदक इध्मो भिनत्त्य् एवैनम् वैष्णवं वामनम् आ लभेत यं यज्ञो नोपनमेत् विष्णुर् वै यज्ञस् विष्णुम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति स एवास्मै यज्ञम् प्र यच्छति उपैनं यज्ञो नमति वामनो भवति वैष्णवो ह्य् एष देवतया समृद्ध्यै त्वाष्ट्रं वडबम् आ लभेत पशुकामस् त्वष्टा वै पशूनाम् मिथुनानाम्
अशाच प्रकारे वैभीदक (विभीदक-वृक्षाचे) इध्म त्याला फाडते/चिरते. ज्याच्याकडे यज्ञ उपनमत नाही (जवळ येत नाही), त्याने वैष्णव वामनाचे आलब्ध (समर्पण) करावे. विष्णु हाच यज्ञ आहे; तो आपल्या भागधेयाने विष्णूकडे धाव घेतो. तोच त्याला यज्ञ देतो; यज्ञ त्याच्याकडे नमून येतो. तो वामन (विष्णु-स्वरूप) होतो; कारण हे वैष्णव आहे—देवतेद्वारे समृद्धीसाठी. तसेच पशुकामाने त्वाष्ट्र वडबाचे आ-लभेत; कारण त्वष्टा हा पशूंच्या युगलांचा (मिथुनांचा) अधिपती/नियंता आहे.
Mantra 4
प्रजनयिता त्वष्टारम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति । स एवास्मै पशून् मिथुनान् प्र जनयति । प्रजा हि वा एतस्मिन् पशवः प्रविष्टाः । अथैष पुमान् सन् वडभः साक्षाद् एव प्रजां पशून् अव रुन्द्धे । मैत्रं श्वेतम् आ लभेत । संग्रामे संयत्ते समयकामस् । मित्रम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति । स एवैनं मित्रेण सं नयति ॥
प्रजनयिता (संतती-उत्पादक) आपल्या भागधेयाने (नियत हविर्भागाने)च त्वष्ट्याकडे धावून जाऊन उपसर्पण करतो. तोच त्वष्टा त्याच्यासाठी पशूंना जोड्यांनी (नर-मादी) उत्पन्न करतो; कारण प्रजाच या यज्ञात पशुरूपाने प्रविष्ट आहे. म्हणून हा पुरुष असूनही ‘वडब’ (घोडी) आहे—तो प्रत्यक्षच प्रजा व पशू यांना आपल्या ठायी आवरून/प्राप्त करून घेतो. संग्रामात, युद्धासाठी सिद्ध झाल्यावर, वेळ/विजय इच्छिणाऱ्याने मैत्र (मित्र-संबंधी) श्वेत (पांढरे) ग्रहण करावे. तो आपल्या भागधेयानेच मित्राकडे उपसर्पण करतो; तोच मित्र त्याला मित्राच्या साहाय्याने एकत्र करून पुढे नेतो.
Mantra 5
विसालो भवति व्यवसाययत्य् एवैनम् । प्राजापत्यं कृष्णम् आ लभेत वृष्टिकामः । प्रजापतिर् वै वृष्ट्या ईषे । प्रजापतिम् एव स्वेन भागधेयेनोप धावति । स एवास्मै प्रजन्यं वर्षयति । कृष्णो भवति । एतद् वै वृष्ट्यै रूपम् । रूपेणैव वृष्टिम् अव रुन्द्धे । सबलो भवति । विद्युतम् एवास्मै जनयित्वा वर्षयति । अवासृङ्गो भवति । वृष्टिम् एवास्मै नि यच्छति ॥
तो विशाल होतो; ते त्याला स्थिर/व्यवस्थित करते. वृष्टिकाम (पावसाची इच्छा असलेला) व्यक्ती प्राजापत्य कृष्ण (काळा) याचे आलब्ध करावे. प्रजापतीच वृष्टीवर अधिकार ठेवतो. तो आपल्या भागधेयाने प्रजापतीकडे धाव घेतो; तोच त्याच्यासाठी प्रजन्य (पाऊस) पाडतो. तो कृष्ण (काळा) होतो—हेच वृष्टीचे रूप आहे; रूपानेच तो वृष्टीला अवरुंद्धे (वश/प्राप्त) करतो. तो सबल होतो; त्याच्यासाठी विद्युत निर्माण करून पाऊस पाडतो. तो अवासृंग (शिंग नसलेला) होतो; त्याच्यासाठी वृष्टीला नि-यच्छति (नियंत्रित/स्थिर) करतो.
Read Krishna Yajur Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.