Adhyaya 41

Verse 1

ऽपमृत्यौ सुखदुः खलाभालाभनिरूपणं नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीविष्णुरुवाच / वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर / कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने

‘अपमृत्यू, सुख-दुःख व लाभ-हानि यांचे निरूपण’ असा एकेचाळीसावा अध्याय। श्रीविष्णु म्हणाले—हे खगेश्वर गरुड! विधिपूर्वक वृषोत्सर्ग करावा; कार्तिकादी महिन्यांत शुभ दिवशी, विशेषतः पौर्णिमेला।

Verse 2

विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् / कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च

विवाह इत्यादी शुभ प्रसंगी केलेल्या श्राद्धाने नान्दीमुख कर्मास आरंभ करावा। भूमीवर संस्कार करावेत आणि पवित्र अग्नीची स्थापना देखील करावी।

Verse 3

वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः / विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्

तळ्यात, विहिरीजवळ किंवा गोठ्यात विधिपूर्वक अग्नीची स्थापना करावी. नंतर विवाहविधीप्रमाणे सर्व कर्म करून ब्राह्मणांकडून मंत्रोच्चार करवावा।

Verse 4

पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् / पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु

यज्ञपात्रांची मांडणी करावी, हवि शिजवावी, उपयमन व कुश इत्यादी सामग्री जमवावी. आणि पुर्युक्षण (शुद्धी-प्रोक्षण) संपल्यावर दोन ब्राह्मणांकडून होम करवावा।

Verse 5

आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् / प्रथमे ऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः (तयः)

प्रथम आघार व आज्यभागाच्या आहुती द्याव्यात, नंतर नेत्रकल्याणासाठी दोन आहुती अर्पाव्यात. पहिल्या कर्मात ‘अहरि…’ या मंत्राने अग्नीत सहा आहुती देणे आवश्यक आहे।

Verse 6

आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः / अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय / भवाय महादेवायेशानाय यमाय च

आघार व आज्यभागांची आहुती पायसासह अंगदेवतांना अर्पण करावी—अग्नी, रुद्र, शर्व, पशुपती, उग्र, शिव, भव, महादेव, ईशान आणि यम यांना।

Verse 7

पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः / उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च

पिष्टकाने ‘पूषागा’ मंत्रानुसार एकदा होम करावा. नंतर दोन्ही आहुत्यांचा स्विष्टिकृत्-होम चरू व पायसाने पूर्ण करावा.

Verse 8

प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः / संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम्

प्रथम व्याहृती-होम करावा; प्रायश्चित्त म्हणून प्राजापत्य कर्मही करावे. नंतर संस्त्रव प्राशन करून शेवटी प्रणीत जलाचे परिमोक्षण करावे.

Verse 9

पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः / षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात्

पवित्र-प्रतिपत्ती विधिपूर्वक करून, नंतर ब्राह्मणास यथोचित दक्षिणा देऊन, जो शास्त्रोक्त रीतीने षडङ्ग-रुद्रजप करतो तो मोक्ष प्राप्त करतो.

Verse 10

एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग / स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्

हे खग (गरुड)! एकवर्ण वृषभ व वैतरणी पार करणारी गाय यांना एकदा स्नान घालून, नंतर त्यांना सर्व अलंकारांनी भूषित करावे.

Verse 11

प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् / पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् / ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्

त्या युग्माची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा केल्याने प्रेतास मोक्ष प्राप्त होतो. नंतर उंच केलेल्या पुच्छ-भागी मंत्रपूर्वक तर्पण करावे. त्यानंतर ब्राह्मणांना भोजन घालून दक्षिणा देऊन संतुष्ट करावे.

Verse 12

ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि / जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे

यानंतर यथाविधी श्राद्ध करावे—प्रथम समुद्दिष्ट, मग एकोद्दिष्ट. प्रेतोद्धारासाठी जल व अन्नही अर्पण/दान करावे.

Verse 13

द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् / एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि

मग द्वादशाहानंतर महिन्या-महिन्याला वेगवेगळे (कर्म) करावे. ही विधी सम्यक् रीतीने केल्यास निश्चयाने प्रेतमोक्ष घडविते.