Adhyaya 32

Verse 1

दानफ लान्यदेहप्रवेशादिनिरूपणं नामै कत्रिंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / कथमुत्पद्यते जन्तुर्भूतग्रामे चतुर्विधे / त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम्

हा ‘दानफळ व अन्य देहप्रवेश इत्यादींचे निरूपण’ नावाचा एकतीसावा अध्याय आहे। तार्क्ष्य (गरुड) म्हणाला—चतुर्विध भूतसमूहात जीव कसा उत्पन्न होतो? त्वचा, रक्त, मांस, मेद, मज्जा, अस्थी आणि प्राण कसे निर्माण होतात?

Verse 2

पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वा-केश-नखाः शिरः / सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा

पाय व हात, गुप्तेंद्रिय, जिभ, केस, नखे व शिर; तसेच सांध्यांचे अनेक मार्ग आणि नानाविध रेषाही असतात।

Verse 3

कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखासुखम् / चित्रितं छिद्रितञ्चापि नानाजालेन वेष्टितम्

काम, क्रोध, भय, लज्जा, मन, हर्ष आणि सुख-दुःखाची जोडी—हे अंतःकरण जणू रंगविलेले, छिद्रांनी भरलेले आणि नानाविध जाळ्यांनी वेढलेले व गुंतलेले आहे।

Verse 4

इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारे ऽसारसागरे / कर्ता को ऽत्र हृषीकेश संसारे दुः खसंकुले

हा संसार मला इंद्रजालासारखा मायामय, सारहीन सागर वाटतो। हे हृषीकेश! दुःखाने भरलेल्या या जगात खरा कर्ता कोण आहे?

Verse 5

श्रीविष्णुरुवाच / कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम् / यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रज्यते

श्रीविष्णु म्हणाले—या कोशाचा परम गोप्य निर्णय मी सांगतो; ज्याचे केवळ ज्ञान झाले तरी सर्वज्ञत्व जागृत होते।

Verse 6

साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम् / वैनतेय शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः

करुणेने तू या लोकी जीवांच्या कारणाविषयी उत्तम प्रश्न केला आहेस। हे वैनतेय! मन एकाग्र करून ऐक।

Verse 7

ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् / यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम्

स्त्रियांच्या ऋतुकाळात चार दिवस वर्ज्य मानले आहेत; कारण त्या काळी, असे म्हणतात, पूर्वीची वृत्रसमुत्थ ब्रह्महत्येचा दोष उपस्थित असतो।

Verse 8

ब्रह्मा शक्रात् समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् / तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम्

ब्रह्म्याने शक्र (इंद्र) याच्यापासून त्याला सोडवून केवळ चतुर्थांशच दिला. जोवर पापमय देहस्थिती होती, तोवर त्याचे मुख दर्शनास येत नव्हते.

Verse 9

प्रथमे ऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी / तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थे ऽहनि शुध्यति

पहिल्या दिवशी ती चांडाळी मानली जाते, दुसऱ्या दिवशी ब्रह्महत्येची दोषिणी; तिसऱ्या दिवशी ती रजकी (धोबिण) समजावी, आणि चौथ्या दिवशी शुद्ध होते.

Verse 10

सप्ताहात् पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने / सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा

सात दिवसांनंतर पितृदेवतांसाठी केलेले अर्चन/अर्पण योग्य व फलदायी ठरते. पण त्या सात दिवसांतच गर्भधारणा झाली तर ती संतती ‘मलिम्लुच’—अशुद्ध व अमंगल—अशी म्हणतात.

Verse 11

निषकसमये पित्रोर्यादृक् चित्तविकल्पना / तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते नात्र संशयः

गर्भाधानाच्या वेळी माता-पित्याच्या मनात जशी भावना व संकल्पना असते, तसाच स्वभाव असलेला गर्भ उत्पन्न होतो—यात संशय नाही.

Verse 12

युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु / पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत्

सम रात्रींमध्ये पुत्र, आणि विषम रात्रींमध्ये कन्या गर्भधारणा होते असे सांगितले आहे. म्हणून पहिल्या सात रात्री सोडून सम रात्रींमध्ये संग करावा.

Verse 13

षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां सामान्यात् समुदाहृतः / या चतुर्दशमी रात्रिर्गर्भस्तिष्ठति तत्र चेत्

स्त्रियांचा सामान्यतः सोळा रात्रींचा ऋतुकाळ सांगितला आहे. परंतु चौदाव्या रात्री गर्भ स्थिर झाला, तर शास्त्रानुसार त्याचा विशेष फलनिर्देश होतो.

Verse 14

गुणभाग्यनिधिः पुत्रस्तत्र जायेत धार्मिकः / सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत खगाधिप

तेथे गुण व भाग्याचा निधी असा धर्मनिष्ठ पुत्र जन्माला येतो. हे खगाधिप! अशी शुभ रात्रि सामान्य जनांना सहज मिळत नाही.

Verse 15

प्रायशः सम्भवत्यत्र गर्भस्त्वष्टाहमध्यतः / पञ्चमे ऽहनि नारीणां कार्यं माधुर्यभोजनम्

बहुधा या विषयात गर्भधारणा आठ दिवसांच्या कालावधीच्या मध्यभागी होते. आणि पाचव्या दिवशी स्त्रियांनी मधुर व पुष्टिकारक भोजन करावे असे सांगितले आहे.

Verse 16

कटुक्षारञ्च तीक्ष्णञ्च त्याज्यमुष्णञ्च दूरतः / तत्क्षेत्रमोषधीपात्रं बीजञ्चाप्यमृतायितम्

कडू, क्षार व अतितीक्ष्ण पदार्थ टाळावेत आणि उष्ण अन्नापासूनही दूर राहावे. मग देह-क्षेत्र औषधीचे पात्र होते आणि बीजही जणू अमृततुल्य होते.

Verse 17

तस्मिन्नुप्त्वा नरः स्वामी सम्यक् फलमवाप्नुयात् / तस्याश्चैवातपो वर्ज्य शीतलं केवलं चरेत्

त्या (योग्य) क्षेत्रात बीज पेरल्यावर गृहस्थ पुरुष योग्य फल प्राप्त करतो. आणि मग उष्णता/ताप टाळून केवळ शीतल आचार पाळावा.

Verse 18

ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः संयुक्तः शुचिवस्त्रभृत् / धर्ममादाय मनसि सुतल्पं संविशेत् पुमान्

तांबूल, पुष्पे व सुगंधी चंदनलेप यांनी अलंकृत, स्वच्छ वस्त्रे परिधान केलेला पुरुष मनात धर्म धारण करून उत्तम शय्येवर शांतपणे शयन करावा।

Verse 19

निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना / तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुर्विशति कुक्षिगः

गर्भाधानाच्या वेळी पुरुषाच्या चित्तात जशी कल्पना व जसा संकल्प उत्पन्न होतो, तसाच स्वभाव घेऊन जीव गर्भात प्रवेश करतो।

Verse 20

शुक्रसोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते / वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे

शुक्र व रज (रक्त) यांच्या संयोगाने पिंडाकार गर्भ उत्पन्न होतो; आणि जीव गर्भात तसाच वाढतो जसा आकाशात तारापती चंद्र वाढतो।

Verse 21

चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम् / कामश्चित्तञ्च शुक्रञ्च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः

चैतन्य हे बीजरूपाने सदैव शुक्रात स्थित असते; आणि जेव्हा कामना, चित्त व शुक्र एकत्व पावतात, तेव्हा गर्भाधानाची प्रक्रिया प्रवृत्त होते।

Verse 22

तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः / रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत् पुमान्

तेव्हा स्त्रीच्या गर्भाशयात जीव द्रवरूप अवस्था प्राप्त करतो। रक्त अधिक असल्यास कन्या, आणि शुक्र अधिक असल्यास पुत्र होतो।

Verse 23

शुक्रसोणितयो साम्ये गर्भाः षण्डत्वमाप्नुयुः / अहोरात्रेण कलिलं बुद्वदं पञ्चभिदिनैः

शुक्र व शोणित समप्रमाणात झाल्यास गर्भ षण्डत्व (नपुंसकभाव) प्राप्त करतो. एका अहोरात्रात तो कलिलरूप होतो आणि पाच दिवसांत बुद्बुदासारखा बनतो.

Verse 24

चतुर्दशे भवेन्मांसं मिश्रधातुसमन्वितम् / घनं मांसञ्च विंशाहे गर्भस्थो वर्धते क्रमात्

चौदाव्या दिवशी मिश्रधातूंनी युक्त असे मांस उत्पन्न होते. विसाव्या दिवशी तेच मांस घन व सघन होते; अशा रीतीने गर्भस्थ जीव क्रमाने वाढतो.

Verse 25

पञ्चविंशतिमे चाह्नि बलं पुष्टिश्च जायते / तथा मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं निधारयेत्

पंचविसाव्या दिवशी बल व पुष्टि उत्पन्न होते. तसेच एक महिना पूर्ण झाल्यावर पंचतत्त्वांची रचना दृढपणे स्थिर होते.

Verse 26

मासद्वये तु सञ्जाते त्वचा मेदश्च जायते / मज्जास्थीनि त्रिभिर्मासैः केशाङ्गुल्यश्चतुर्थके

दोन महिने पूर्ण झाल्यावर त्वचा व मेद उत्पन्न होतात. तीन महिन्यांनी मज्जा व अस्थी बनतात आणि चौथ्या महिन्यात केश व बोटे (हात-पायांची) प्रकट होतात.

Verse 27

कर्णौ च नासिके वक्षो जायेरन् मासि पञ्चमे / कण्ठरन्ध्रोदरं षष्ठे गुह्यादिर्मासि सप्तमे

पाचव्या महिन्यात कान, नासिका व वक्ष उत्पन्न होतात. सहाव्या महिन्यात कंठरंध्र व उदर बनते; सातव्या महिन्यात गुह्यादी (इतर अवयव) प्रकट होतात.

Verse 28

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासैरथाष्टभिः / अष्टमे चलते जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनः / नवमेमासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजौ दृढं भवेत्

आठ महिने पूर्ण होताच गर्भ अंग‑प्रत्यंगांसह पूर्णाकार होतो. आठव्या महिन्यात जीव मातृगर्भात पुन्हा पुन्हा हालचाल करतो. नवव्या महिन्यात गर्भस्थ ओज व प्राणबल दृढपणे स्थिर होते.

Verse 29

चिकित्सा जायते तस्य गर्भवासपरिक्षये / नारी वाथ नरो वाथ नपुंस्त्वं वाभिजायते

गर्भवासाचा काळ संपल्यावर त्याच्यात संरक्षण‑उपाय व उपचाराची प्रवृत्ती जागृत होते. मग तो जन्माला येतो—स्त्री म्हणून, पुरुष म्हणून, किंवा नपुंसकभावाने.

Verse 30

शक्तित्रयं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम् / पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितम्

तो देह त्रिविध शक्तींनी युक्त, विशाल दृष्टीचा, षट्‑कोशांनी संयुक्त, पाच इंद्रियांनी संपन्न आणि दहा नाड्यांनी विभूषित असतो.

Verse 31

दशप्राणगुणोपेतं यो जानाति स योगवित् / मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं तथा

जो देह दहा प्राणांच्या गुणांनी युक्त आहे असे जाणतो, तोच योगविद् होय. तो मज्जा, अस्थी, शुक्र, मांस, रोम, रक्त आणि बल—हे सर्व यथार्थ जाणतो.

Verse 32

षाट्कौशिकमिदं पिण्डं स्याज्जन्तोः पाञ्चभौतिकम् / नवमे दशमे मासि जायते पाञ्चभौतिकः

हा जंतूचा पिंड ‘षट्‑कोशयुक्त’ आणि पंचमहाभूतांनी बनलेला असे म्हटले आहे. नवव्या किंवा दहाव्या महिन्यात पंचभौतिक जीव जन्माला येतो.

Verse 33

सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः / पुष्टो नाड्याः सुषुम्णाया योषिद्गर्भस्थितस्त्वरन्

प्रसववाऱ्यांनी ओढला गेलेला, वेदनेने व्याकुळ, आणि सुषुम्णा नाडीने पोसला गेलेला तो जीव स्त्रीच्या गर्भात राहून घाईने हालचाल करीत असतो।

Verse 34

क्षितिर्वारि हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च / एभिर्भूतैः पीडितस्तु निबद्धः स्नायुबन्धनैः

पृथ्वी, जल, अग्नी (हविर्भोक्ता), वायु आणि आकाश—या भूतांनी तो जीव पीडित होतो; स्नायूंच्या बंधनांनी घट्ट बांधला जाऊन तो संकुचित राहतो।

Verse 35

मूलभूता इमे प्रोक्ताः सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः / त्वचास्थिनाड्यो रोमाणि मांसञ्चैवात्र पञ्चमम्

हे सात मूल घटक नाड्यांच्या जाळ्यात स्थित आहेत असे सांगितले आहे—त्वचा, अस्थी, नाड्या, रोम, आणि येथे पाचवे मांस।

Verse 36

एते पञ्च गुणाः प्रोक्ता मया भूमेः खगेश्वर / यथा पञ्च गुणाश्चापस्तथा तच्छृणु काश्यप

हे खगेश्वर! मी भूमीचे पाच गुण सांगितले. आता त्याचप्रमाणे, हे काश्यप, पाण्याचे पाच गुण ऐक।

Verse 37

लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जार रक्तञ्च पञ्चमम् / आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ज्ञातव्यास्ते प्रयत्नतः

लाळ, मूत्र, शुक्र, मज्जा आणि पाचवे रक्त—हे ‘आपः’चे पाच गुण सांगितले आहेत; ते प्रयत्नपूर्वक जाणून घ्यावेत।

Verse 38

क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च / तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं तार्क्ष्य सर्वत्रयोगिभिः

क्षुधा, तृषा, निद्रा, आळस आणि कांती—हे पाच ‘तेज’चे पंचगुण म्हणून सांगितले आहेत, हे तार्क्ष्य (गरुड), सर्वत्र योगींनी असे म्हटले आहे।

Verse 39

रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च / इत्येतत् कथितं तार्क्ष्य वायुजं गुणपञ्चकम्

राग-द्वेष, तसेच लज्जा, भय आणि मोह—हे तार्क्ष्य (गरुड), हे वायूजन्य गुणांचे पंचक म्हणून कथिले आहे।

Verse 40

आकुञ्चनं धावनञ्च लङ्घनञ्च प्रसारणम् / निरोधः पञ्चमः प्रोक्तो वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः

आकुंचन, धावन, लंघन आणि प्रसारण—निरोध हा पाचवा सांगितला आहे; हे वायूचे पाच गुण स्मरणात आहेत।

Verse 41

घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः / आकाशस्य गुणाः पञ्च ज्ञात व्यास्तार्क्ष्य यत्नतः

घोष, चिंता, गांभीर्य, श्रवणशक्ती आणि सत्यसंक्रम—हे आकाशाचे पाच गुण; हे तार्क्ष्य (गरुड), यत्नपूर्वक जाणावे।

Verse 42

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासा बुद्धीन्द्रियाणि च / पाणी पादौ गुदं प्राक् च गुह्यं कर्मेन्द्रियाणि च

कान, त्वचा, दोन्ही डोळे, जीभ आणि नाक—ही ज्ञानेंद्रिये; आणि हात, पाय, गुद, मूत्रमार्ग (अग्रद्वार) व गुह्येंद्रिय—ही कर्मेंद्रिये आहेत।

Verse 43

इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका / गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यसा तथा

इडा व पिंगला आणि तिसरी सुषुम्णा; तसेच गान्धारी, गजजिह्वा, पूषा आणि यशा या नाड्याही आहेत.

Verse 44

अलम्वुशा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता / पिण्ड मध्ये स्थिता ह्येताः प्रधाना दश नाडयः

अलम्बुशा, कुहू आणि शंखिनी—दहावी म्हणून स्मरणीय—या दहा प्रधान नाड्या पिंड (शरीर) मध्ये स्थित आहेत.

Verse 45

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च / नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

प्राण व अपान, समान, उदान व व्यान; तसेच नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त आणि धनंजय—हे (दहा) वायू देहात कार्यरत असतात.

Verse 46

इत्येते वायवः प्रोक्ता दश देहेषु सुस्थिताः / केवलं भुक्तमन्नञ्च पुष्टिदं सर्वदेहिनाम्

अशा रीतीने हे दहा वायू सांगितले गेले, जे देहांत सुस्थित आहेत. आणि जे अन्न प्रत्यक्ष भक्षण केले जाते, तेच सर्व देहधारकांना पुष्टी देणारे ठरते.

Verse 47

नयते प्राणदो वायुः शरीरे सर्वसन्धिषु / आहारो भुक्तमात्रस्तु वायुना क्रियते द्विधा

प्राण देणारा वायू शरीरातील सर्व संधींमध्ये प्रवाहित होतो. आणि जे आहार फक्त भक्षण झाले आहे, ते वायूमुळे दोन प्रकारे विभक्त केले जाते.

Verse 48

स प्रविश्य गुहे सम्यक् पृथगन्नं पृथग्जलम् / ऊर्ध्वमग्नेर्जलं कृत्वा तदन्नञ्च जलोपरि

तो विधिपूर्वक गुहेत (यज्ञ-परिसरात) प्रवेश करून अन्न वेगळे व जल वेगळे ठेवावे। अग्नीच्या वर जल ठेवून त्या जलावर अन्न ठेवावे॥

Verse 49

अग्नेश्चाधः स्वयं प्राणस्तमग्निञ्च धमेच्छनैः / वायुना धम्यमानो ऽग्निः पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

जठराग्नीच्या खाली स्वयं प्राण हळूहळू त्या अग्नीला फुंकर देतो. प्राणवायूने फुंकला गेलेला अग्नी किट्ट (मलांश) वेगळा व रस (पोषक सार) वेगळा करतो॥

Verse 50

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहात् पृथग्भवेत् / कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्तनाभिवपुर्गुदम्

बारा प्रकारच्या मलांनी किट्ट (अशुद्ध अवशेष) देहापासून वेगळा होतो. हे वेगवेगळे—कान, डोळे, नाक, जीभ, दात, नाभी, त्वचा/देह आणि गुद॥

Verse 51

नखा मलाश्रया ह्येते विण्मूत्रञ्चेत्यनन्तकम् / शुक्रशोणितसंयोगादेतत् षाट्कौशिकं स्मृतम्

नखेही मलाच्या आधारावरच असतात; तसेच विष्ठा व मूत्र यांची उत्पत्ती अखंड आहे. शुक्र व शोणित यांच्या संयोगातून हा देह होतो—यास षाट्कौशिक सिद्धान्त म्हणतात॥

Verse 52

रोम्णां कोट्यस्तथा तिस्रो ऽप्यर्धकोटि समन्विताः / द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः सामान्याद्विनतासुत

हे विनतासुता! सामान्यतः असे सांगितले आहे की रोम तीन कोटी व अर्धकोटी मिळून असतात, आणि दात बत्तीस सांगितले आहेत॥

Verse 53

सप्त लक्षाणि केशाः स्युर्नखाः प्रोक्तास्तु विंशतिः / मांसं पलसहस्रैकं सामान्याद्देहसंस्थितम्

केस सात लक्ष असतात असे सांगितले आहे आणि नखे वीस आहेत. सामान्य देहात मांसाचे प्रमाण एक हजार एक पल असे मानले आहे.

Verse 54

रक्तं पलशतं तार्क्ष्यं बुद्धमेव पुरातनैः / पलानि दश मेदश्च त्वचा चैव तु तत्समा

हे तार्क्ष्य (गरुड), प्राचीनांनी रक्ताचे प्रमाण शंभर पल सांगितले आहे. मेद दहा पल आणि त्वचा देखील तितकीच (मेदाइतकी) आहे.

Verse 55

पलद्वादशकं मज्जा महारक्तं पलत्रयम् / शुक्रं द्विकुडवं ज्ञेयं शोणितं कुडवं स्मृतम्

मज्जेचे प्रमाण बारा पल; महारक्त (प्राणरक्त) तीन पल. शुक्र दोन कुडव जाणावे आणि शोणित एक कुडव असे स्मृत आहे.

Verse 56

श्लेष्माणश्च षडूर्ध्वञ्च विण्मूत्रं तत्प्रमाणतः / अस्थ्नां हि ह्यधिकं प्रोक्तं षष्ट्युत्तरशतत्रयात्

श्लेष्मा व वरच्या भागात स्थित सहा द्रव्ये, तसेच विष्ठा-मूत्र—यांचे प्रमाणही तसेच सांगितले आहे. परंतु अस्थींची संख्या तीनशे साठपेक्षा अधिक म्हटली आहे.

Verse 57

एवं पिण्डः समाख्यातो वैभवं सम्प्रचक्ष्महे / सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैव हि प्राप्यते

अशा प्रकारे पिंड (देहसमष्टि) सांगितला; आता त्याचे फलस्वरूप अवस्थाही सांगतो. सुख-दुःख, भय-क्षेम—हे सर्व निश्चयाने कर्मानेच प्राप्त होते.

Verse 58

अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति / तले तु करयोर्न्यस्य वर्धते जानुपार्श्वयोः

गर्भात वायू भ्रूणाला अधोमुख व ऊर्ध्वपाद अशा स्थितीत दाबतो; तो दोन्ही तळहात पावलांच्या तळव्यांवर ठेवून, गुडघे बाजूस ओढून धरत वाढतो।

Verse 59

अङ्गुष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वारेथ कराङ्गुली / जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका

दोन्ही अंगठे वर ठेवले जातात आणि हातांची बोटे गुडघ्यांवर टेकतात; डोळे गुडघ्यांच्या पाठीच्या भागाकडे राहतात आणि नाक गुडघ्यांच्या मधोमध येते।

Verse 60

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः / काठिन्यमस्थीन्यायान्ति भुक्तपीतेन जीवति

अशा रीतीने स्त्रीच्या गर्भात स्थित जीव क्रमाने वाढतो; त्याची हाडे कठीण होतात आणि तो आईच्या भुक्त-पिताने जीवन धारण करतो।

Verse 61

नाडी वाप्यायनी नाम नाभ्यां तत्र निबध्यते / स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे स निबद्धः प्रजायते

‘वाप्यायनी’ नावाची एक नाडी आहे, जी तेथे नाभीला बांधली जाते; स्त्रियांमध्येही ती आतड्यांच्या पोकळ भागात निबद्ध राहून, त्या बंधनातून गर्भ उत्पन्न होतो।

Verse 62

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे तथा / तैराप्यायितदेहो ऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति च

तसेच स्त्रीच्या गर्भोदरात तिचे भुक्त-पित पदार्थ पोहोचतात; त्यांद्वारे देह पोसला जाऊन तो जीव वाढ व विस्तार पावतो।

Verse 63

स्मृत्यस्तत्र प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूतयः / ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः

तेथे त्याच्यावर संसाराशी संबंधित अनेक स्मृती वेगाने धावून येतात. मग सर्व बाजूंनी पीडित होऊन तो जीव संसाराविषयी गाढ निर्वेद व वैराग्य प्राप्त करतो.

Verse 64

पुनर्नैवं करिष्यामि भुक्तमात्र इहोदरात् / तथातथा यतिष्यामि गर्भं नाप्नोम्यहं यथा

“पुन्हा मी असे करणार नाही—इथे फक्त पोट भरण्यासाठीच जगणे नाही. मी सर्व प्रकारे प्रयत्न करीन, जेणेकरून मला पुन्हा गर्भात जावे लागू नये.”

Verse 65

यानि पूर्वानुभूतानि देवभूतात्मजानि वै

जे अनुभव पूर्वी भोगले गेले होते—देव, भूत आणि स्वतःच्या आत्मज (मानस) संस्कारांपासून उत्पन्न—

Verse 66

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्त्यत्वधोमुखः / नवमे दशमे वापि मासि संजायते ततः

मग काळाच्या क्रमाने तो जीव उलटून अधोमुख (डोके खाली) होतो; आणि त्यानंतर नवव्या किंवा दहाव्या महिन्यात जन्म घेतो.

Verse 67

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते / निष्क्रमते च विलपंस्तदा दुःखनिपीडितः

जन्मावेळी बाहेर पडताना तो जीव प्राजापत्य वायूने पीडित होतो; आणि बाहेर येताना तो विलाप करतो, त्या वेळी दुःखाने चिरडलेला असतो.

Verse 68

निष्क्रामंश्चोदरान्मूर्छामसह्यां प्रतिपद्यते / प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसुखान्वितः

मातेच्या उदरातून बाहेर पडताच जीव असह्य मूर्च्छेत पडतो. नंतर तो शुद्धीवर येऊन नव्या वाऱ्याच्या स्पर्शसुखाचा अनुभव घेतो॥

Verse 69

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी / तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते

मग मोहिनी वैष्णवी माया त्याला व्यापून टाकते. तिच्या मोहाने भ्रमित झालेला तो आत्मा सत्यज्ञान व विवेकाचा नाश प्राप्त करतो॥

Verse 70

भ्रष्टज्ञानं बालभावे ततो जन्तुः प्रपद्यते / ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि

ज्ञान भ्रष्ट झाल्यावर जीव प्रथम बाल्यावस्थेत जातो. नंतर क्रमाने कौमार्य, यौवन आणि वृद्धत्वालाही प्राप्त होतो॥

Verse 71

पुनश्च तद्वन्मरणं जन्म प्राप्नोति मानवः / ततः संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्राम्यते घटयन्त्रवत्

पुन्हा त्याच प्रकारे मनुष्य मरण आणि जन्म प्राप्त करतो. मग या संसारचक्रात तो घटयंत्रासारखा सतत फिरत राहतो॥

Verse 72

कदाचित्स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः / स्वर्गं च निरयं चैव स्वकर्मफलमश्नुते

कधी मनुष्य स्वर्ग प्राप्त करतो, कधी नरकात पडतो. आपल्या कर्मफळानुसार तो स्वर्ग व नरक दोन्ही भोगतो॥

Verse 73

कदाचिद्भुक्तकर्मा च भुवं स्वल्पेन गच्छति / स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्राये द्विजोत्तमाः

कधी कधी पूर्वकर्मांचे फळ भोगून जीव अल्पकाळातच भुवर्लोकातून जातो; तसेच स्वर्लोक व नरकातूनही, हे द्विजोत्तमांनो, जेव्हा कर्म जवळजवळ क्षीण झालेले असते।

Verse 74

नरकेषु महद्दुःखमेतद्यत्स्वर्गवासिनः / दृश्यते नात्र मोदन्ते पात्यमानास्तु नारकैः

नरकांत हे मोठे दुःख आहे की स्वर्गवासीही तेथे दिसतात. तेथे ते आनंद मानत नाहीत; उलट खाली पाडले जाऊन नरकवासीयांसारखेच होतात।

Verse 75

स्वर्गे ऽपि दुः खमतुलं यदारोहणकालतः / प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते

स्वर्गातही अतुल दुःख आहे; कारण तेथे चढताच मनात हेच येते—‘इथून मी नक्कीच पडणार।’

Verse 76

नार कांश्चैव सम्प्रेक्ष्य महद्दुः खमवाप्यते / एवं गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः

नरकीय अवस्थेतील जन पाहून मोठे दुःख होते. ‘मलाही अशीच गती भोगावी लागेल’ असे वाटून तो दिवस-रात्र अस्वस्थ राहतो।

Verse 77

गर्भवासे महद्दुः खं जायमानस्य योनिजम् / जातस्य बालभावे ऽपि वृद्धत्वे दुःखमेव च

गर्भवासात मोठे दुःख असते; आणि जन्मकाळी योनीजन्य वेदना अत्यंत तीव्र असते. जन्मानंतर बालपणीही दुःख, आणि वृद्धत्वातही केवळ दुःखच असते।

Verse 78

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवने ऽपि च दुः सहम् / दुःस्वप्नं या वृद्धता च मरणे दुः खमुत्कटम्

काम, ईर्ष्या व क्रोध यांच्या बंधनामुळे तरुणपणीही दुःख असह्य होते. दुःस्वप्ने पडतात, वार्धक्य येते, आणि मरणसमयी वेदना अत्यंत तीव्र होते.

Verse 79

कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरके ऽपि च यात्यधः / पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा

यमदूतांनी ओढत नेल्याने तो नरकातही अधोगतीला जातो. मग पुन्हा गर्भातून जन्म घ्यावा लागतो, आणि तसेच मरणही सहन करणे कठीण होते.

Verse 80

एवं संसारचक्रे ऽस्मिज्जन्तवो घटयन्त्रवत् / भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत्

अशा रीतीने या संसारचक्रात जीव घटयंत्रासारखे फिरत राहतात. पूर्वकर्मांच्या बंधनांनी बांधलेले ते वारंवार आघात व दुःखफळ भोगतात.

Verse 81

नास्ति पक्षिन्सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुः खशताकुले / विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः

हे पक्षिन् (गरुड)! शेकडो दुःखांनी भरलेल्या या क्षेत्रात (संसारात) किंचितही सुख नाही. म्हणून, हे विनतासुत, मनुष्यांनी मोक्षासाठी आटोकाट प्रयत्न करावा.

Verse 82

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः / कथयामि क्रमप्रश्रं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा

गर्भाची स्थिती जशी असते ते सर्व मी तुला सांगितले. आता तू क्रमाने जे जे विचारशील, किंवा जशी जिज्ञासा व प्रश्न उद्भवतील, तसे मी क्रमाने सांगीन.

Verse 83

गरुड उवाच / मध्ये कृतमहाप्रश्रद्वयस्याप्तं मयोत्तरम् / प्रश्रस्यापि तृतीयस्य उत्तरं च विधीयताम्

गरुड म्हणाला—आपल्या संवादाच्या मध्यातच दोन महान प्रश्नांची उत्तरे मला तुमच्याकडून आधीच प्राप्त झाली आहेत. आता तिसऱ्या प्रश्नाचेही उत्तर विधिपूर्वक सांगावे.

Verse 84

श्रीकृष्ण उवाच / म्रियमाणस्य किं कृत्यमिति त्वं पृष्टवानसि / शृणु तत्रोत्तरं तूक्तं कथयामि समासतः

श्रीकृष्ण म्हणाले—‘मरणासन्न व्यक्तीसाठी काय करावे?’ असे तू विचारलेस. ऐक, त्याचे उत्तर मी संक्षेपाने सांगतो.

Verse 85

आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं स्नापयेत्ततः / गोमूत्रगोमयसुमृत्तीर्थोदककुशोदकैः

मरण जवळ आले आहे असे जाणून त्या पुरुषास स्नान घालावे—गोमूत्र, गोमयजल, शुद्ध मृत्तिका, तीर्थोदक आणि कुशोदक यांद्वारे.

Verse 86

वाससी परिधार्याथ धौते तु शुचि नी शुभे / दर्भाण्यादौ समास्तीर्य दक्षिणाग्रान्विकीर्य च

मग धुतलेले, पवित्र व शुभ असे दोन वस्त्र परिधान करून, प्रथम दर्भ पसरावेत व त्यांची टोके दक्षिणेकडे ठेवून विखुरावीत.

Verse 87

तिलान् गोमयलिप्तायां भूमौ तत्र निवेशयेत्

गोमयाने लिपलेल्या भूमीवर तेथे तीळ ठेवावेत.

Verse 88

प्रागुदक्शिरसं वापि मुखे स्वर्णं विनिः क्षेपेत् / शालग्रामशिला तत्र तुलसी च खगेश्वर

हे खगेश्वर गरुडा! मरणासन्न पुरुषास पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे शिर करून ठेवून त्याच्या मुखात सुवर्ण ठेवावे; तसेच तेथे शालग्रामशिला व तुळशीही ठेवावी।

Verse 89

विधेया सन्निधौ सर्पिर्दीपं प्रज्वालयेत्पुनः / नमो भगवते वासुदेवायेति जपस्तथा

विधीनुसार (कर्माच्या) सन्निधीत पुन्हा तुपाचा दीप प्रज्वलित करावा; आणि ‘ॐ नमो भगवते वासुदेवाय’ असा जपही करावा।

Verse 90

आदौ तु प्रणवं कृत्वा पूजादाने ततः स्मृते / समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः

प्रथम प्रणव ‘ॐ’ उच्चारावा. नंतर स्मृतिविधीनुसार पूजादानात हृषीकेश (विष्णु) यांचे सम्यक् अर्चन करावे आणि पुढे पुष्प, धूप इत्यादींनी पूजा करावी।

Verse 91

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्या नयोगेन पूजयेत् / दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च

साष्टांग प्रणाम, पुण्य स्तोत्रे आणि ध्यानयोग यांद्वारे (भगवंताची) पूजा करावी; तसेच दान द्यावे—विद्वान ब्राह्मणांना आणि दीन-दुबळ्या व अनाथांनाही।

Verse 92

पुत्त्रे मित्रे कलत्रे च क्षेत्रधान्यधनादिषु / निवर्तयेन्ममत्वं च विष्णोः पादौ हृदि स्मरन्

हृदयात विष्णूंच्या चरणांचे स्मरण करीत, पुत्र, मित्र, पत्नी तसेच शेत, धान्य, धन इत्यादींमध्ये ‘माझे’ ही ममता निवृत्त करावी।

Verse 93

उच्चैः पुरुषसूक्तं च यदि श्रेष्ठापदस्तदा / पुत्त्राद्याः प्रपठेयुस्ते म्रियमाणे निजे जने

मरणासन्न मनुष्य पवित्र शब्द उच्चारण्यास समर्थ असेल तर पुरुषसूक्ताचा उच्च स्वरात पाठ करावा. आपल्या माणसाच्या देहांतकाळी पुत्रादी नातेवाईकांनी त्याच्यासाठी तो पाठ करावा.

Verse 94

एतत्ते सर्वमाख्यातं कृत्यं मृत्यावुपस्थिते / फलमप्यस्य कृत्स्नस्य समासात्ते वदाम्यहम्

मृत्यू जवळ आल्यावर काय कर्तव्य आहे ते सर्व मी तुला पूर्णपणे सांगितले. आता या सर्व कर्मांचे संपूर्ण फळ मी तुला थोडक्यात सांगतो.

Verse 95

स्नानेन शुचिताप्राप्तिरपावित्र्यहृतिस्ततः / ततो विष्णोः स्मृतिस्तस्य ज्ञानात्सर्वफलप्रदा

स्नानाने शुद्धता प्राप्त होते व अपवित्रता दूर होते. त्यातून विष्णुस्मरण उत्पन्न होते; आणि त्या स्मरणातून सत्य ज्ञान मिळते, जे सर्व आध्यात्मिक फळ देणारे आहे.

Verse 96

दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरं तु न संशयः / तिलैर्दर्भैश्च निः क्षिप्तैः स्नानं क्रतुमयं भवेत्

दर्भतूली (कुशाची शय्या) आतुर/मरणासन्नाला निःसंशय स्वर्गास नेते. आणि तिळ व कुश पाण्यात टाकून केलेले स्नान यज्ञतुल्य होते.

Verse 97

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च / मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्

ब्रह्मा, विष्णू, रुद्र, श्री (लक्ष्मी) आणि हुताश (अग्नी) हे सर्व मण्डलात उपस्थित होतात; म्हणून मण्डल करावे/स्थापावे.

Verse 98

प्रागुदग्वा कृतेनेह शिरसा लोकमुत्तमम् / व्रजते यदि पापस्याल्पत्वं पुंसो भवेत्खग

हे खग (गरुड)! येथे जर मनुष्याला डोके पूर्व किंवा उत्तर दिशेकडे करून झोपविले, तर तो उत्तम लोकास जातो; त्यामुळे त्याचे पाप अत्यल्प होते।

Verse 99

पञ्चरत्ने मुखे मुक्ते जिवे ज्ञानं प्ररोहति / तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग

हे खग! देहत्यागाच्या वेळी मुखी पंचरत्ने ठेवली असता जीवामध्ये ज्ञान अंकुरते—तुळशी, ब्राह्मण, गायी, भगवान विष्णु आणि एकादशी।

Verse 100

पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् / विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः

भवसागरात बुडणाऱ्या मनुष्यांसाठी पार उतरविण्याची पाच प्रवहणे आहेत—श्रीविष्णुभक्ती, एकादशी-व्रत, गीता-पाठ, तुळशी-पूजन आणि ब्राह्मण व गायींची सेवा।

Verse 101

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी भक्तिदायिनी / नमो भगवते वासुदेवायेति जपन्नरः

या असार व दुर्गम संसारात षट्पदी मंत्र भक्तिदायी आहे—जो मनुष्य “नमो भगवते वासुदेवाय” असा जप करतो।

Verse 102

ओङ्कारपूर्वं सायुज्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः / पूजयापि च मल्लोकप्राप्तिराराद्दिवं व्रजेत्

ॐकारपूर्वक जप केल्यास सायुज्य प्राप्त होते—यात संशय नाही. आणि पूजेमुळेही तो माझ्या लोकास प्राप्त होऊन शीघ्र स्वर्गास जातो।

Verse 103

बन्धाभावे ममत्वेतु ज्ञानं पुरुषसूक्ततः / यस्ययस्याधिकत्वं तु साधनेष्वेषु काश्यप

बंधनाचा अभाव झाला की ‘माझेपणा’ही निवळतो; तेव्हा परमपुरुषाच्या उपदेशातून खरे ज्ञान प्रकट होते. हे काश्यप, या साधनांमध्ये ज्याच्यासाठी जे अधिक प्रधान असेल, तेच त्याच्यासाठी मुख्य सहाय्य ठरते.

Verse 104

तत्तत्फलस्याप्याधिक्यं भवतीत्यवधारय / दातव्यानि यथाशक्त्या प्रीतो ऽसौ सर्वदा भवेत्

निश्चित जाण की त्या त्या कर्मांचे फळ अधिकाधिक वाढते. म्हणून यथाशक्ती दान करावे; असे केल्याने तो (भगवान/ग्राही) सदैव प्रसन्न राहतो.

Verse 105

एतत्ते सर्वमाख्यातं स्नानादिषु फलं मया / ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति शरीरे ते व्यवस्थिताः

स्नानादी अनुष्ठानांचे फळ मी तुला पूर्णपणे सांगितले आहे. ब्रह्मांडात जे गुण आहेत, तेच शरीरातही यथास्थानी व्यवस्थित आहेत.

Verse 106

पातालभूधरा लोकास्तथान्ये द्वीपसागराः / आदित्यादिग्रहाः सर्वे पिण्डमध्ये व्यवस्थिताः

पाताळ, भूधर पर्वत, लोक तसेच इतर द्वीप-सागर, आणि सूर्यादि सर्व ग्रह—हे सर्व पिंडामध्ये (देहात) व्यवस्थित आहेत असे सांगितले आहे.

Verse 107

पादाधस्तु तलं ज्ञेयं पादोर्ध्वं वितलं तथा / जानुभ्यां सुतलं विद्धि सक्थिदेशे महातलम्

पायांच्या खाली ‘तल’ जाणावे आणि पायांच्या वर ‘वितल’ आहे. गुडघ्यांमध्ये ‘सुतल’ समजावे आणि मांडीच्या प्रदेशात ‘महातल’ आहे.

Verse 108

तथा तलातलञ्चोरौ गुह्यदेशे रसातलम् / पातालं कटिसंस्थन्तु पादादौ लक्षयेद्बुधः

तसेच ज्ञानी पुरुषाने जाणावे—तलातल जंघांमध्ये, रसातल गुह्य (जनन) प्रदेशात, आणि पाताळ कटि-प्रदेशात स्थित आहे; अशा रीतीने देहाच्या अधोभागी अधोलोकांचे लक्षण करावे।

Verse 109

भूर्लोकं नाभिमध्ये तु भुवर्लोकं तदूर्ध्वतः / स्वर्गलोकं हृदये विद्यात् कण्ठदेशे महस्तथा

भूर्लोक नाभीच्या मध्यभागी जाणावा, त्याच्या वर भुवर्लोक आहे। हृदयात स्वर्गलोक जाणावा आणि कंठप्रदेशात महर्लोकही तसेच समजावा।

Verse 110

जनलोकं वक्त्रदेशे तपोलोकं ललाटके / सत्यलोकं महारन्ध्रे भुवनानि चतुर्दश

जनलोक मुखप्रदेशात, तपोलोक ललाटात; आणि सत्यलोक महारंध्रात (ब्रह्मरंध्रात) जाणावा। अशा प्रकारे चौदा भुवने देहात व्यवस्थित आहेत।

Verse 111

त्रिकोणे संस्थितो मेरुरधः कोणे च मन्दरः / दक्षिणे चेव कैलासो वामभागे हिमाचलः

त्रिकोणात मेरू स्थित आहे; अधःकोणात मंदर आहे. दक्षिणेस कैलास आणि वामभागी हिमाचल स्थित आहे।

Verse 112

निषधश्चोर्ध्वभागे च दक्षिणे गन्धमादनः / मलयो (रमणो) वामरेखायां सप्तैते कुलपर्वताः

निषध ऊर्ध्वभागी आहे आणि दक्षिणेस गंधमादन. वामरेषेवर मलय (रमण) स्थित आहे. हे सात कुलपर्वत म्हणून प्रसिद्ध आहेत।

Verse 113

अस्थिस्थाने स्थितो जम्बूः शाको मज्जासु संस्थितः / कुशद्वीपः स्थितो मांसे क्रौञ्चद्वीपः शिरास्थितः

अस्थींच्या स्थानी जंबूद्वीप स्थित आहे, मज्जेत शाकद्वीप प्रतिष्ठित आहे। मांसात कुशद्वीप आणि शिरा-नाड्यांत क्रौञ्चद्वीप स्थित आहे॥

Verse 114

त्वचायां शाल्मलिद्वापो प्लक्षः रोम्णां च सञ्चये / नखस्थः पुष्करद्वीपः सागरास्तदनन्तरम्

त्वचेत शाल्मलीद्वीप (सदृश) आहे, आणि रोमांच्या संचयात प्लक्षद्वीप आहे। नखांत पुष्करद्वीप असून, त्यानंतर लगेच सर्व बाजूंनी सागर आहेत॥

Verse 115

क्षारोदश्च तथा मूत्रे क्षारे क्षीरोदसागरः / सुरोदधिश्च श्लेष्मस्थः मज्जायां घृतसागरः

मूत्रात क्षारोद-सागर आहे, आणि क्षार (पित्त) मध्ये क्षीरोद-सागर आहे। श्लेष्मात सुरोदधि असून, मज्जेत घृत-सागर स्थित आहे॥

Verse 116

रसोदधिं रसे विद्याच्छोणिते दधिसगरम् / स्वादुलं लम्बिकास्थाने गर्भोदं शुक्रसंस्थितम्

रसात रसोदधि जाणावा, आणि शोणितात (रक्तात) दधि-सागर। लम्बिका-स्थानी मधुर तत्त्व आहे, आणि शुक्रात गर्भोदक स्थित आहे॥

Verse 117

नादचक्रे स्थितः सूर्यो बिन्दुचक्रे च चन्द्रमाः / लोचनस्थः कुजो ज्ञेयो हृदये च बुधः स्मृतः

नाद-चक्रात सूर्य स्थित आहे, आणि बिंदु-चक्रात चंद्रमा। लोचनांत कुज (मंगळ) जाणावा, आणि हृदयात बुध स्मृत आहे॥

Verse 118

विष्णुस्थाने गुरुं विद्याच्छ्रुक्रे शुक्रो व्यवस्थितः / नाभिस्थाने स्थितो मन्दो मुखे राहुः स्थितः सदा

विष्णुस्थानी गुरु जाणावा; शुक्र वीर्यात स्थित आहे। नाभीप्रदेशी मंद (शनि) राहतो आणि मुखी राहू सदा स्थित असतो।

Verse 119

पायु (द) स्थाने स्थितः केतुः शरीरे ग्रहमण्डलम् / विभक्तञ्च समाख्यातमापादतलमस्तकम्

पायुस्थानी केतु स्थित आहे. अशा रीतीने शरीरातील ग्रहमंडळ पादतलापासून मस्तकापर्यंत विभागलेले सांगितले आहे.

Verse 120

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः / बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना

जे या संसारात जन्मतात ते निःसंशय मरतात. त्यासोबत भयंकर भूक, दाहयुक्त तहान आणि उष्णतेने येणारी मूर्छा उत्पन्न होते.

Verse 121

यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः / विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम्

तेथे या रौद्र वेदना खरोखर विंचवांच्या डंखातून उत्पन्न होतात; आणि नियत काळ पूर्ण होताच सर्व देहधाऱ्यांचा विनाश (मृत्यू) होतो.

Verse 122

अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्यवै / तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः

यमलोकात गेलेले ते जीव पुढे-पुढे धावत राहतात—तप्त वाळूच्या मधून आणि प्रज्वलित अग्नीच्या मध्यातून.

Verse 123

केशग्राहैः समाक्रान्ता नीयन्ते यमकिङ्करैः / पापिष्ठास्त्वधमास्तार्क्ष्य दयाधर्मविविर्जिताः

केस पकडून यमाचे किंकर त्यांना ओढत नेतात. हे तार्क्ष्य (गरुड), हे अत्यंत पापी व अधम—दया व धर्मरहित आहेत.

Verse 124

यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते / एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः

हे जीव यमलोकी वास करतात; तेथे नवे जन्म होत नाही. अशा रीतीने, हे तार्क्ष्य, जीव आपल्या कर्मांनीच मर्त्यलोकी पुन्हा जन्म घेतो.

Verse 125

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः / आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च

जे या संसारात जन्मतात ते निःसंशय मरतात. आयुष्य, कर्मफळ, धन आणि विद्या—यांचाही अंत निश्चितच होतो.

Verse 126

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः / कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते

ही पाचही गर्भस्थ देहधारीसाठीच निर्माण होतात. जीव कर्माने जन्मतो आणि कर्मानेच (अखेरीस) लय पावतो.

Verse 127

सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते / अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति

सुख-दुःख, भय व क्षेम—हे सर्व कर्मानेच प्राप्त होते. आणि गर्भातून प्राणवायू भ्रूणाला मुख खाली व पाय वर करून बलपूर्वक ओढतो.

Verse 128

जन्मतो वैष्णवी माया संमोहयति सत्वरम् / स्वकर्मकृतसम्बन्धो जन्तुर्जन्म प्रपद्यते

जन्मत:च वैष्णवी माया जीवाला त्वरेने मोहात पाडते. स्वतःच्या कर्मांनी घडलेल्या बंधनांनी बद्ध होऊन प्राणी पुनर्जन्मास प्राप्त होतो.

Verse 129

सुकृतादुत्तमो भोगभोग्यवान् सुकुले भवेत् / यथायथा दुष्कृतं तत् कुले हीने प्रजायते

सुकृतामुळे मनुष्य श्रेष्ठ होतो, भोग व भोग्यांनी युक्त होऊन सुकुलात जन्म घेतो. आणि जसेजसे दुष्कृत वाढते तसे तसे तो हीन कुलात जन्मतो.

Verse 130

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः पापकृद्दुः खभाजनम् / अतः परं किमर्थं ते कथयामि खगेश्वर

तो दरिद्री, रोगी, मूर्ख, पाप करणारा आणि दुःखाचा पात्र होतो. यापुढे मी तुला आणखी काय सांगू, हे खगेश्वर?