Adhyaya 40
Akālamṛtyu: Preta-state Categories and the Nārāyaṇa-bali / Ekoddiṣṭa Remedy
प्रेतकल्पाच्या पुढील भागात गरुड श्रीकृष्णांना विचारतो—ब्राह्मण इत्यादींना अकाली, भीषण मृत्यू आल्यास त्यांची गती व मार्ग कोणता? श्रीकृष्ण प्रथम विविध मृत्यू-प्रकार व अशौच-दोषांचे वर्गीकरण करतात, ज्यामुळे अस्थिर ‘प्रेत’ अवस्था निर्माण होते, आणि काही प्रसंगी नेहमीचे दाह-संस्कार तसेच नियमित उदक/अशौच-विधी मर्यादित सांगतात. नंतर नारायण-बलि व वैष्णव श्राद्ध यांवर आधारित पर्यायी विधी देतात—शुभ तीर्थ व स्थान निवड, वैष्णव/वैदिक मंत्रांनी (पुरुषसूक्तासह) तर्पण, आणि यजमानासाठी आचार-शुद्धीचे नियम. अध्यायात एकोदिष्टाची रचना (अर्घ्य-क्रम, देवता-नियोजन), अकरा दिवसांचा श्राद्ध-क्रम, पात्र ब्राह्मणांचे आमंत्रण, तसेच ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, यम आणि प्रेत—या पाच देवतांची कुंभ-प्रतिष्ठा वर्णिली आहे. शेवटी ३६० पलाश-दांड्यांनी पुत्तलक/प्रतिमा करून अस्थि-संचयाची विस्तृत प्रक्रिया, त्यानंतर तिळपात्र, लोखंड, सुवर्ण, गाय/भूमी दान, दाह, अल्प सूतक आणि पुढील पिंड व वार्षिक कर्म—यांद्वारे प्रेतमोचन व श्राद्धचक्र पुढील अध्यायांकडे नेले जाते।
Shlokas
Verse 1
सूतककालादिनिरूपणं नामै कोनचत्वारिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः / कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्
‘सूतककाल इत्यादींचे निरूपण’ नावाचा एकोणचाळीसावा अध्याय। तार्क्ष्य (गरुड) म्हणाला—हे भगवन्, काही ब्राह्मण अकाली मृत्यूच्या अधीन झाले आहेत; त्यांचा मार्ग कसा, त्यांचे स्थान कोणते, आणि त्यांची गती काय होते?
Verse 2
किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम् / तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन
त्यांच्यासाठी काय योग्य आहे, आणि कोणती विधी कशी करावी? ते मला ऐकावयास आहे—हे मधुसूदन, मला सांगावे।
Verse 3
श्रीकृष्ण उवाच / प्रेतीभूताद्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते / तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्
श्रीकृष्ण म्हणाले—मृत्यूच्या विकारामुळे जेव्हा द्विज प्रेतभावास प्राप्त होतात, तेव्हा त्यांचा मार्ग, गती व प्राप्तिस्थाने यांसह जे विधान आहे ते मी सांगतो।
Verse 4
शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति / लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः
हे तार्क्ष्य (गरुड), दुर्मरण म्हणजे भयंकर अकाली मृत्यू याविषयीचे हे परम गोप्य वचन ऐक—जे विप्र उपवास/लङ्घनाने मेले आणि जे दंष्ट्रधारी प्राण्यांच्या आघाताने मारले गेले।
Verse 5
कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् / विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः
ज्यांचा कंठ आवळला गेला, जे पाण्यात बुडाले, जे क्षीण होऊन मेले, आणि जे प्रहाराने मारले गेले; तसेच विष, अग्नी, वृषभ, किंवा ब्राह्मण-अपकारामुळे मृत; विषूची/तीव्र अतिसाराने मृत, आणि आत्मघात करणारे—हे सर्व (दुर्दशाग्रस्त) मानले जातात।
Verse 6
पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् / यान्ति ते नरकेघोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः
हे गरुड, पडून, फाशी/गळा आवळून, किंवा पाण्यात बुडून जे मेले त्यांची स्थिती ऐक; आणि जे म्लेच्छादि लोकांनी मारले, ते घोर नरकात जातात।
Verse 7
श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः / उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः
ज्यांचे देह कुत्रे, कोल्हे इत्यादींनी स्पर्शिले; ज्यांचा दाहसंस्कार झाला नाही; जे कृमींनी भरले; ज्यांची उपेक्षा होऊन ते मेले; आणि जे महारोगांनी पीडित होते—असे मृत येथे वर्णिले आहेत।
Verse 8
अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः / चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः
जे शापित, जे व्यंग, आणि जे पापान्नावर पोसले गेले; तसेच जे चांडाळामुळे, पाण्यामुळे, सर्पामुळे, ब्राह्मणामुळे, किंवा वीज व अग्नीमुळे मृत झाले—तेही अशुभ व दोषयुक्त अवस्थेत पडतात असे सांगितले आहे।
Verse 9
दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः / उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः
जे विषारी दंशकर्त्यांच्या चाव्याने, पशूंच्या हल्ल्याने, किंवा वृक्ष इत्यादींवरून पडून मृत झाले; तसेच जे रजस्वला स्त्री, मूतकी (बहिष्कृता), शूद्र किंवा रजकी (धोबिण) यांच्या संगाने दूषित झाले—तेही येथे अशुद्ध मानले आहेत।
Verse 10
तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः / न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्
त्या पापामुळे ते नरकांतून मुक्त झाले तरी प्रेतत्वाचे भागी होतात। अशांसाठी दाहसंस्कार करावा नाही, सूतक पाळावे नाही, आणि उदकक्रिया करावी नाही।
Verse 11
न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् / तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्
त्यांच्यासाठी मृतकर्मादी कोणतेही विधान नाही, आणि और्ध्वदैहिक कर्मही करू नये। हे तार्क्ष्य (गरुड)! त्यांच्या हेतु नारायण-बलि ही क्रिया करावी।
Verse 12
सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम् / षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः
सर्वलोकहितासाठी पापजन्य भय हरून टाकणारी ही शिकवण ऐका—ब्राह्मणासाठी दाहसंस्काराचा काल सहा महिने सांगितला आहे, आणि क्षत्रियासाठी तीन महिने मानला आहे।
Verse 13
सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते / गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करे ऽथ च
वैश्यासाठी दीड महिना असा काल विधिलिखित आहे, आणि शूद्रासाठी तात्काळच. गंगा, यमुना, नैमिष व पुष्कर येथे हा विधी विशेष फलदायी मानला जातो।
Verse 14
तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके / वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये
पाण्याने भरलेल्या तळ्यात, किंवा निर्मळ पाण्याच्या सरोवरात; तसेच बावडी किंवा विहिरीजवळ; गोठ्यात, घरी, किंवा प्रतिमा-स्थापित देवालयात—ही स्थाने योग्य मानली आहेत।
Verse 15
कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम् / प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः
हे विप्र, कृष्णाच्या सान्निध्यात नारायण-आह्वान करून बलि अर्पण करावी; आणि प्रेतासाठी पौराणिक व वैदिक मंत्रांनी तर्पण करावे।
Verse 16
सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् / कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि
सर्व औषधींसह अक्षत मिसळून विष्णूला उद्देशून तर्पण करावे; हा विधी पुरुषसूक्ताने, किंवा अन्य वैष्णव मंत्रांनीही करावा।
Verse 17
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत् / अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः
दक्षिणाभिमुख होऊन प्रेताचे स्मरण करावे—“विष्णु (तुझ्या रक्षणास असोत)”। तो अनादि-अनंत देव, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा आहे।
Verse 18
अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत् / तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः
अव्यय, पुण्डरीकाक्ष प्रभू प्रेताला मोक्ष देणारा होवो. आणि तर्पणाच्या समाप्तीला साधक आसक्तिरहित व मत्सररहित असावा.
Verse 19
जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः / दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः
इंद्रिये व मन जिंकून, शुद्ध व धर्मनिष्ठ होऊन, दान व सदाचारात रत, शांत, नम्र प्रणाम करून, वाणीसंयमी व अंतर्बाह्य पवित्र राहावा.
Verse 20
यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः / भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु
त्या विधीत यजमान शुद्ध असावा व नातेवाईकांसह असावा; तेथे भक्तीने श्राद्ध करावे—खरे तर एकादशाह, म्हणजे अकराव्या दिवशीचे.
Verse 21
सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः / तोयव्रीहियवान् षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान्
सर्व कर्मांच्या विपाकानुसार, मन एकाग्र करून, पाण्यासह साठ माप तांदूळ, जव, गहू आणि प्रियंगु धान्य अर्पण करावे.
Verse 22
हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च चलेकम् / दापयेत्सर्वसस्यानि क्षीरक्षौद्रयुतानि च
हविष्ययोग्य शुद्ध अन्न, शुभ मुद्रा (धन), तसेच छत्र, उष्णीष व चोळा दान करावा। तसेच दूध व मधूसहित सर्व प्रकारची धान्येही अर्पण करावीत।
Verse 23
वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् / दापयेत्सर्वविप्रेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिबन्धनम्
वस्त्र व पादुका यांसह अष्टविध पद (आठ प्रकारचे दान) द्यावे। हे दान सर्व योग्य विप्रांना द्यावे; पंक्तिबंधन करून मर्यादा घालू नये।
Verse 24
भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् / शङ्खपात्रे तथा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक्
भूमीवर ठेवलेल्या पिंडांसोबत गंध, पुष्प व अक्षत (अखंड तांदूळ) ठेवावेत. तसेच शंखपात्र व तांब्याच्या पात्रातून तर्पण जल वेगवेगळे, विधिपूर्वक अर्पण करावे.
Verse 25
ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनिं गतः / दातव्यं सर्वविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः
ध्यान व धारणा युक्त होऊन, दोन्ही गुडघ्यांवर भूमीला टेकून, वेद-शास्त्रविधीनुसार सर्व योग्य विप्रांना दान द्यावे.
Verse 26
ऋचा वै दापयेदर्घ्यमेकोद्दिष्टे पृथक्पृथक् / आपोदेवीर्मधुमतीरादिपीठे प्रकल्पितम्
एकोद्दिष्ट विधीत ऋचा (वैदिक मंत्र) सहित अर्घ्य जल वेगवेगळे अर्पण करावे. देवस्वरूप, मधुर जल आरंभीच तयार केलेल्या पीठावर व्यवस्थित ठेवावे.
Verse 27
उपयामगृहीतो ऽसि द्वितीयेर्ऽघं निवेदयेत् / येनापावकचक्षुषा तृतीये च कसल्पितम्
“उपयामगृहीतोऽसि” या पवित्र मंत्राने तुला स्वीकारले जाते. दुसऱ्या दिवशी अर्घ्य (जलार्पण) निवेदावे; त्याने पावक-नेत्रासारख्या शुद्ध दृष्टिने तिसऱ्या दिवसाचे विधानही नीट सिद्ध होते.
Verse 28
ये देवासश्चतुर्थे तु समुद्रं गच्छ पञ्चमे / अग्निर्ज्योति स्तथा षष्ठे हिरण्यगर्भः सप्तमे
क्रमाने असे—चौथ्या टप्प्यात देवता सन्निध असतात; पाचव्यात समुद्रगमन; सहाव्यात ज्योतीस्वरूप अग्नी; आणि सातव्यात हिरण्यगर्भ प्रकट होतो.
Verse 29
यमाय त्वाष्टमे ज्ञेयं यज्जग्रन्नवमे तथा / तशमे याः फलिनीति पिण्डे चैकादशे ततः
आठवे अर्पण यमाला समर्पित आहे असे जाणावे; नववे जागरूक सावधतेने विधिपूर्वक द्यावे. दहावे फलदायी व्हावे—म्हणजे फल देऊ दे; आणि त्यानंतर अकराव्या दिवशी पिंडदान करावे.
Verse 30
भद्रं कर्णेभिरिति च कुर्यात्पिण्डविसर्जनम् / कृत्वैकादशदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात्परे ऽहनि
“भद्रं कर्णेभिः…” या मंत्राचा जप करीत पिंडविसर्जन करावे. नंतर एकादश देवतांसाठी श्राद्ध करून, पुढील दिवशी पुन्हा श्राद्ध करावे.
Verse 31
विप्रानावाहयेत्पञ्च चतुर्वेदविशारदान् / विद्याशीलगुणोपेतान्स्व कीयाञ्छीलसत्तमान् / अब्यङ्गान्सप्रशस्तांश्च न त् वर्ज्यान्कदाचन
पाच विप्रांना आवाहन करावे—जे चारही वेदांत पारंगत, विद्या-शील-गुणांनी युक्त; विशेषतः आपलेच आदरणीय, उत्तम आचरणाचे. असे प्रशंसनीय व योग्य जन कधीही वर्ज्य करू नयेत.
Verse 32
विष्णुः स्वर्णमयः कार्यो रुदस्ताम्रमयस्तथा / ब्रह्मा रूप्यमयस्तद्वद्यमो लोहमयो भवेत्
विष्णूची मूर्ती सुवर्णाची करावी; तसेच रुद्राची तांब्याची. ब्रह्माची मूर्ती रौप्याची, आणि यमाची लोखंडाची करावी.
Verse 33
सीसकं तु भवेत्प्रेतं त्वथ वा दर्भकं तथा / शन्नोदेवीति मन्त्रेण गोविन्दं पश्चिमे न्यसेत्
प्रेतासाठी शिसेचा तुकडा—किंवा दर्भाचा गुच्छ—ठेवावा. नंतर ‘शन्नो देवी…’ या मंत्राने पश्चिमेस गोविंदाचा विन्यास करावा.
Verse 34
अग्न आयाहीति रुद्रमुत्तरत्रैव विन्यसेत् / अग्निमीऌएति मन्त्रेण पूर्वेणैव प्रजापतिम्
‘अग्न आयाही…’ मंत्राने उत्तरेस रुद्राचा विन्यास करावा. ‘अग्निमीळे…’ मंत्राने पूर्वेस प्रजापतीचा विन्यास करावा.
Verse 35
इषेत्वोर्जोति मन्त्रेण दक्षिणे स्थापयेद्यमम् / मध्ये मण्डलकं कृत्वा स्थाप्यो दर्भमयो नरः
‘इषेत्वोर्जो…’ मंत्राने दक्षिणेस यमाची स्थापना करावी. मग मध्ये मांडल करून दर्भमय नर-आकृती स्थापावी.
Verse 36
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो यमः प्रेतश्च पञ्चमः / पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः
त्यानंतर ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, यम आणि पाचवा प्रेत—यांना वेगवेगळ्या पाच कुंभांत स्थापावे; आणि प्रत्येक कुंभ पंचरत्नांनी युक्त असावा.
Verse 37
वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्रापराणि च / जपं कर्यात्पृथक्तत्र ब्रह्मादौ देवतासु च
वस्त्र व यज्ञोपवीत वेगवेगळे ठेवावेत, तसेच मुद्रा देखील वेगवेगळ्या. त्या विधीत ब्रह्मा आदि देवतांना यथाक्रम स्वतंत्र जप करावा.
Verse 38
पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि / जलधारां ततो दद्यत्पीठेपीठे पृथक्पृथक्
देवतांसाठी विधिपूर्वक पाच श्राद्धे करावीत; नंतर प्रत्येक पीठावर एकेक करून वेगवेगळी जलधारा अर्पण करावी.
Verse 39
शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये ऽपि वा / तिलोदकं समादाय सर्वौषधिसमन्वितम्
शंखात किंवा ताम्रपात्रात, ते न मिळाल्यास मृन्मय पात्रातही—सर्व औषधींनी युक्त तिलोदक घेऊन (विधी करावी).
Verse 40
आसनोपानहौ च्छत्रं मुद्रिका च कमण्डलुः / भाजनं भाजनाधारं वस्त्राण्यष्टविधं पदम्
आसन व पादुका, छत्र, मुद्रिका व कमंडलू; भांडे व भांड्याचा आधार, आणि वस्त्रे—ही अष्टविध सामग्री आहे.
Verse 41
ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् / दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय विधियुक्तं खगेश्वर
हे खगेश्वर (गरुड)! तिळांनी भरलेले ताम्रपात्र, सुवर्णासह व दक्षिणेसह—विधियुक्त रीतीने श्रेष्ठ ब्राह्मणास द्यावे.
Verse 42
ऋग्वेदपारगे दद्याज्जातसस्यां वसुन्धराम् / यजुर्वेदमये विप्रे गाञ्च दद्यात्पयस्विनीम्
ऋग्वेदात पारंगत ब्राह्मणास नवधान्यसमृद्ध सुपीक भूमी दान द्यावी. आणि यजुर्वेदात निष्ठ असलेल्या ब्राह्मणास दूध देणारी गाय दान करावी.
Verse 43
सामगाय शिवोद्देशात्प्रदद्यात्कलधौतकम् / यमोद्देशात्तिलांल्लोहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम्
सामगान करणाऱ्या (सामग) ब्राह्मणास शिवोद्देशाने शुद्ध सुवर्ण दान द्यावे. यमोद्देशाने तीळ व लोखंड द्यावे; त्यानंतर दक्षिणाही अर्पण करावी.
Verse 44
पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वौषधिसमन्वितम् / पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप
यानंतर सर्व औषधींनी युक्त असे पुत्तलक (कर्मप्रतिमा) तयार करावे. हे काश्यप, आता पलाशाच्या देठांचा योग्य विभाग ऐक.
Verse 45
कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम् / शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः
कृष्णमृगचर्म पसरून कुशांनी पुरुषाकार रचना करून, तीनशे साठ देठांनी ‘अस्थिसंचय’ विधी सांगितला आहे.
Verse 46
विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक्पृथक् / चत्वारिंशच्छिरोदेशे ग्रीवायां दश विन्यसेत्
ते देठ त्या-त्या अवयवांवर वेगवेगळे ठेवून, शिरोभागी चाळीस आणि गळ्यात दहा देठ ठेवावेत.
Verse 47
विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिं जठरे ऽपि च / बाहुयुग्मे शतं दद्यात्कटि देशे च विंशतिम्
उरःस्थानी वीस, जठरीही वीस अर्पावे। दोन्ही बाहूंकरिता शंभर द्यावे, आणि कटि-प्रदेशीही वीस द्यावे॥
Verse 48
ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत् / दद्याच्चतुष्टयं शिश्रे षड् दद्याद् वृषणद्वये / दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्
दोन्ही ऊरूंमध्ये शंभर, आणि दोन्ही जंघांमध्ये तीस न्यास करावा। शिश्नस्थानी चार, दोन्ही वृषणांत सहा, व पायाच्या बोटांच्या भागी दहा द्यावे; असे अस्थी विन्यसेत॥
Verse 49
नारिकेलं शिरः स्थाने तुम्बं दद्याच्च तालुके / पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्
शिरःस्थानी नारळ द्यावा, आणि तालूमध्ये तुम्बा (दुधी) ठेवावी। मुखात पंचरत्न द्यावे, आणि जिभेवर केळीफळ अर्पावे॥
Verse 50
अन्त्रेषु नालकं दद्याद्बालकं प्राण एव च / वसायीं मेदकं दद्याद्गोमूत्रेण तु मूत्रकम्
अंत्रांसाठी नालक (नलिका) अर्पावी; प्राणासाठी बालक व प्राणतत्त्वही। वसास्थानी मेदक द्यावा; आणि मूत्रस्थानी गोमूत्रासह अर्पण करावे॥
Verse 51
गन्धकं धातवो देयो हरितालं मनः शिला / रेतः स्थाने पारदञ्च पुरीषे पित्तलं तथा
धातूंच्या स्थानी गंधक द्यावा; हरिताल व मनःशिलाही। रेतःस्थानी पारद, आणि पुरीषस्थानी पितळही द्यावे॥
Verse 52
मनः शिलां तथा गात्रे तिलकल्कञ्च सन्धिषु / यवपिष्टं तथा मांसे मधु वै क्षौद्रमेव च
प्रेताच्या सूक्ष्म देहात मन शिळेसारखे होते; गात्रांवर व संधींवर तिळकल्काचा लेप असतो; मांसात यवपिष्ट, तसेच मधु व दाट क्षौद्रही असते।
Verse 53
केशेषु वै वटजटात्वचि दद्यान्मृगत्वचम् / कर्णयोस्तालपत्त्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः
केसांसाठी वटजटा अर्पावी; त्वचेसाठी मृगचर्म द्यावे; कानांसाठी ताडपत्राचे आवरण द्यावे; आणि स्तनांवर गुंजिका-मण्यांची स्थापना करावी।
Verse 54
नासायां शतपत्त्रं च कमलं नाभिमण्डले / वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम्
नाकेत शतपत्र कमळ आहे; नाभिमंडळात कमळ आहे; वृषणद्वयात वांगीसारखा केंद्रभाग आहे; आणि लिंगात शुभ गृञ्जन आहे।
Verse 55
घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौपीने च त्रपु स्मृतम् / मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेन विलेपनम्
नाभीवर तुपाचा लेप द्यावा; कौपीनासाठी त्रपु (टिन) विहित आहे; स्तनांवर मोती ठेवावेत; आणि मस्तकावर कुंकुमाचे विलेपन करावे।
Verse 56
कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः / परिधानं पट्टसूत्रं हृदये रुक्मकं न्यसेत्
कर्पूर, अगुरुधूप इत्यादी शुभ सुगंधी धूप व सुगंधित पवित्र माळा यांसह योग्य वस्त्र व पट्टसूत्र परिधान करून, हृदयावर रुक्मक (सुवर्णालंकार) ठेवावा।
Verse 57
ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुषोश्च कपर्दकौ / सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकैः
तांबूल इत्यादी उपहार अर्पून, ऋद्धी व वृद्धी यांना दोन भुजांच्या रूपाने मानून, डोळ्यांवर कपर्दकाचे अलंकार ठेवून, नेत्रकोपऱ्यात सिंदूर लावावा।
Verse 58
सर्वौषधियुतं प्रेतं कृत्वा पूजा यथोदिता / साग्निके (कैश्चा) चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यसेत्क्रमात्
सर्व औषधींनी युक्त असा प्रेत तयार करून, शास्त्रोक्त पूजा करून, नंतर क्रमाने विधिपूर्वक यज्ञपात्र ठेवावे—अग्निसहित विधींमध्येही (काही परंपरेनुसार)।
Verse 59
शिरोमे श्रीरिति ऋचा पुनन्तु वरुणेति च / प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालिशालशिलोदकैः
“शिरो मे श्रीः…” ही ऋचा आणि “वरुण…” आरंभ मंत्र यांद्वारे शुद्धी होवो. प्रेताचे पावन करून, शाली-धान्य व लहान शिळा घातलेल्या पाण्याने शुद्धी करावी।
Verse 60
विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीलागौः पयस्विनी
भगवान विष्णूंच्या उद्देशाने, सुशील व दुधाळ अशी गाय दान करावी।
Verse 61
(तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा / सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पानं समृतम्
तीळ, लोखंड, सुवर्ण, कापूस व मीठ; सप्तधान्य, भूमीचे माप आणि गाय—यांपैकी प्रत्येकाचे दान प्रेतार्थ एकटे दिले तरी पूर्ण फल देणारे सांगितले आहे।
Verse 62
महादानानि देयानि तिलपात्रं तथेति च / ततो वैतरणी देया सर्वाभरणभूषिता
महादाने द्यावीत आणि तिळपात्राचे दानही करावे। त्यानंतर सर्व अलंकारांनी भूषित ‘वैतरणी’ (गोदान) द्यावी।
Verse 63
कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थ मात्मवान् / प्रेतंमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्य च
आत्मसंयमी पुरुषाने प्रेतमुक्तीसाठी वैष्णव श्राद्ध करावे। नंतर हृदयात भगवान विष्णूंची स्थापना करून प्रेतमोक्ष साधावा।
Verse 64
ॐ विष्णुरिति संस्मृत्य प्रेतं तन्मृत्युमेव च / अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकन्तु दिनत्रयम्
‘ॐ विष्णु’ असे स्मरण करून, प्रेत व मृत्यु यांचे चिंतन करीत, नंतर अग्निदाह (दाहसंस्कार) करावा; आणि सूतक तीन दिवस पाळावे।
Verse 65
दशाहकर्त्रा पिण्डाश्च कर्तव्याः प्रेतभुक्तये / सर्वं वर्षविधिं कुर्यादेवं प्रेतश्च मुक्तिभाक्
दशाहकर्म करणाऱ्याने प्रेतभुक्तीसाठी पिंड अर्पण करावेत। सर्व वार्षिक विधीही करावी; असे केल्याने प्रेतही मुक्तिभागी होतो।
Frequently Asked Questions
Because the text treats certain deaths/defilements as producing an atypical preta condition where standard śrāddha-udaka and customary sequences are ritually mismatched; it therefore redirects the practitioner to Nārāyaṇa-bali and a Vaiṣṇava-centered remedial framework to stabilize the transition.
Ekoddiṣṭa here functions as a targeted, single-departed-focused śrāddha structure with separate arghya/tarpaṇa handling, ordered deity presence, and an eleven-day cadence, aiming to make the rite ‘fruit-bearing’ for the specific preta rather than a generalized ancestral offering.
It serves as a symbolic reconstruction of the departed’s form for the rite—assigning counted ‘bone’ units to limbs and using material substitutes for bodily substances—so that offerings, purification, and deity placements can be performed as if addressing an integrated personhood, thereby aiding preta-release within the chapter’s ritual logic.
Sesame (tilā) and sesame-water, iron, gold, grains, land-measure, and the cow-gift—especially the Vaitaraṇī cow—are repeatedly emphasized; the chapter even states that each, given singly, can be ‘complete’ for the departed’s benefit.