Adhyaya 5

Verse 1

नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / एवं दग्ध्वा नरं प्रेतं स्नात्वा कृत्वा तिलोदकम् / अग्रतः स्त्रीजनो गच्छेद्व्रजेयुः पृष्ठतो नराः

श्रीकृष्ण म्हणाले—अशा प्रकारे प्रेत झालेल्या पुरुषाचा दाहसंस्कार करून, स्नान करून व तिलोदक अर्पण करून, स्त्रिया पुढे जाव्यात आणि पुरुष मागून जावेत.

Verse 2

प्राशयेन्निम्बपत्राणि रुदन्तो नामपूर्वकम् / विधातव्यं चाचमनं पाषाणोपरि संस्थिते

शोकाकुलांनी रडत रडत प्रथम त्याचे नाव उच्चारून त्याला कडुनिंबाची पाने चाखवावीत; आणि दगडावर बसून आचमन-विधीही करावा।

Verse 3

ते प्रविश्य गृहं सर्वे सुताद्याश्च सपिण्डकाः / भवेयुर्दशरात्रं वै यत आशौचकं खग

हे खगा (गरुड)! पुत्रादी सर्व सपिंडक नातेवाईक घरात प्रवेश करताच त्यांना दहा रात्रींचे आशौच लागते—हा नियम आहे।

Verse 4

क्रीतलब्धाशनाः सर्वे स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् / अक्षारलवणान्नाः स्युर्निमज्जेयुश्च ते त्र्यहम्

ते सर्व अन्न फक्त विकत घेऊन मिळवतील व प्रत्येकाने वेगळे झोपावे; त्यांचे अन्न क्षार व मीठरहित असावे, आणि ते तीन दिवस जलात निमज्जित राहावेत।

Verse 5

अमांसभोजनाश्चाधः शयीरन्ब्रह्मचारिणः / परस्परं न संस्पृष्टा दानाध्ययनवर्जिताः

जे ब्रह्मचारी मांसाहार न करता जमिनीवर शय्या करीत, तरीही परस्पर संगस्पर्श टाळीत आणि दान व स्वाध्याय यांपासून वंचित होते।

Verse 6

मलिनाश्चाधोमुखाश्च दीना भोगविवर्जिताः / अङ्गसंवाहनं केशमार्जनं वर्जयन्ति ते

ते मलिन व अधोमुख, दीन आणि भोगवर्जित राहतात; अंगसंवाहन व केस मांडणे/स्वच्छ करणे असे देहसुख ते टाळतात।

Verse 7

मृन्मये पत्रजे वापि भुञ्जीरंस्ते च भाजने / उवासन्तु ते कुर्युरेकाहमथ वा त्र्यहम्

ते मातीच्या भांड्यात किंवा पानांच्या पंगतीत भोजन करोत; आणि तेथेच राहून एक दिवस किंवा तीन दिवस तो व्रत/अनुष्ठान करोत।

Verse 8

गरुड उवाच / आशौचिन इति प्रोक्तमाशौचस्य च वै प्रभो / लक्षणं किं कियत्कालं भाव्यं वा तद्युतैर्नरैः

गरुड म्हणाला—हे प्रभो! ‘आशौच’ असे जे सांगितले आहे, त्याची लक्षणे कोणती? ते किती काळ टिकते? आणि त्याने युक्त मनुष्यांनी कोणते नियम/अनुष्ठान करावे?

Verse 9

शृकृष्ण उवाच / अपनोद्यन्त्विदं कालादिभिराशु निषेधकृत् / पिण्डाध्ययनदानादेः पुङ्गतो ऽतिशयो हि तत्

श्रीकृष्ण म्हणाला—योग्य काळ इत्यादी, जे तत्काळ प्रतिबंधक आहेत, त्यांद्वारे हा विघ्न शीघ्र दूर करावा; कारण पिंडदान, स्वाध्याय/पाठ, दान इत्यादींनी मिळणारे पुण्य अत्यंत प्रभावी असते।

Verse 10

दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते / जनने ऽप्येवमेव स्यान्निपुणं शुद्धिमिच्छताम्

सपिंड नात्यांमध्ये मृत्यूमुळे दहा दिवसांचे शाव-आशौच ठरविले आहे; आणि जन्माच्या प्रसंगीही तसेच असावे—जे शुद्धी अचूकपणे इच्छितात।

Verse 11

जन्मन्येकोदकानान्तुत्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते / शावस्य शेषाच्छुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः

जन्माच्या प्रसंगी एकोदक (एकाच जल/एकाच गृह-भोजन-संबंध) असणाऱ्यांची शुद्धी तीन रात्रीनंतर होते; तसेच शाव-शेषामुळे उदक देणारेही तीन दिवसांत शुद्ध होतात।

Verse 12

आदन्तजननत्सद्य आ चौलान्नैशिकी स्मृता / त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम्

बालाच्या जन्मापासून दात उगवेपर्यंत, आणि पुन्हा चूडाकरण (मुंडन) होईपर्यंत, अशौच एक रात्र मानले आहे. शास्त्रविधीनुसार ते तीन रात्र; त्यापुढे दहा रात्र असे परमत मानले जाते.

Verse 13

आशौचं ते समाख्यातं संक्षेपात्प्रकृतं ब्रुवे / जलं त्रिदिवमाकाशे स्थाप्यं क्षीरञ्च मृन्मये

अशौच असे तुला सांगितले; आता संक्षेपाने प्रचलित विधी सांगतो. उघड्या आकाशाखाली उंच ठिकाणी पाणी ठेवावे, आणि दूध मातीच्या भांड्यात ठेवावे.

Verse 14

अत्र स्नाहि पिबात्रेति मन्त्रेणानेन काश्यप / काष्ठत्रये गुणैर्बद्धे प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे

“इथे स्नान कर, इथे पान कर”—या मंत्राने, हे काश्यप, रात्री चौरस्त्यावर, दोऱ्यांनी बांधलेल्या तीन काष्ठांसह, प्रीत्यर्थ अर्पण करावे.

Verse 15

प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा सप्तमे नवमे तथा / अस्थिसंचयनं कार्यं दिने तद्गोत्रजैः सह

पहिल्या दिवशी, किंवा तिसऱ्या, सातव्या, तसेच नवव्या दिवशी—त्या दिवशी गोत्रजांसह अस्थिसंचयन करावे.

Verse 16

तदूर्ध्वमङ्गसंस्पर्शः सपिण्डानां विधीयते / योग्याः सर्वक्रियाणां च समानसलिलास्तथा

त्यानंतर सपिंड नातलगांमध्ये देहस्पर्शाचा विधी आहे. ते सर्व क्रियांसाठी योग्य मानले जातात, आणि समान उदक (जलतर्पण) असणारेही ठरतात.

Verse 17

प्रेतपिण्डं बहिर्दद्याद्दर्भमात्रविवर्जितम् / प्रागुदीच्यां चरुं कृत्वा स्नात्वा प्रयतमानसः

स्नान करून मन संयमित ठेवून, दर्भाचा काडीभरही न ठेवता प्रेतपिंड बाहेर अर्पण करावा. पूर्व किंवा उत्तराभिमुख होऊन चरु सिद्ध करून पुढे विधी करावा.

Verse 18

भूमावसंस्कृतानां च संस्कृतानां कुशेषु च / नवभिर्दिवसैः पिण्डान्नव दद्यात्समाहितः

जे पिंड असंस्कृत असतील ते भूमीवर ठेवावेत; आणि जे संस्कृत (शुद्ध) असतील ते कुशावर ठेवावेत. एकाग्र होऊन नऊ दिवसांत नऊ पिंड अर्पण करावेत.

Verse 19

दशमं पिण्डमुत्सृज्य रात्रिशेषे शुचिर्भवेत् / असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यति वा पुमान्

दहावा पिंड अर्पण करून उरलेल्या रात्री शुचिर्भूत राहावे. कर्ता असगोत्र असो वा सगोत्र, स्त्री असो, यती असो किंवा पुरुष—विधी समान आहे.

Verse 20

प्रथमे ऽहनि यो दद्यात्स दशाहं समापयेत् / शालिना सक्तुभिर्वापि शाकैर्वाप्यथ निर्वपेत्

जो पहिल्याच दिवशी अर्पण करतो तो दशाह-विधी पूर्ण करतो. तो तांदळाने, किंवा सत्तूने, अथवा शाक-भाजी शिजवूनही नैवेद्य ठेवू शकतो.

Verse 21

प्रथमे ऽहनि यद्द्रव्यं तदेव स्याद्दशाहिकम् / यावदाशौचमेकैकस्याञ्जलेर्दानमुच्यते

पहिल्या दिवशी जे द्रव्य अर्पण केले, तेच दहादिवसी (दशाहिक) अर्पणातही ठेवावे. आशौच संपेपर्यंत दररोज अंजली-प्रमाणे (दोन्ही तळहात भर) दान देणे सांगितले आहे.

Verse 22

यद्वा यस्मिन्दिने दानं तस्मिंस्तद्दिनसंख्यया / दशाहे ऽञ्जलयः पक्षिन्पञ्चाशदन्तिमे

किंवा, हे पक्षिन् (गरुड)! ज्या दिवशी दान केले जाईल, तोच दिवस त्या दिवससंख्येनुसार मोजावा. दशाह-कर्मात दररोज अंजली-दान असते, आणि अंतिम दिवशी पन्नास अंजल्या होतात.

Verse 23

द्विवृद्ध्या वा भवेत्पक्षिन्नञ्जलीनां शतं पुनः / यदाहि त्र्यहमाशौचं तदा वाञ्जलयो दश

हे पक्षिन् (गरुड)! माप द्विगुण केल्यास अंजल्यांची संख्या पुन्हा शंभर होते. पण तीन दिवसांचे आशौच असल्यास तेव्हा (फक्त) दहा अंजल्या (द्याव्यात)।

Verse 24

त्रयो ऽञ्जलय एवं तु प्रथमे ऽहनिवै तदा / चत्वारस्तु द्वितीये ऽह्नि तृतीये स्युस्त्रयस्तथा

अशा प्रकारे पहिल्या दिवशी तीन अंजल्या द्याव्यात; दुसऱ्या दिवशी चार; आणि तिसऱ्या दिवशी तसेच तीन.

Verse 25

शताञ्जलि यदा पक्षिन्नाद्ये त्रिंशत्तदाहनि / चत्वारिंशद्द्वितीये ऽह्नि त्रिंशदह्नि तृतीयके

हे पक्षिन् (गरुड)! जेव्हा अंजल्यांचे प्रमाण शंभर असते, तेव्हा पहिल्या दिवशी तीस; दुसऱ्या दिवशी चाळीस; आणि तिसऱ्या दिवशी तीस (अंजल्या) असतात.

Verse 26

एवं जलस्याञ्जलयो विभाज्याः पक्षयोर्द्वयोः / सर्वेषु पितृकार्येषु पुत्रो मुक्यो ऽधिकारवान्

अशा रीतीने जलाच्या अंजल्या दोन्ही पक्षांत (पखवाड्यांत) विभागाव्यात. आणि सर्व पितृकार्यांत पुत्र हाच मुख्य अधिकारवान असतो.

Verse 27

पिण्डप्रसेकस्तूष्णीञ्च पुष्पधूपादिकं तथा / दशमे ऽहनि सम्प्राप्ते स्नानं ग्रामाद्वहिश्चरेत्

पिंडप्रसेक मौनाने, पुष्प-धूपादींसह करावा. दहावा दिवस आला की गावाबाहेर जाऊन विधिपूर्वक स्नान करावे.

Verse 28

तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च / विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्त्रियो वाहनं तथा

त्या वेळी वस्त्रे टाकून द्यावीत; तसेच केस, दाढी- मिशा व नखेही. ब्राह्मण पाण्याचा स्पर्श करून शुद्ध होतो; क्षत्रिय तद्वत वाहनाच्या (स्पर्श/संस्काराने) शुद्ध होतो.

Verse 29

वैश्यः प्रतोदं रश्मीन्वा शूद्रो यष्टिं कृतक्रियः / मृतादल्पवयोभिश्च सपिण्डैः परिवापनम्

वैश्यासाठी प्रतोद किंवा रश्मी (अर्पण) सांगितल्या आहेत; शूद्रासाठी यष्टी—कृतकर्म झाल्यावर हे अर्पण करावे. आणि मृतक अल्पवयाचा असल्यास, सपिंडांनी परिवापन (परिक्रमा/आवरण-क्रिया) करावी.

Verse 30

कार्यन्तु षोडशी षड्भिः पिण्डैर्दशभिरैव च / प्रथमा मलिना ह्येतैरादशाहं मृतेर्भवेत्

षोडशी (सोळाव्या दिवसाचा) संस्कार सहा पिंडांनी करावा; तसेच दहा पिंडांचा क्रमही. या पिंडांनी प्रथम मलिनता दूर होते; म्हणून मृत्यूनंतरचा आदशाह (दहा दिवसांचा काळ) पूर्ण होतो.

Verse 31

दिनानि दश यान्षिण्डान्कुर्वन्त्यत्र सुतादयः / प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागैः खगोत्तम

येथे दहा दिवस पुत्रादि पिंड तयार करतात; आणि हे खगोत्तम (गरुड), ते पिंड दररोज चार भागांत विभागले जातात.

Verse 32

भागद्वयेन देहः स्यात्तृतीयेन यमानुगाः / तृप्यन्ति हि चतुर्थेन स्वयमप्युपजीवति

दोन भागांनी देहाचा पोषण होतो; तिसऱ्या भागाने यमाचे अनुचर तृप्त होतात; आणि चौथ्या भागाने प्रेत स्वतःही निर्वाह पावतो।

Verse 33

अहोरात्रैस्तु नवभिर्देहो निष्पत्तिमाप्नुयात् / शिरस्त्वाद्येन पिण्डेन प्रेतस्य क्रियते तथा

नऊ अहोरात्रांत सूक्ष्म देहाची निष्पत्ती होते; आणि पहिल्या पिंडदानाने प्रेताचे शिर (मस्तक) घडते।

Verse 34

द्वितीयेन तु कर्णाक्षिनासिकं तु समासतः / गलांसभुजवक्षश्च तृतीयेन तथा क्रमात्

दुसऱ्या पिंडाने संक्षेपाने कान, डोळे व नाक घडते; तिसऱ्या पिंडाने क्रमाने गळा, खांदे, बाहू व वक्ष तयार होतात।

Verse 35

चतुर्थेन च पिण्डेन नाभिलिङ्गगुदं तथा / जानुजङ्घं तथा पादौ पञ्चमेन तु सर्वदा

चौथ्या पिंडाने नाभी, लिंग व गुद तयार होतात; पाचव्या पिंडाने नेहमी गुडघे, जंघा (पिंडऱ्या) व पाय घडतात।

Verse 36

सर्वमर्माणि षष्ठेन सप्तमेन तु नाडयः / दन्तलोमान्यष्टमेन वीर्यन्तु नवमेन च

षष्ठाने सर्व मर्मस्थाने घडतात; सप्तमाने नाड्या उत्पन्न होतात; अष्टमाने दात व लोम प्रकटतात; नवमाने वीर्य प्रतिष्ठित होते।

Verse 37

दशमेन तु पूर्णत्वं तृप्तता क्षुद्विपर्ययः / मध्यमां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व मे

दहाव्या कर्माने पूर्णत्व प्राप्त होते; तृप्ती येते आणि क्षुधेचा विपर्यय (शमन) होतो. आता मी मधली सोळावी विधी सांगतो; हे वैनतेय, माझे वचन ऐक।

Verse 38

विष्णवादिविष्णुपर्यन्तान्येकादश तथा खग / श्राद्धानि पञ्च देवानामित्येषां मध्यषीडशी

हे खग (गरुड), विष्णूपासून आरंभ होऊन विष्णूपर्यंत अशी अकरा श्राद्धे आहेत; आणि देवतांसाठी पाच श्राद्ध-दान आहेत—अशा रीतीने मधोमध एकूण सोळा होतात।

Verse 39

निमित्तं दुर्मतिं कृत्वा यदि नारायणो बलिः / एकादशाहे कर्तव्यो वृषोत्सर्गो ऽपि तत्र वै

निमित्ताबाबत चुकीची बुद्धी करून जर नारायणासाठी बलिदान केले गेले, तर त्याच प्रसंगी अकराव्या दिवशी वृषोत्सर्गाची क्रियाही निश्चयाने करावी।

Verse 40

एकादशाहे प्रेतस्य यस्यात्सृज्येत नो वृषः / प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि

ज्या प्रेतासाठी अकराव्या दिवशी ‘वृष’ (वृषोत्सर्ग) केला जात नाही, त्याचे प्रेतत्व अत्यंत स्थिर होते; नंतर शेकडो श्राद्धे दिली तरी ते सहज दूर होत नाही।

Verse 41

अकृत्वा यद्वृषोत्सर्गं कृतं वै पिण्डपातनम् / निष्फलं सकलं विद्यात्प्रमीताय न तद्भवेत्

वृषोत्सर्ग न करता जर पिंडदान (पिंडपातन) केले, तर ते सर्व निष्फळ आहे असे जाणावे; त्याने मृतास खरे लाभ होत नाही।

Verse 42

वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले / पुत्रः पत्न्यथ दौहित्रः पिता वा दुहिताथ वा

या पृथ्वीवर वृषोत्सर्गावाचून दुसरे काहीही इतके फलदायी नाही—तो पुत्राने केला, पत्नीने केला, दौहित्राने केला, पित्याने केला किंवा कन्येने केला तरीही।

Verse 43

मृतादनन्तरं तस्य ध्रुवं कार्यो वृषोत्सवः / चतुर्वत्सतरीयुक्तो यस्योत्सृज्येत वा वृषः

मृत्यूनंतर त्वरितच ‘वृषोत्सव’ निश्चयाने करावा; चार वर्षांचा वृष (बैल) मृताच्या नावाने सोडावा।

Verse 44

अलङ्कृतो विधानेन प्रेतत्वं तस्य नो भवेत् / एकादशे ऽह्नि सम्प्राप्ते वृषालाभो भवेद्यदि

विधीनुसार योग्य सन्मान केल्यास त्याला प्रेतत्व येत नाही. आणि अकराव्या दिवशी वृष (बैल) मिळाल्यास त्या बाबतीत क्रिया पूर्ण होते.

Verse 45

दर्भैः पिष्टैस्तु सम्पाद्य तं वृषं मोचयेद्वुधः / वृषोत्सर्जनवेलायां वृषाभाव (लाभ) कथञ्चन

दर्भ व विधिनिर्दिष्ट लेप यांनी तयारी करून ज्ञानी पुरुष तो वृष सोडावा. वृषोत्सर्जनाच्या वेळी वृषाचा अभाव कधीही होऊ देऊ नये—कशाही प्रकारे तो मिळवावा.

Verse 46

मृत्तिकाभिस्तु दर्भैर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् / यदिष्टं जीवतस्तस्य दद्यादेकादशे ऽहनि

मातीच्या गोळ्यांनी किंवा दर्भाने वृषाचे रूप करून तो मुक्त करावा. आणि जिवंतपणी त्याला जे प्रिय होते ते अकराव्या दिवशी दान द्यावे.

Verse 47

मृतमुद्दिश्य दातव्यं शय्याधेन्वादिकं तथा / विप्रान्बहून् भोजयीत प्रेतस्य क्षुद्विशान्तये

मृताचा उद्देश करून शय्या, धेनू इत्यादी दान द्यावे; प्रेताची क्षुधा शमविण्यासाठी अनेक ब्राह्मणांना भोजन घालावे।

Verse 48

तृतीयां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व ताम् / द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षाण्मासिकं तथा

हे वैनतेय (गरुड), ऐक—आता मी ‘तृतीया’ म्हणजेच षोडशी (सोळाव्या दिवशीचा) विधी सांगतो; त्यानंतर षाण्मासिकापासून आरंभ होणारी बारा मासिक व्रते/कर्मे करावीत।

Verse 49

सपिण्डीकरणं चैव तृतीया षोडशी मता / द्वादशाहे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिके ऽब्दिके

सपिंडीकरण श्राद्धही तृतीया किंवा षोडशीला मानले आहे; ते द्वादशाह, पंधरवड्यानंतर, षण्मास, मासिक किंवा वार्षिक कर्मातही करता येते।

Verse 50

तृतीयां षोडशीमेनां वदन्ति मतभेदतः / यस्यैता नि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश

मतभेदामुळे काही जण याला ‘तृतीया’ तर काही ‘षोडशी’ म्हणतात; ज्याने प्रेतासाठी ही सोळा श्राद्धे दिली नाहीत, त्याचे कर्तव्य अपूर्ण राहते।

Verse 51

पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि / एकादशे द्वादशे वा दिने आद्यं प्रकीर्तितम्

त्याच्यासाठी शेकडो श्राद्धे दिली तरी त्याचे पिशाचत्व स्थिरच राहते; प्रथम विधी/पायरी एकादशव्या किंवा द्वादशव्या दिवशी सांगितली आहे।

Verse 52

मासादौ प्रतिमासञ्च शुद्धं मृततिथौ खग / एकेनाह्ना त्रिभिर्वापि हीनेषु विनतासुत

हे खग (गरुड)! मासाच्या आरंभी आणि नंतर प्रत्येक मास मृततिथीच्या तिथीस शुद्ध होऊन श्राद्धकर्म करावे. हे विनतासुता! विधीमध्ये न्यूनता असल्यास ते एक दिवसात, किंवा अधिकतम तीन दिवसांत पूर्ण करावे.

Verse 53

मासषण्मासवर्षेषु त्रिपक्षेषु भवन्ति हि / श्राद्धान्यथस्यात्सापिण्ड्यं पूर्णे वर्षे तदर्धके

मासिक, षाण्मासिक, वार्षिक तसेच त्रिपक्ष (तीन पंधरवडे) अंतराने श्राद्धे केली जातात. त्यानंतर सापिण्डीकरण—पितृपरंपरेत संयोगाचा विधी—पूर्ण वर्षानंतर किंवा त्याच्या अर्धकाळी करावा.

Verse 54

त्रिपक्षे ऽभ्युदये वापि द्वादशाहे ऽथ वा नृणाम् / आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात्

मनुष्यांसाठी (हे कर्म) त्रिपक्षकाळी, किंवा शुभ प्रसंगी, अथवा द्वादशाहातही करता येते; कारण कुलधर्मांना अंत नाही आणि मानवाचे आयुष्यही क्षीण होत जाते.

Verse 55

अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहे प्रशस्यते / सपिण्डीकरणेष्वेवं विधिं पक्षीन्द्र मे शृणु

शरीराच्या अस्थिरतेमुळे द्वादशाह काल प्रशस्त मानला आहे. म्हणून, हे पक्षीन्द्र (गरुड)! सापिण्डीकरणाविषयीची ही विधी माझ्याकडून ऐक.

Verse 56

एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि काश्यप / तिलगन्धोदकैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम्

हे काश्यप! ते कर्मही एकोद्दिष्ट-विधानानुसार करावे. तिळ व सुगंधित जलयुक्त अशी चार पात्रांची मांडणी करावी.

Verse 57

पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पित्र्यं पात्रत्रयं तथा / सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं खग त्रिषु

तेथे प्रेतासाठी एक पात्र आणि पितरांसाठी तीन पात्र ठेवावीत. हे खगा (गरुड)! प्रेतपात्रातून पितृपात्रांच्या तिन्हीमध्ये अर्घ्य/जल ओतावे.

Verse 58

चतुरो निर्वपेत्पिण्डान्पूर्वन्तेषु समापयेत् / ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते

चार पिंड अर्पण करावेत आणि पूर्वोक्त समापनस्थानी विधी पूर्ण करावी. त्यानंतर प्रेत पितरांच्या समान सामान्य स्थितीस प्राप्त होतो.

Verse 59

ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते खगेश्वर / श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत्पितॄन्

त्यानंतर, हे खगेश्वर (गरुड)! तो प्रेत पितृत्वास प्राप्त झाल्यावर, श्राद्धधर्मांच्या सर्व विधींनी, काहीही न सोडता, त्याच्या पूर्वज पितरांचे पूजन करावे.

Verse 60

एकचित्यारोहणे च एकाह्नि मरणे तथा / सापिण्ड्यन्तु स्त्रिया नास्ति मृते भर्तुः स्त्रियो भवेत्

स्त्री पतीसह एकाच चितेवर आरोहण करील किंवा एका दिवसातच मरेल, तर तिचे सापिंडीकरण होत नाही; पती मरण पावल्यावर ती त्याच्या स्त्रियांमध्ये (कुलगणनेत) धरली जाते.

Verse 61

पाकैक्यमथ कालैक्यं कर्त्रैक्यञ्च भवेत्खग / श्राद्धादौ सह दाहे च पतिपत्न्योर्न संशयः

हे खगा (गरुड)! पाकात एकता, काळात एकता आणि कर्त्यात एकता असावी. श्राद्धादी तसेच दाहसंस्कारात पती-पत्नी संयुक्त मानले जातात—यात संशय नाही.

Verse 62

भर्तुर्मृततिथेरन्यतिथौ चितिमथारुहेत् / तांमृताहनि तु सम्प्राप्ते पृथक् पिण्डेन योजयेत्

पत्नीने पतीच्या मृततिथीव्यतिरिक्त अन्य तिथीस चितारोहण केले असल्यास, पतीची मृताह्नी आल्यावर स्वतंत्र पिंडदान करून तिला विधिपूर्वक पतीशी जोडावे।

Verse 63

प्रत्यब्दञ्च युगपत्तु समापयेत्

आणि प्रत्यब्द (वार्षिक) कर्मही एकाच वेळी पूर्ण करावे; विलंब न करता तत्काळ ते संपवावे।

Verse 64

यस्य संवत्सरादर्वाक् सपिण्डीकरणं भवेत् / मासिकञ्चोदकुम्भञ्च देयं तस्यापि वत्सरम्

ज्याचे सपिंडीकरण वर्ष पूर्ण होण्यापूर्वी झाले असेल, त्याच्यासाठीही मासिक श्राद्धदान व उदकुंभ (जलकलश) दान संपूर्ण वर्षभर द्यावे।

Verse 65

नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश / एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि

नवश्राद्ध, सपिंडीकरण व इतर सोळा श्राद्धकर्म—धनविभाग झाला तरी—एकाच व्यक्तीने एकट्याने करावीत।

Verse 66

पितामहीभिः सापिण्ड्यं तथा मातामहैः सह / उक्तं भर्त्रापि सापिण्ड्यं स्त्रिया वेषयभेदतः

पितामह्यांशीही सपिंड-संबंध तसेच मातामहांशीही तसाच सांगितला आहे; आणि स्त्रीच्या वेष/गृहस्थ-स्थितीच्या भेदानुसार पतीशीही सपिंड-संबंध शास्त्रात कथन केला आहे।

Verse 67

नवश्राद्धस्य ते कालं वक्ष्यामि शृणु काश्यप / मरणाह्नि मृतिस्थाने श्राद्धं पक्षिन्प्रकल्पयेत्

हे काश्यप, नव-श्राद्धांचा योग्य काळ मी सांगतो, ऐक. मृत्यूच्या दिवशीच, ज्या ठिकाणी मृत्यू झाला त्या स्थानी, हे पक्षिराज, विधिपूर्वक श्राद्ध करावे.

Verse 68

द्वितीयञ्च ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः / ततः सञ्चयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमुच्यते

त्यानंतर मार्गात जिथे विश्रांतीचे ठिकाण केलेले असेल, तिथे दुसरे श्राद्ध करावे. पुढे संचनयनस्थानी (अस्थिसंचयाच्या ठिकाणी) जे केले जाते, ते तिसरे श्राद्ध म्हणतात.

Verse 69

पञ्चमे सप्तमे तद्वदष्टमे नवमे तथा / दशमैकादशे चैव नव श्राद्धानि वै खग

पाचव्या व सातव्या दिवशी, तसेच आठव्या व नवव्या दिवशी, आणि दहाव्या व अकराव्या दिवशीही—हे खग, अशा रीतीने नऊ श्राद्धे आहेत.

Verse 70

श्राद्धानि नव चैतानि तृतीया षोडशी स्मृता / एकोद्दिष्टविधानेन कार्याणि मनुजैस्तथा

ही नऊ श्राद्धे आहेत; तृतीया व षोडशीही स्मृत आहेत. मनुष्यांनी ही सर्वे एकोद्दिष्ट-विधानाने (एकाच प्रेतासाठी) करावीत.

Verse 71

प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा पञ्चमे सप्तमे तथा / नवमैकादशे चैव नवश्राद्धं प्रकीर्तितम्

पहिल्या दिवशी, किंवा तिसऱ्या, पाचव्या, सातव्या, तसेच नवव्या व अकराव्या दिवशी—यालाच नव-श्राद्ध असे प्रकीर्तित केले आहे.

Verse 72

उच्यन्ते षडिमानीह नव स्युरपि यागेतः / उक्तानि ते मया तानि ऋषीणां मतभेदतः

येथे ही सहा म्हणून सांगितली आहेत; परंतु यागविधीनुसार ती नऊही होऊ शकतात. ऋषींच्या मतभेदांप्रमाणे मी ती तुला सांगितली आहेत।

Verse 73

रूढिपक्षो ममाभीष्टो योगः कैश्चिदिहेष्यते / आद्ये द्वितीये दातव्यस्तथैवैकं पवित्रकम्

रूढ (परंपरागत) पक्ष मला अभिप्रेत आहे; हा योग काही जण येथे मानतात. पहिल्या व दुसऱ्या कर्मात दान द्यावे; तसेच एक कुशाचे पवित्रकही द्यावे।

Verse 74

प्रेताय पिण्डो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु / प्रश्रस्तत्राभिरण्येति यजमानद्विजन्मना

भोजन करून तृप्त झालेल्या द्विजांच्या उपस्थितीत प्रेतासाठी पिंड द्यावा. त्यानंतर द्विज यजमानाने ‘प्रश्रस्तत्राभिरण्येति’ असे मंगल वचन उच्चारावे।

Verse 75

अक्षय्यममुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा / एकोद्दिष्टं मे निबोध चेत्थमावत्सरं स्मृतम्

समारोपाच्या वेळीही ‘अमुकासाठी हे अक्षय होवो’ असे म्हणावे. आता माझ्याकडून एकोद्दिष्ट जाणून घे; अशा प्रकारे वार्षिक (आवत्सर) श्राद्ध सांगितले आहे।

Verse 76

सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यानि श्राद्धानि षोडश / एकोद्दिष्टविधानेन चरेद्वा पार्वणादृते

सपिंडीकरणानंतरची जी सोळा श्राद्धे आहेत, ती पार्वण विधी वगळून एकोद्दिष्ट विधानाने करावीत।

Verse 77

प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स तान्यपि / एकादशे द्वादशे ऽह्नि प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम्

जो मनुष्य प्रतिवर्ष ज्या विधीने श्राद्धकर्म करतो, त्याच प्रकारे त्याचे अर्पण प्रेतापर्यंत पोहोचते. अकराव्या व बाराव्या दिवशी प्रेत दोन दिवस ते भोगतो.

Verse 78

योषितः पुरुषस्यापि पिण्डं प्रेतेति निर्वपेत् / सापिण्ड्ये तु कृते तस्य प्रेतशब्दो निवर्तते

स्त्रीनेही पुरुषासाठी ‘प्रेत’ असे म्हणत पिंडदान करावे. परंतु त्याचे सापिंड्यकर्म पूर्ण झाल्यावर ‘प्रेत’ ही संज्ञा निवृत्त होते.

Verse 79

दीपदानं प्रकर्तव्यमावर्षन्तु गृहाद्बहिः / अन्नं दीपो जलं वस्त्रमन्यद्वादीयते च यत्

दीपदान नक्की करावे आणि तो दिवा घराबाहेर रात्रभर जळेल असा ठेवावा. अन्न, दीप, जल, वस्त्र आणि जे अन्य योग्य असेल तेही दान करावे.

Verse 80

तृप्तिदं प्रेतशब्देन सपिण्डीकरणावधि / अब्दकृत्यं मयोक्तन्ते समासाद्विनतासुत

हे विनतासुता! ‘प्रेत’ असे ज्याला म्हणतात त्याच्या तृप्तीसाठी सापिंडीकरणापर्यंतची वार्षिक कृत्ये (अब्दकृत्य) मी तुला संक्षेपाने सांगितली आहेत.

Verse 81

वैवस्वतगृहे यानं यथा तत्तु निबोधमेः / त्रयोदशे ऽह्नि श्रवणाकर्मणोनन्तरन्तु सः

वैवस्वत (यम) यांच्या गृहाकडे यात्रा कशी होते ते माझ्याकडून जाणून घे. तेराव्या दिवशी श्रवणकर्म झाल्यानंतर लगेच तो (प्रेत) पुढे प्रस्थान करतो.

Verse 82

त्वग्गृहीताहिवत्तार्क्ष्य गृहीतो यमकिङ्करैः / तस्मिन्मार्गे व्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः

हे तार्क्ष्य (गरुड)! यमाचे किंकर त्याला पकडतात; तो त्या मार्गाने एकटाच जातो—जणू कातडीने धरलेल्या सापासारखा ओढला जातो, आणि पकडलेल्या माकडाप्रमाणे बांधला जातो.

Verse 83

वाय्वग्रसारिवद्रूपं देहमन्यत्प्रपद्यते / तत्पिण्डजं पातनार्थमन्यत्तु पितृसम्भवम्

तो अग्रवाऱ्यासारखा वेगवान, सूक्ष्मरूप असा दुसरा देह धारण करतो. एक देह पिंडदानातून उत्पन्न होऊन पुढे नेण्यासाठी असतो, आणि दुसरा देह पितृसम्भव असतो.

Verse 84

तत्प्रमाणवयो ऽवस्थासंस्थानां प्रग्भवो यथा / षडशीति सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः

तेथे प्रमाण, वय, अवस्था व आकार यांचा उद्भव जसा क्रमाने होतो तसा जाणावा; त्या लोकाचा विस्तार प्रमाणतः शहाऐंशी हजार योजन सांगितला आहे.

Verse 85

अध्वान्तरालिको ज्ञेयो यममानुषलोकयोः / साधिकार्धक्रोशयुतं योजनानां शतद्वयम्

यमलोक आणि मनुष्यलोक यांच्या मधला मार्गांतर जाणावे—तो दोनशे योजन असून त्यास अर्धा क्रोश अधिक आहे.

Verse 86

चत्वारिं शत्तथा सप्त प्रत्यहं याति तत्र सः / अष्टाचत्वारिंशता च त्रैंशता दिवसैरिति

तेथे तो दररोज सत्तेचाळीस योजन चालतो; अशा रीतीने अडतीस दिवसांत यात्रा पूर्ण होते.

Verse 87

वैवस्वतपुरं याति कृष्यमाणो यमानुगैः / एवं क्रमेण यातब्ये मार्गे पापरतैस्तु यत्

यमदूतांकडून ओढला जाणारा तो पापी वैवस्वत नगराकडे जातो. अशा प्रकारे पापाचरण करणाऱ्यांना तो मार्ग क्रमाने आक्रमावा लागतो.

Verse 88

जायते सप्रपञ्चं तच्छृणु त्वमरुणानुज / त्रयोदशदिने दत्तः पाशैर्बद्ध्वातिदारुणैः

हे गरुडा! तो विस्तार ऐक. तेराव्या दिवशी अत्यंत भयंकर पाशांनी बांधलेला तो जीव यमदूतांच्या स्वाधीन केला जातो.

Verse 89

यमस्याङ्कुशहस्तो वै भृकुटीकुटिलाननः / दण्डप्रहारसम्भ्रान्तः कृष्यते दक्षिणां दिशम्

हातात अंकुश घेतलेला, वाकड्या भुवयांचा व उग्र चेहऱ्याचा यमदूत, काठीच्या माराने घाबरलेल्या त्या जीवाला दक्षिण दिशेकडे ओढत नेतो.

Verse 90

कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणकर्कशे / तथा प्रदीप्तज्वलने क्वचिच्छ्वभ्रशतोत्कटे

तो मार्ग दर्भ, काटे, वारूळ, खिळे आणि दगडांमुळे कठीण झाला आहे; कोठे पेटलेला अग्नी आहे, तर कोठे शेकडो खड्ड्यांमुळे तो भयंकर झाला आहे.

Verse 91

प्रदीप्तादित्यतप्ते च दह्यमानः सदंशके / कृष्यते यमदूतैश्च शिवावन्नादभीषणैः

तळपत्या सूर्याने तापलेल्या त्या प्रदेशात तो जीव चावणाऱ्या प्राण्यांकडून जाळला जातो आणि कोल्ह्याप्रमाणे भयंकर ओरडणाऱ्या यमदूतांकडून ओढला जातो.

Verse 92

प्रयातिः दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालये / कलेवरे दह्यमाने महान्तं क्षयमृच्छति

पापकर्म करणारा दारुण मार्गाने यमालयाकडे जातो; आणि देह जळत असता तो महान् क्षय व दुःखास प्राप्त होतो.

Verse 93

भक्ष्यमाणे तथैवाङ्गे भिद्यमाने च दारुणम् / छिद्यमाने चिरतरं जन्तुर्दुः खमवाप्नुते

जेव्हा त्याचे अवयव भक्षिले जातात, निर्दयपणे फाडले जातात, आणि दीर्घकाळ छिन्नभिन्न केले जातात, तेव्हा जीव अत्यंत दुःख भोगतो.

Verse 94

स्वेन कर्मवि पाकेन देहान्तरगतो ऽपि सन् / पुराणि षोडशामुष्मन्मार्गे तानि च मे शृणु

स्वकर्माच्या विपाकाने दुसऱ्या देहात गेलेला असला तरी, या परलोकमार्गावर षोडश ‘पुराणि’ (विधी/उपचार) आहेत; ते माझ्याकडून ऐक.

Verse 95

याम्यं सौरिपुरं नगेद्वभवनं गन्धर्वशैलागमौ क्रौञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम् / नानाक्रन्दपुरं सुतप्तभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुभीतिषोडशपुराण्येतान्यदृष्टनि ते

याम्य, सौरिपुर, नगेद्वभवन, गंधर्वशैल, आगम, क्रौञ्च, क्रूरपुर, विचित्रभवन, बह्वापद, दुःखद, नानाक्रंदपुर, सुतप्तभवन, रौद्र, पयोवर्षण, शीताढ्य आणि बहुभीति—ही षोडश पुरे (लोक) तू पाहिली नाहीस.

Verse 96

तत्र याम्य पुरं गच्छन्पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् / हाहेति क्रन्दते नित्यं स्वकृतं दुष्कृतं स्मरन्

तेथे याम्यपुराकडे जाताना तो ‘पुत्र! पौत्र!’ असे म्हणत राहतो; आणि स्वतःच्या दुष्कृत्यांचे स्मरण करून ‘हाय! हाय!’ असे नित्य विलाप करतो.

Verse 97

अष्टादशोदिने तार्क्ष्य तत्पुर प्राप्नुयादसौ / पुष्पभद्रा नदी यत्र न्यग्रोधः प्रियदर्शनः

हे तार्क्ष्य (गरुड)! अठराव्या दिवशी तो त्या नगरास पोहोचतो. तेथे पुष्पभद्रा नदी आहे आणि प्रियदर्शन वडवृक्ष उभा आहे.

Verse 98

विश्रामेच्छां करोत्यत्र कारयन्ति न ते भटाः / क्षितौ दत्तं सुतैस्तस्य स्नेहाद्वा कृपया तथा

येथे तो विश्रांतीची इच्छा केली तरी ते भट (रक्षक) त्याला विश्रांती करू देत नाहीत. पृथ्वीवर पुत्रांनी स्नेहाने किंवा दयेने जे दिले, तेच त्याला तिकडे मिळते.

Verse 99

मासिकं पिण्डमश्नाति ततः सौरिपुरं व्रजेत् / व्रजन्नेवं प्रलपते मुद्गराहतिपीडितः

तो मासिक पिंड अर्पणाचे अन्न ग्रहण करतो, मग सौरिपुराकडे जातो. जाताना मुद्गराच्या प्रहारांनी पीडित होऊन तो असे विलाप करतो.

Verse 100

जलाशयो नैव कृतो मया तदा मनुष्यतृप्त्यै पशुपक्षितृप्तय / गोतृप्तिहेतोर्न च गोचरः कृतः शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

त्या जन्मी मी माणसांच्या तृप्तीसाठी, पशु-पक्ष्यांच्या तृप्तीसाठी जलाशय केला नाही. गायींच्या तृप्तीसाठी गोचर (चराऊ जमीन)ही केली नाही. हे देहा! पार उतर; तू कोणते पुण्य केलेस?

Verse 101

तत्र नाम्ना तु राजासौ जङ्गमः कामरूपधृक् / भयात् तद्दर्शनाज्जाताद्भुङ्क्ते पिण्डं स शङ्कितः

तेथे जंगम नावाचा राजा आहे, जो इच्छेनुसार कोणतेही रूप धारण करतो. त्याचे दर्शन होताच भय उत्पन्न होऊन तो शंकित मनाने पिंड-भोग ग्रहण करतो.

Verse 102

त्रिपक्षे जलसंयुक्तं क्षितौ दत्तं ततो व्रजेत् / व्रजन्नेवं प्रलपते खड्गाघातप्रपीडितः

तीन पक्ष झाल्यावर जलासहित भूमीवर विधिपूर्वक दान करून मग प्रस्थान करावे. जाताना तो जणू तलवारीच्या घावाने पीडित झाल्यासारखा दुःखाने असा विलाप करतो.

Verse 103

न नित्यदानं न गवाह्निकं कृतं पुस्तं च दत्तं न हि वेदशास्त्रयोः / पुराणदृष्टो न हि सेवितो ऽध्वा शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

मी नित्यदान केले नाही, गायीचे अह्निकादि नित्यकर्म केले नाही; ग्रंथदानही नाही, वेद-शास्त्रांचे अध्ययनही नाही. पुराणांनी दाखवलेला मार्गही सेविला नाही. हे देहा, आता मला पार उतरव—तू रक्षणासाठी काय केलेस?

Verse 104

नगेन्द्रनगरं गत्वा भुक्त्वा चान्नं तथाविधम् / मासि द्वितीये यद्दत्तं बान्धवैस्तु ततो व्रजेत्

नगेन्द्र-नगरास जाऊन तसे अन्न भक्षण करून, दुसऱ्या महिन्यात बंधूंनी दिलेल्या अर्पणाने पोसला गेलेला प्रेत पुढे प्रस्थान करतो.

Verse 105

व्रजन्नेवं प्रलपते कृपाणत्सरुताडितः / पराधानमभूत्सर्वंमम मूर्खशिरोमणेः

असा पुढे हाकलला जात, तलवार व काठीच्या माराने ताडित होऊन तो विलाप करतो—“हे सर्व माझ्याच दोषाने झाले; अहो, मी तर मूर्खांचा शिरोमणी!”

Verse 106

महता पुण्ययोगेन मानुष्यं लब्धवानहम् / तृतीये मासि सम्प्राप्ते गन्धर्वनगरे शुभम्

महान पुण्ययोगाने मला मानुष्यदेह लाभला; आणि तिसरा महिना येताच मी शुभ गंधर्व-नगरास पोहोचलो.

Verse 107

तृतीयमासिकं पिण्डं तत्र भुक्त्वा ब्रजत्यसौ / व्रजन्नेवं विलपते तदग्रेणाहतः पथि

तेथे तिसऱ्या मासाचा पिंड भोगून तो जीव पुढे निघतो. मार्गात पुढे असणाऱ्यांच्या प्रहाराने आहत होऊन तो असा विलाप करीत जातो.

Verse 108

मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे / न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

मी दान दिले नाही, हुताशनी हवन केले नाही; हिमशैलांच्या गुहांत तप केले नाही. पूज्य गंगेच्या महाजलाचेही आश्रय घेतला नाही. हे शरीर, जे काही झाले ते तुझ्यामुळेच—आता तूच मला पार उतरव.

Verse 109

तुर्ये शैलागमं मासि प्राप्नुयात्तत्र वर्षणम् / तस्योपरि भवेत्पक्षिन्पाषाणानां निरन्तरम्

चौथ्या मासात तो शैलप्रदेशात पोहोचतो; तेथे दुःखद वर्षावृष्टी भोगतो. हे पक्षिन् (गरुड)! त्याच्यावर दगडांची अखंड बरसात होत राहते.

Verse 110

चतुर्थमासिकं श्राद्धं भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति / स पतन्नेव विलपन्पाषाणाद्यतिपीडितः

चौथ्या मासाच्या श्राद्धाचे अन्न भोगून तो तेथे रांगत पुढे सरकतो. दगड वगैरेच्या तीव्र पीडेमुळे तो वारंवार पडत विलाप करतो.

Verse 111

न ज्ञानमार्गो न च योगमार्गो न कर्ममार्गो न च भक्तिमार्गः / न साधुसङ्गात्किमपि श्रुतं मया शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

मी ना ज्ञानमार्ग धरला, ना योगमार्ग; ना कर्ममार्ग, ना भक्तिमार्ग. साधुसंगातूनही काही ऐकले नाही. हे शरीर, तुझ्याद्वारे जे काही झाले त्याच आधाराने—तूच मला पार उतरव.

Verse 112

ततः क्रूरपुर मासि पञ्चमे याति काश्यप / भुवि दत्तं पिण्डजलं भुक्त्वा क्रूरपुरं व्रजेत्

त्यानंतर, हे काश्यप (गरुड), पाचव्या महिन्यात प्रेतात्मा क्रूरपुरास जातो. पृथ्वीवर दिलेले पिंड व जल-तर्पण भोगून तो पुढे क्रूरपुराकडे प्रस्थान करतो.

Verse 113

व्रजन्नेवं विलपते पट्टिशैः पातितः पथि / हा मातर्हापितर्भ्रातः सुता हा हा मम स्त्रियः

असा जाताना तो विलाप करीत असतो आणि मार्गात तीक्ष्ण शस्त्रांनी पाडला जातो. तो आक्रोश करतो—“हाय आई! हाय वडील! भाऊ! पुत्र! हाय हाय—माझी पत्नी!”—अश्रूंनी व्याकुळ होतो.

Verse 114

युष्माभिर्नोपदिष्टो ऽहमवस्थां प्राप्त ईदृशीम् / एवं लालप्यमानं ते यमदूता वदन्तिहि

“तुम्ही मला उपदेश दिला नाही, म्हणून मी अशी अवस्था प्राप्त केली.” असे विलाप करणाऱ्या त्याला यमदूत खरोखरच बोलतात.

Verse 115

क्व माता क्व पिता मूढ क्व जाया क्व सुतः सुहृत् / स्वकर्मोपार्जिते भुङ्क्ष्वं मूर्ख याताश्चिरं पथि

अरे मूढा! आता तुझी आई कुठे, वडील कुठे? पत्नी कुठे, पुत्र कुठे, मित्र कुठे? हे मूर्खा, तू दीर्घ मार्गावर निघालास; आता स्वतःच्या कर्मांनी मिळवलेले फळ भोग.

Verse 116

जानासि शम्बलमलं बलमध्वगानां नो ऽशम्बलः प्रयतते परलोकगत्यै / गन्तव्यमस्ति तव निश्चितमेव तेन मार्गेण येन न भवेत् क्रयविक्रयो ऽपि

तुला माहीत आहे की प्रवाशांचे बळ म्हणजे पुरेसा शंबल (यात्रेचा साठा); तरीही ज्याच्याकडे शंबल नाही तोही परलोकगतीसाठी प्रयत्न करतो. तुलाही निश्चयाने त्याच मार्गाने जावे लागेल, जिथे खरेदी-विक्रीसुद्धा नाही.

Verse 117

ऊनषाण्मासिके क्रौञ्चे भुक्त्वा पिण्डन्तु सोदकम् / घटीमात्रन्तु विश्रम्य विचित्रनगरं व्रजेत्

ऊन-षाण्मासिक विधीशी संबंधित ‘क्रौञ्च’ स्थानी सोदक पिंडाचे भक्षण करून तो केवळ एक घटीभर विसावा घेतो; मग ‘विचित्रनगर’ास प्रस्थान करतो।

Verse 118

व्रजन्नेवं विलपते शूलाग्रेण विदारितः

असा पुढे जाताना तो विलाप करीत राहतो—भाल्याच्या टोकाने विदीर्ण झालेल्या देहासह।

Verse 119

कुत्र यामि न हि गामि जीवितं हा मृतस्य मरणं पुनर्न वै / इत्थमेव विलपन् प्रयात्यसौ यातनार्हधृतविग्रहः पति

“मी कुठे जाऊ? मी जीवनात परत जात नाही. हाय! जो मेला, त्याला पुन्हा दुसरे मरण नाही.” असे विलाप करीत तो यातनायोग्य देह धारण करून पुढे निघतो।

Verse 120

विचित्रनगरे तत्र विचित्रो नाम पारिथिवः / तत्र षण्मासपिण्डेन तृप्तः सन् व्रजते पुरः

त्या ‘विचित्रनगर’ात ‘विचित्र’ नावाचा एक राजा आहे. षाण्मासिक पिंडाने तृप्त होऊन तो जीव पुढील मार्गाने पुढे जातो।

Verse 121

व्रजन्नेवं विलपते प्रासाग्रेण प्रपीडितः

असा पुढे जाताना तो विलाप करतो—तीक्ष्ण अग्राने पीडित व दाबला गेलेला।

Verse 122

माता भ्राता पिता पुत्रः को ऽपि मे वर्तते न वा / यो मामुद्धरते पापं पतन्तं दुः खसागरे

माता, भाऊ, पिता वा पुत्र असोत वा नसोत—मी पापी दुःखसागरात पडत आहे; मला उचलून कोण तारेल?

Verse 123

व्रजतस्तत्र मार्गे तु तत्र वैतरणी शुभा / शतयोजनविस्तीर्णा पूयशोणितसंकुला

त्या मार्गाने जाताना तेथे वैतरणी नावाची नदी येते—ती शंभर योजन रुंद असून पूय व रक्ताने भरलेली आहे.

Verse 124

आयाति तत्र दृश्यन्ते नाविका धीवरादयः / ते वदन्ति प्रदत्ता गौर्यदि वैतरणी त्वया / नावमेनां समारोह सुकेनोत्तर वै नदीम्

तेथे पोहोचल्यावर नावाडी व धीवर दिसतात. ते म्हणतात—“तू गौदान केले असेल तर तुझ्यासाठी वैतरणीची सोय आहे; या नावेत चढ आणि सुखाने नदी पार कर.”

Verse 125

तत्र येन प्रदत्ता गौः स सुखेनैव तां तरेत् / अदायी तत्र घृष्येत करग्राहन्तु नाविकैः

तेथे ज्याने गौदान केले आहे तो ती (भयंकर) नदी सुखाने पार करतो; पण ज्याने दान दिले नाही त्याला नावाडी हात धरून ओढतात, छळतात आणि आपला हक्क वसूल करतात.

Verse 126

उखैः काकैर्बकोलूकैस्तीक्ष्णतुण्डैर्वितुद्यते / मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी खग

तीक्ष्ण चोचीचे कावळे, बगळे व घुबड त्याला टोचून फाडतात. हे खग (गरुड)! मनुष्यांसाठी शेवटी—वैतरणी पार करताना—दानच खरे हितकारी आहे.

Verse 127

दत्ता पापं दहेत् सर्वं मम लोकन्तु सा नयेत् / मप्तमे मासि सम्प्राप्ते पुरं बह्वापदं मृतः

विधिपूर्वक दिलेले दान सर्व पाप जाळून टाकते आणि दात्यास माझ्या लोकात नेते. परंतु सातवा महिना येताच मृताला अनेक आपत्तींच्या नगरात नेले जाते.

Verse 128

व्रजेत्तु सोदकं भुक्त्वा पिण्डं वै सप्तमासिकम् / व्रजन्नेवं विलपते परिघाहतिपीडितः

सातव्या मासाचा पिंड पाण्यासह भोगून तो पुढे निघतो; आणि चालता चालता गदेच्या प्रहारांनी पीडित होऊन असा विलाप करतो.

Verse 129

न दत्तं न हुतं तप्तं न स्नातं न कृतं हितम् / यादृशं चरितं कर्म मूढात्मन् भुङ्क्ष्व तादृशम्

तू दान दिले नाहीस, होम केले नाहीस, तप केले नाहीस, स्नानाने शुद्धी केली नाहीस, हितकारी कर्मही केले नाहीस. हे मूढ आत्मा! जसे कर्म केलेस तसेच फळ आता भोग.

Verse 130

मास्यष्टमे दुः खदे तु परे भुक्त्वाथ सोदकम् / पिण्डं प्रयात्सयौ तार्क्ष्य नानाक्रन्दपुरं ततः

आठव्या मासात दुःखद लोक भोगून तो पाण्यासह पिंड सेवन करतो. त्यानंतर, हे तार्क्ष्य (गरुड)! तो ‘नानाक्रंदपुर’—अनेक आर्तनादांचे नगर—याकडे प्रस्थान करतो.

Verse 131

प्रयाणे च प्रवदते मुसलाघातपीडितः / क्व जायाचटुलैश्चाटुपटुभिर्वचनैर्मम

प्रयाणकाळीही, जणू गदेच्या आघाताने पीडित होऊन, तो आक्रोश करतो—“कुठे आहे माझी चंचल पत्नी, जी पूर्वी गोड-चतुर चाटू वचनांनी मला रिझवीत असे?”

Verse 132

भोजनं भल्लभल्लीभिर्मुसलैश्च क्व मारणम् / नवमे मासि दत्तं वै नानाक्रन्दपुरे ततः

कुठे अन्नदान आणि कुठे मुसळ व गदा यांनी मारणे? त्यानंतर नवव्या महिन्यात जे दान दिले जाते, ते निश्चयाने ‘नानाक्रंद’ (अनेक आक्रोशांची) पुरीत प्राप्त होते।

Verse 133

पिण्डमश्राति करुणं नानाक्रन्दान् करोत्यपि / दशमे मासि दत्तं वै सुतप्तभवनं ततः

तो करुणेने पिंडाचे भक्षण करतो आणि अनेक प्रकारे आक्रोशही करतो। दहाव्या महिन्यात जे दिले जाते, त्यानंतर तो सुतप्त (सुखद उबदार) निवासस्थान प्राप्त करतो।

Verse 134

सरन्नेवं विलपते हलाहतिहतः पथि / क्व सूनुपेशलकरैः पादसंवाहनं मम

तो वाटेवर डगमगत चालत, दुःखरूपी हलाहल विषाने जखमी झाल्यासारखा विलाप करतो— “आता कुठे माझ्या पुत्रांच्या कोमल हातांनी माझ्या पायांचे संवाहन?”

Verse 135

क्व दूतवज्रप्रतिमकैर्मत्पदकर्षणम् / दशमे मासि पिण्डादि तत्र भुक्त्वा प्रसर्पति

वज्रासारख्या बलवान यमदूतांनी माझे पाय ओढणे कुठे? दहाव्या महिन्यात तेथे पिंडादी भोगून, मग तो रांगत पुढे सरकतो।

Verse 136

मासे चैकादशे पूर्णे पुरं रौद्रं स गच्छति / गच्छन्नेव विलपते यथा पृष्ठे प्रपीडितः

अकरावा महिना पूर्ण झाल्यावर तो ‘रौद्र’ नावाच्या भयंकर पुरीकडे जातो। जातानाच तो असा विलाप करतो, जणू त्याची पाठ दाबून चिरडली जात आहे।

Verse 137

क्वाहं सतूलीशयने परिवर्तन् क्षणे क्षणे / भटहस्तभ्रष्टयष्टिकृष्टपृष्ठः क्व वा पुनः

कुठे मी जो कापसाच्या मऊ गादीवर क्षणाक्षणाला कूस बदलत होतो, आणि कुठे आता यमदूतांच्या हातातील काठीने मार खात ओढला जात आहे?

Verse 138

क्षितौ दत्तञ्च पिण्डादि भुक्त्वा तत्र ततो व्रजेत् / पयोवर्षणमित्येतन्नामकं पुरमण्डज

हे गरुडा, पृथ्वीवर दिलेले पिंडदान इत्यादी ग्रहण करून, तो जीव तेथून 'पयोवर्षण' नावाच्या नगराकडे प्रयाण करतो.

Verse 139

व्रजन्नेवं विलपते कुठारैर्मूर्ध्नि ताडितः / क्व भृत्यकोमलकरैर्गन्धतैलावसेचनम्

कुऱ्हाडीचे घाव डोक्यावर बसत असताना तो विलाप करतो: 'सेवकांच्या कोमल हातांनी केलेले ते सुगंधी तेलाचे मर्दन आता कुठे आहे?'

Verse 140

क्व कीनाशानुगैः क्रोधात्कुठारैः शिरसि व्यथा / ऊनाब्दिकञ्च यच्छ्राद्धं तत्र भुङ्क्ते सुदुः खितः

यमदूतांनी रागाने कुऱ्हाडीने डोक्यावर केलेल्या प्रहाराची वेदना भयंकर आहे; तिथे तो अत्यंत दुःखी होऊन 'ऊनाब्दिक' श्राद्धाचे अन्न खातो.

Verse 141

संपूर्णे तु ततो वर्षे शीताढ्यं नगरं व्रजेत् / गच्छन्नेवं छुरिकया च्छिन्नजिह्वस्तु रोदिति

वर्ष पूर्ण झाल्यावर तो 'शीताढ्य' (अतिशय थंड) नगरात जातो. अशा प्रकारे जाताना सुरीने जीभ कापली गेल्यामुळे तो रडतो.

Verse 142

प्रियालापैः क्व च ससमधुरत्वस्य वर्णनम् / उक्तमात्रे ऽसिपत्रादिजिह्वाच्छेदः क्व चैव हि

कुठे प्रिय व मधुर वचनांचे वर्णन, आणि कुठे केवळ उच्चारमात्राने असिपत्रादि धारांनी जिभेचे छेदन—फळांचा किती मोठा भेद!

Verse 143

वार्षिकं पिण्डदानादि भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति / बहुभीतिकरं तत्तत् पिण्डजं देवमास्थितः

वार्षिक श्राद्धातील पिंडदानादी भोगून तो तेथे फिरतो; पिंडातून उत्पन्न त्या दिव्य आधाराचा आश्रय घेऊन तो अनेक भयकारक अवस्थांतून जातो।

Verse 144

प्रकाशयति पाप्पानमात्मानञ्च विनिन्दति / योषिदप्येवमेतस्मिन् मार्गे वै परिदेवति

त्या मार्गावर तो आपली पापे उघड करतो आणि स्वतःची निंदा करतो; तसेच स्त्रीही त्या पथावर करुण विलाप करते।

Verse 145

ततो याम्यं नातिदूरे नगरं स हि गच्छति / चत्वारिंशद्योजनानि चतुर्युक्तानिविस्तृतम्

त्यानंतर तो फार दूर नाही, यमाच्या नगराकडे जातो; ते चाळीस योजन विस्तारलेले असून चार सुबद्ध विभागांनी युक्त आहे।

Verse 146

त्रयोदश प्रतीहाराः श्रवणा नाम तत्र वै / श्रवणाकर्मतस्तुष्यन्त्यन्यथा क्रोधमाप्नुयुः

तेथे ‘श्रवण’ नावाचे तेरा द्वारपाल आहेत; विधिपूर्वक ‘श्रवण’ कर्म झाले तर ते संतुष्ट होतात, अन्यथा क्रोध पावतात।

Verse 147

ततस्तत्राशु रक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयोपमम् / मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम्

त्यानंतर तो त्या लोकात शीघ्रच रक्तनेत्र, ठेचलेल्या अंजनाच्या राशीसारखा, मृत्यु, काळ, अंतक इत्यादींच्या मध्ये उभा असलेला यम पाहतो।

Verse 148

दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीदारुणाकृतिम् / विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम्

तो मृत्युप्रभूला पाहतो—दंष्ट्रांनी विकराळ मुख असलेला, भृकुटीने अत्यंत दारुण आकृतीचा; विकृत, भयानक मुखांच्या सेवकांनी वेढलेला आणि शेकडो व्याधींनी परिघटित।

Verse 149

दण्डासक्तमहाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् / तन्निर्दिष्टां ततो जन्तुर्गतिं याति शुभाशुभाम्

दंड धारण केलेला महाबाहु, हातात पाश असलेला तो अत्यंत भैरव यम पाहून, मग जीव त्याला निर्देशिलेली शुभ किंवा अशुभ गती प्राप्त करतो।

Verse 150

पापी पापां गतिं याति यथा ते कथितं पुरा / छत्रोपानहदातारो ये च वेश्मप्रदायकाः

पापी पापमय गतीला जातो, जसे मी तुला पूर्वी सांगितले; पण जे छत्र व पादुका दान करतात आणि जे निवासस्थान देतात, ते पुण्यजन्य गती प्राप्त करतात।

Verse 151

ये तु पुण्यकृतस्तत्र ते पश्यन्ति यमं तदा / सौम्याकृतिं कुण्डलिनं मौलिमन्तं धृतश्रियम्

परंतु जे तेथे पुण्यकर्म करणारे आहेत, ते त्या वेळी यमाला सौम्य रूपात पाहतात—कुंडलधारी, मुकुटयुक्त आणि मंगलश्रीने युक्त।

Verse 152

एकादशे द्वादशे हि षण्मासे आब्दिके तथा / विप्रान् बहून् भोजयेत् तत्र यन्महती क्षुधा

एकादशी, द्वादशी, षण्मासिक व वार्षिक श्राद्धकर्मात अनेक ब्राह्मणांना भोजन द्यावे; कारण त्या काळी प्रेतास तीव्र भूक लागते।

Verse 153

जीवन् पुत्रकलत्रादिप्रदिष्टमितरैः खग / यो न साधयति स्वार्थमेवं पश्चाद्धिखिद्यते

हे खगा (गरुड)! जो मनुष्य जिवंतपणी पुत्र, पत्नी इत्यादींच्या उपदेशानंतरही आपला खरा स्वार्थ साधत नाही, तो पुढे नक्कीच पश्चात्ताप व शोक करीत खिन्न होतो।

Verse 154

एतत् ते सर्वमाख्यातं संयमिन्यां यथागति / प्रोक्तमावर्षकृत्यं ते किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

संयमिनी (यमलोक) विषयी यथाक्रम सर्व काही तुला सांगितले. वर्षभर करावयाची कृत्येही वर्णिली; आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?