Adhyaya 48

Verse 1

कर्मविपाकादिनिरूपणं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / ये मर्त्यलोके निवसन्ति मानवास्ते सर्वजातौ निधनं प्रयान्ति / काले स्वकीये निजपुण्यसंख्यया वदन्ति लाक कथस्व तन्मे

तार्क्ष्य (गरुड) म्हणाला—मर्त्यलोकी वसणारे सर्व मानव, कोणत्याही जन्म-स्थितीचे असोत, शेवटी मृत्यूला जातात. पण आपल्या नियत काळी, स्वतःच्या पुण्याच्या परिमाणानुसार ते आपापले लोक प्राप्त करतात; ते मला सांगा।

Verse 2

गच्छन्ति मार्गेण सुदुस्तरेण विधातृनिष्पादितवर्त्मनि स्थिताः / केनैव पुण्येन मुदं प्रयान्ति तिष्ठन्ति केनैव कुलं बलं वयः

ते विधात्याने ठरविलेल्या मार्गावर स्थित राहून अत्यंत दुस्तर वाटेने जातात. कोणत्या पुण्याने त्यांना शांती व आनंद मिळतो? कोणत्या पुण्याने कुल, बल व आयुष्य टिकते?

Verse 3

सूत उवाच / श्रुत्वाथ देवो गरुडं त्ववोचत् स्मृत्वा वपुः कर्मभयञ्च रूपम् / सृष्टा धरा येन चराचरं जगत्स येन शस्ता विहितो यमो विभुः

सूत म्हणाला—गरुडाचे वचन ऐकून भगवान गरुडाला बोलले, देहस्वभाव व कर्मजन्य भय यांचे स्मरण करून. ज्याने पृथ्वी व चराचर जगत निर्माण केले, त्याच परमेश्वराने समर्थ यमाला दंडकर्ता-न्यायाधीश म्हणून नेमले।

Verse 4

श्रीभगवानुवाच / धर्मार्थकामं चिरमोक्षसञ्चयमन्यं द्वितीयं यममार्गगामिनाम् / प्रविश्यचाङ्गुष्ठसमे स तत्र वै तं प्राप्य देहं स्वमन्दिरम्?

श्रीभगवान म्हणाले—यममार्गाने जाणाऱ्यांसाठी धर्म-अर्थ-काम यांच्या संचित फलांपासून व दीर्घकाळच्या मोक्ष-वासनांच्या संचयापासून दुसरा, अंगठ्याएवढा सूक्ष्म देह निर्माण होतो. तेथे त्यात प्रवेश करून जीव तो देह आपलेच निवासस्थान मानून प्राप्त करतो.

Verse 5

गृहीतपाशो रुदते पुनः पुनर्देशे सुपुण्ये द्विज देहसंस्थितः / देवेन्द्रपूजा पितृदेवतृप्तिदं मोहान्न चेष्टं न च पुत्त्रसन्ततिः

पाशाने बांधला गेल्यावर तो पुन्हा पुन्हा रडतो; अतिपुण्य देशी द्विजदेहात असूनही। मोहामुळे ना योग्य प्रयत्न, ना पुत्रसंतती; म्हणून देवेंद्राची पूजा होत नाही आणि पितृ-देवतांची तृप्तीही होत नाही.

Verse 6

न मे ऽस्ति बन्धुर्यममार्गगामिनो मया न कृत्यं द्विजदेहलिप्सया / सम्प्राप्य विप्रत्वमतीव दुर्लभं नाधीतवान्वेदपुराणसंहिताः / प्राप्तं सुरत्नं करसंस्थितं गतं देहन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

यममार्गाने जात असताना माझा खरा बंधू कोणी नाही. द्विजदेहाच्या सुखलालसेने मी कर्तव्यकर्म केले नाही. अतिदुर्लभ ब्राह्मणत्व मिळूनही वेद-पुराणसंहिता मी अभ्यासल्या नाहीत. हातात आलेले अमूल्य रत्न जसे निसटते तसे हा देहही कुठे गेला; याने तू कोणता उद्धार साधलास?

Verse 7

यः क्षत्त्रियो बाहुबलेन संयुगे ललाटदेशाद्रुधिरं मुखे पपौ / तत्सोमपानं हि कृतं महामखे जीवन्मृतः सो ऽपि हि याति मुक्तिक्

जो क्षत्रिय रणांगणात भुजबलाने शत्रूच्या ललाटप्रदेशातून रक्त मुखात पितो, ते महामखातील सोमपानासमान मानले जाते. तो जीवन्मृत (आध्यात्मिक पतित) असला तरीही मुक्तीला प्राप्त होतो.

Verse 8

स्थानान्यनेकानि कृतानि तानि पीतान्यनेकान्यपि गर्हितानि / शस्त्रं गृहीत्वा समरे रिपूणां यः संमुखं याति स मुक्तपापः

जरी त्याने अनेक ठिकाणी अनेक पापकर्मे केली असतील आणि निंद्य (वर्ज्य) मद्यही पुष्कळ प्यायले असेल; तरी जो शस्त्र घेऊन रणात शत्रूंच्या समोर धैर्याने पुढे जातो, तो पापमुक्त होतो.

Verse 9

क्षत्त्रान्वयो वापि विशोन्वयो वा शूद्रान्वयो वापि हि नीचवर्णः / संग्रामदेवद्विजबालघाती स्त्रीवृद्धहा दीनतपस्विहन्ता

तो क्षत्रिय वंशात जन्मला असो, वैश्य वंशात किंवा शूद्र वंशात—जर तो संग्रामात मारणारा, देवभक्तांचा, द्विज व बालकांचा, स्त्री-वृद्धांचा, तसेच दीन व तपस्वींचा घात करणारा असेल, तर तो नीच आचरणाचा मानला जातो।

Verse 10

उपद्रुतेष्वेषु पराङ्मुखो यः स्युस्तस्य देवाः सकलाः पराङ्मुखाः / तिलोदकं नैव पिबन्ति पूर्वे हुतं न गृह्णाति हुताशनोपि तत्

अशा उपद्रवांच्या वेळी जो मनुष्य कर्तव्यापासून पराङ्मुख होतो, त्याच्यापासून सर्व देवही पराङ्मुख होतात। पितर तिलोदक पित नाहीत आणि हुताशन अग्नीही ती आहुती स्वीकारत नाही।

Verse 11

द्वेषाद्भयाद्वा समरे समागते शस्त्रं गृहीत्वा परसैन्यसंमुखः / न याति पक्षीन्द्र मृश्च पश्चात्क्षात्त्रं बलं तस्य गतं तथैव / द्विजाय दत्त्वा कनकं महीमिमां भूयः स पश्चाद्भवतीह लोके

हे पक्षीन्द्र गरुड! युद्ध आले असता जो द्वेषाने किंवा भयाने शस्त्र घेऊन शत्रुसैन्याच्या समोर उभा राहतो, त्याला शौर्याचे खरे फळ मिळत नाही; पुढे त्याचे क्षात्रबलही नष्ट मानले जाते। पण जो द्विजाला सुवर्ण व ही भूमीही दान करतो, तो नंतर या लोकी पुन्हा समृद्ध होतो।

Verse 12

दानं प्रदत्तं ग्रहणे द्विजेन्द्रे स्नानं कृतं तेन सदा सुतीर्थे / गत्वा गयायां पितृपिण्डदानं कृतं सदा यो म्रियते तु युद्धे

ज्याने ग्रहणकाळी श्रेष्ठ द्विजाला दान दिले, जो नेहमी उत्तम तीर्थात स्नान करीत राहिला, आणि गयेस जाऊन पितरांसाठी विधिपूर्वक पिंडदान केले—तो जर युद्धात मरण पावला, तर परम पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 13

यः क्षात्त्रदेहन्तु विहाय शोचते रणाङ्गणे स्वामिवधे च गोग्रहे / स्त्रीबालघाते पथि सार्थहेतवे मया स्वकोशं न हतं न पातितम्

जो योद्ध्याचे देह सोडून असे म्हणत शोक करतो—“रणांगणात, स्वामीवधात, गोग्रहात, स्त्री-बालघातात, किंवा मार्गी सार्थलुटीसाठी—माझा देह ना मारला गेला ना पाडला गेला”—तो हिंसक कर्मांच्या स्मृतींनी बांधला जाऊन मोहाने विलाप करतो।

Verse 14

वैश्यः स्वकर्माणि विशोचते तदा गृहीतपाशो न मयापि सञ्चितम् / सत्यं न चोक्तं क्रय विक्रयेण मोहाद्विमूढेन कुटुम्बहेतवे

तेव्हा वैश्य आपल्या कर्मांवर शोक करतो, यमपाशाने बद्ध—“परलोकासाठी मी काहीच साठवले नाही. कुटुंबमोहाने भ्रमित होऊन खरेदी-विक्रीत सत्य बोललो नाही।”

Verse 15

शूद्रं वपुः प्राप्य यशस्करं सदा दानं द्विजेभ्यो न कृतं द्विजार्चनम् / च्दृदद्यत्दद्वड्ढ ढद्धदृथ्र् ददृध्ड्ढथ्र्डड्ढद्ध जलाशयो नैव कृतो धरातले असंस्कृतो विप्रवरो न संस्कृतः

शूद्रदेह मिळूनही त्याने सदा यश देणारी कर्मे केली नाहीत; द्विजांना दान दिले नाही, द्विजार्चन केले नाही. धरतीवर जलाशयही करविला नाही. म्हणून ‘विप्रवर’ म्हणवला तरी तो असंस्कृतच राहिला, धर्मसंस्कारांनी न घडलेला।

Verse 16

त्यक्त्वा स्वकर्माणि मदेन सुस्थितं मया सुतीर्थे स्ववपुर्न चोज्झितम् / धर्मोर्जितो नैव न देवपूजनं कृतं मया चैव विमुक्तिहेतवे

“अहंकाराच्या मदाने मी स्वधर्मकर्मे टाकून दिली. सुस्थित असूनही सुतीर्थी शुद्ध आचार-तपाने देह समर्पित केला नाही. धर्माचा संचय केला नाही, देवपूजन केले नाही; मोक्षहेतू असे कोणतेही कर्म केले नाही।”

Verse 17

देहं समासाद्य तथैव पिण्डजं वर्णांस्तथैवान्त्यजम्लेच्छसंज्ञितान् / मरुन्मयं देहमिमे विशन्ति नैवेहमानाः पथि धर्मसंकुले

पिंडज, आपल्या वर्णानुसार—किंवा ‘अंत्यज’ अथवा ‘म्लेच्छ’ म्हणून ओळखला जाणारा—असा देह मिळवून हे प्राणी वायुमय सूक्ष्म देहात प्रवेश करतात. धर्माने गुंतलेल्या त्या मार्गावर चालताना ते येथे (पूर्व सांसारिक अवस्थेत) थांबत नाहीत।

Verse 18

परस्परं धर्मकृन्तं स्वकीयं सम्पाद्य लक्ष्यं पथि सञ्चरन्त्स्वम् / पक्षीन्द्र वाक्यानि शृणुष्व तानि मनोरमाणि प्रवदन्ति यानि

ते परस्पर धर्म छेदत नाहीत; उलट धर्म धारण करून आपले लक्ष्य साध्य करीत मार्गाने चालतात. हे पक्षींद्रा! त्यांनी उच्चारलेली मनोहर व श्रवणीय वचने ऐक।

Verse 19

सारा हि लोकेषु भवेत्त्रिलोकी द्वीपेषु सर्वेषु च जम्बुकाख्यम् / देशेषु सर्वेष्वपि देवदेशः जीवेषु सर्वेषु मनुष्य एव

लोकांमध्ये सार त्रिलोकी; द्वीपांमध्ये जंबूद्वीप श्रेष्ठ। देशांमध्ये देवदेश सर्वोच्च; आणि सर्व जीवांमध्ये मनुष्यच प्रधान आहे.

Verse 20

वर्णाश्च चत्वार इह प्रशस्ताः वर्णेषु धर्मिष्ठनराः प्रशस्ताः / धर्मेण सौख्यं समुपैति सर्वं ज्ञानं समाप्नोति महापथे स्थितः

येथे चारही वर्ण प्रशंसनीय; आणि त्या वर्णांमध्ये धर्मनिष्ठ नर विशेष प्रशंसित. धर्माने सर्व सुख-कल्याण प्राप्त होते; महापथावर स्थित जन ज्ञान प्राप्त करतो.

Verse 21

देहं परित्यज्य यदा गतायुः पक्षिन् स्थितो ऽहं कृमिकीटसंस्थितः / सरीसृपो ऽहं मशको विनिर्मितश्चतुष्पदो ऽहं वनसूकरो ऽहम्

आयुष्य संपून देह सोडल्यावर मी पक्षी होतो; कृमी-कीटकांतही स्थित होतो. मी सरीसृप होतो, माशी/डास म्हणूनही घडतो; मी चतुष्पद पशू होतो, आणि वनसूकरही होतो.

Verse 22

सर्वं विजानाति हि गर्भसंस्थितो जातश्च सद्यस्तदिदञ्च विस्मरेत् / यच्चिन्तितं गर्भसमागतेन वै बालो युवा वृद्धवया बभूव

गर्भात असताना जीव सर्व जाणतो; पण जन्मताच ते सर्व तत्क्षणी विसरतो. गर्भात येताना जे चिंतिले, तेच पुढे क्रमाने बाल्य, यौवन व वृद्धत्वरूपाने प्रकट होते.

Verse 23

मोहाद्विनाष्टं यदि गर्भचिन्तितं स्मृतं पुनर्मृत्युगते चदेहे / तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं गतं स्मृतं पुनर्गर्भगते च देहे

मोहामुळे गर्भातील चिंतन नष्ट झाले, तरी मृत्युदशेत गेलेल्या देहात ते पुन्हा आठवते. आणि तेही लोपले तर, हृदयात साठलेले पूर्वचिंतन गर्भगत देहात पुन्हा स्मरण होते.

Verse 24

तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं पुनर्मया स्वकोशे परवञ्चनं कृतम् / द्यूतैश्छलेनापि च चौर्यवृत्त्या धर्मं व्यतिक्रम्य शरीररक्षणे

हृदयातील ती सम्यक्-बुद्धी नष्ट झाल्यावर मी पुन्हा असे ठरविले—स्वतःच्या कोशासाठी मी परांना फसविले; जुगार, छल आणि चोरीच्या वृत्तीने धर्माचा अतिक्रम केला, केवळ या देहाच्या रक्षणासाठी।

Verse 25

कृच्छ्रेण लक्ष्मीः समुपार्जिता स्वयं मया न भुक्तं मनसेप्सितं धनम् / ताम्बूलमन्नं मधुरं सगोरसं दत्त्वाग्निदेवातिथिबन्धुवर्गे

अतिशय कष्टाने मी स्वतः लक्ष्मी-धन मिळविले; पण मनाला हवे ते धन मी भोगले नाही. उलट तांबूल, अन्न, मधुर पदार्थ आणि तुपमिश्र अर्पण अग्निदेव, देव, अतिथी व बंधुवर्गाला देऊन टाकले।

Verse 26

सोमग्रहे सूर्यसमागमेपि वा न सेवितं तीर्थवरिष्ठमुत्तमम् / कोशं स्वकीयं मलमूत्रपूरितं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

सोमग्रहण असो वा सूर्यसमागमाचा पुण्यकाल, मी उत्तम श्रेष्ठ तीर्थसेवा केली नाही. हे देही! मलमूत्राने भरलेला हा स्वकोश (देह) वाहत तू कुठे तरी काय उद्धार केला आहेस?

Verse 27

मया न दृष्टा न नता न पूजिता त्रैविक्रमी मूर्तिरिह स्थिता भुवि / प्रभासनाथो न च भक्तिसंस्तुतो देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

भुवी स्थित त्रैविक्रमि मूर्ती मी ना पाहिली, ना नमस्कार केला, ना पूजा केली. प्रभासनाथाचीही भक्तीने स्तुती केली नाही; हे देही, मग तू कुठे काय उद्धार केला आहेस?

Verse 28

गत्वा वरिष्ठे भुवि तीर्थसन्निधौ धनं न दत्तं विदुषां करे मया / आप्लुत्य देहं विधिना द्विजे गुरौ दिहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

भुवीच्या श्रेष्ठ तीर्थसन्निधीला जाऊनही मी विद्वानांच्या हाती धन दिले नाही. विधिपूर्वक स्नान करून द्विज गुरूकडे जाऊनही, हे देही, तू कुठेही खरा उद्धारकारक कर्म केला नाहीस।

Verse 29

न मातृपूजा न च विष्णुशङ्करौ गणेशचणड्यौ न च भास्करो ऽपि वा / यञ्चोपचारैर्बलियुक्तचन्दनैर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

तू मातृदेवीची पूजा केली नाहीस, विष्णू-शंकरांचीही नाही, गणेश-चंडीचीही नाही, आणि भास्कर सूर्याचीसुद्धा नाही. हे देही, उपचार, बळी व चंदनादि विधींनी जे कुठे तरी तारक कर्म करावयाचे होते, तेही तुझ्याकडून झाले नाही।

Verse 30

लब्धा मया मानवदेवतोपमा मोहाद्गता सर्वमिदञ्च पार्थिव / गतिं न वीक्षेत स वै विमूढधीर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

मला देवतुल्य मानवी देह मिळाला; पण मोहामुळे हे सर्व पार्थिव लाभ मी वाया घालवले. ज्याची बुद्धी पूर्ण भ्रमित आहे तो देही खरी गती पाहत नाही. हे देही, कधीतरी तरी उद्धार होवो—तुझ्या कृत कर्मामुळे।

Verse 31

एतानि पक्षिन्मनसा विचिन्त्य वाक्यानि धर्मार्थयशस्कराणि / मुक्तिं समायान्ति मनुष्यलोके वसन्ति ये धर्मरताः सुदेशे

हे पक्षिन् (गरुड), जे धर्म, अर्थ व यश वाढविणाऱ्या या वचनांचे मनाने चिंतन करतात, ते मनुष्यलोकी उत्तम देशात धर्मरत राहून मोक्षास प्राप्त होतात।

Verse 32

हा दैव हा दैव इति स्मरन् वै धनं न दत्तं स्वयमर्जितं यत्

“हा दैव! हा दैव!” असे म्हणत तो आठवतो की स्वतः कमावलेले धन त्याने दान केले नाही।

Verse 33

न भूमिदानं न च गोप्रदानं न वारिदानं न च वस्त्रदानम् / फलं सताम्बूलविलेपनं वा त्वया न दत्तं भुवि शोचसे कथम्

तू न भूमिदान केलेस, न गोदान, न जलदान, न वस्त्रदान; न फळ दिलेस, न सतांबूल व विलेपन (अंगराग) अर्पण केलेस। पृथ्वीवर काहीच न देता आता तू कसा शोक करतोस?

Verse 34

पिता मृतस्ते च पितामहः सा यया धृतो वाप्युदरे स्वकीये / मृतो ऽप्यसौ बन्धुजनः समस्तो दृष्टं त्वया सर्वमिदं गतायः

तुझा पिता मरण पावला, पितामहही गेले; आणि जिने तुला आपल्या उदरात धारण केले ती जननीही नाही. सर्व बंधुजनही मृत झाले. हे सर्व तू पाहिले आहेस, तरीही तू संसार-मोहात जणू काही घडलेच नाही असे वागतोस।

Verse 35

कोशं त्वदीयं ज्वलितञ्च वह्निना पुत्त्रैर्गृहीतो धनधान्य सञ्चयः / सुभाषितं धर्मचयं कृतञ्च यत्तदेव गच्छेत्तव पृष्ठसंस्थम्

तुझा कोश अग्नीने जळून गेला, आणि धन-धान्याचा संचय पुत्रांनी ताब्यात घेतला; पण तू बोललेली सुभाषित वचने आणि तू जमवलेला धर्मसंचय—हेच फक्त तुझ्या पाठीशी येते।

Verse 36

न दृश्यते को ऽपि मृतः समागतो राजा यतिर्वा द्विजपुङ्गवो ऽपि वा / यो वै मृतः साहसिकः स मर्त्यको नाशं यो ऽपि धरातले स्थितः

मृत झालेला कोणीही परत येताना दिसत नाही—राजा असो, यती असो, किंवा द्विजश्रेष्ठ असो. जो मरतो तो मर्त्यच; आणि जो पृथ्वीवर उभा आहे तोही नाशाकडेच जात आहे।

Verse 37

एवं गणास्ते ब्रुवते सकिन्नरा धैर्यं समालम्ब्य विपादपूरितः / श्रुत्वा गणानां वचनं महाद्भुतं ब्रवीति पक्षीन्द्र मनुष्यतां गतः

अशा रीतीने किन्नरांसह ते गण बोलले. तेव्हा पक्षिराज, दुःखाने भरलेला असूनही धैर्याचा आधार घेऊन, गणांचे ते महाद्भुत वचन ऐकून, मनुष्यभाव धारण करून उत्तर देऊ लागला।

Verse 38

दानप्रभावेण विमानसंस्थितो धर्मः पिता मातृदयानुरूपिणी / वाणी कलत्रं मधुरार्थभाषिणी स्नानं सुतीर्थे च सुबन्धवर्गः

दानाच्या प्रभावाने धर्म हा विमानस्थ पिता होतो; मातेसारखी करुणा माता होते. मधुर व अर्थपूर्ण वाणी पत्नी होते; सुतीर्थात स्नान हे तीर्थयात्रा ठरते; आणि सुबंधुजन हेच खरे कुटुंब बनतात।

Verse 39

करार्पितं यत्सुकृतं समस्तं स्वर्गस्तदा स्यात्तव किङ्करोपमः / यो धर्मवान् प्राप्स्यति सो ऽतिसौख्यं पापी समस्तं विविधञ्च दुःखम्

स्वहस्ते अर्पिलेले सर्व सुकृत त्या वेळी सेवकासारखे स्वर्गरूप होऊन साथ देते. धर्मवान पुरुष परम सुख पावतो, आणि पापी नानाविध सर्व दुःख भोगतो.

Verse 40

यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी / स्वदारतुष्टः परदारदूरःस वै नरो नो भुवि वन्दनीयः

जो धर्मशील आहे, ज्याने मान व क्रोध जिंकले आहेत, जो विद्येने विनीत आहे, जो परांना पीडा देत नाही; जो स्वपत्नीमध्ये संतुष्ट असून परस्त्रीपासून दूर राहतो—तोच मनुष्य पृथ्वीवर वंदनीय आहे.

Verse 41

मिष्टान्नदाता चरिताग्निहोत्रो वेदान्तविच्चन्द्रसहस्रजीवी / मासोपवासी च पतिव्रता चषड् जीवलोके मम वन्दनीयाः

जीवलोकात माझ्यासाठी सहा जण वंदनीय आहेत—मिष्टान्नदाता, विधिपूर्वक अग्निहोत्र करणारा, वेदान्तज्ञ, सहस्र चंद्रांइतका दीर्घायुषी, मासोपवास करणारा, आणि पतिपरायण पतिव्रता स्त्री.

Verse 42

एवं समाचारयुतो नरो ऽपि वापीं सकूपां सजलं तडागम् / प्रपाशुभं हृद्गृहदेवमन्दिरं कृतं नरेणैव स धर्मौत्तमः

अशा रीतीने सदाचारयुक्त सामान्य मनुष्यही—जो स्वतः पक्क्या कूपासह वापी, जलयुक्त तळे, शुभ पाणपोई, सरोवर, गृहदेवालय व देवमंदिर उभारतो—तोच खरोखर उत्तम धर्माचा आहे.

Verse 43

वर्षाशनं वेदविदे च दत्तं कन्याविवाहस्त्वृणमोचनं द्विजे / भूमिः सुकृष्टापि तृषार्तिहेतोस्तदेवमेतं सुकृतत् समस्तम्

वर्षाकाळात वेदज्ञाला अन्नदान, कन्याविवाह, आणि द्विजाचे ऋणमोचन—आणि जशी चांगली नांगरलेली भूमीही तहानमुळे क्लेशाचे कारण ठरू शकते—तसे योग्य रीतीने केल्यास हे सर्व समस्त सुकृत (पुण्यकर्म) म्हणून जाणावे.

Verse 44

अध्यायमेनं सुकृतस्य सारं शृणोति गायत्यपि भावशुद्ध्या / स वै कुलीनः स च धर्मयुक्तो विश्वालयं याति परं स नूनम्

जो भावशुद्धीने या अध्यायाचा—सुकृताचा सार—श्रवण करतो किंवा गातो/पठण करतो, तोच खरा कुलीन व धर्मयुक्त होतो; तो निश्चयाने परम विश्वालय (परम धाम) प्राप्त करतो।