Adhyaya 27
Explanation of the Sapiṇḍana Rite; Causes of Pretahood; Viṣṇu Worship and Preta-ghaṭa Dāna
प्रेतकल्पाच्या प्रवाहात गरुड विष्णूंना विचारतो—प्रेत कसे अस्तित्वात राहतात, काही जण भयंकर प्रेत किंवा पिशाच का होतात, आणि कोणते दान व विधी प्रेतत्वातून मुक्त करतात. विष्णू गूढ उपदेश देऊन त्रेतायुगातील कथा सांगतात: शिकारीने थकलेला राजा बभ्रुवाहन पाणवठ्यावर येऊन वडाखाली विसावतो; तेथे अनेक प्रेतांमध्ये एक भयाण प्रेत त्याला भेटते. ते प्रेत राजाच्या शुभ संगतीचे स्तवन करून आपला पतनकारण सांगते—तो सुदेव नावाचा धर्मनिष्ठ वैश्य होता; देव-पितृ-ब्राह्मणांना पूजादानांनी तृप्त करीत असे, पण संतान/नातेवाईक नसल्याने सोळा श्राद्धे व ऊर्ध्वदेहकर्म पूर्ण झाले नाहीत; म्हणून प्रेतत्व दृढ झाले. तो प्रेतत्वाची कारणे सांगतो—देवद्रव्य वा असहायांचे धन चोरणे, कामदोष, विश्वासघात, नित्यकर्मांचा त्याग, तीर्थयात्रेतील दोष इत्यादी. उपाय म्हणून विष्णुकेंद्रित आचार सांगतो—शास्त्रश्रवण, विष्णुपूजा, सत्संग; नारायणप्रतिमा-प्रतिष्ठा, दिशानुसार विष्णुरूपपूजन, ब्रह्मा-शिवपूजन, होम, ऊर्ध्वदेहकर्म, ब्राह्मणदान आणि निर्णायक प्रेत-घट दान. प्रेत मणी देऊन अदृश्य होते; राजा विधी करून त्याला स्वर्गप्राप्ती घडवतो—इतरांच्या श्राद्धानेही उद्धार होतो, पण पुत्राचे श्राद्ध विशेष फलदायी—असा निष्कर्ष या अध्यायात दृढ होतो।
Shlokas
Verse 1
प्रेतकल्पे सपिण्डननिरूपणं नाम षड्विंशो ऽध्यायः तार्क्ष्य उवाच / कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते / महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो / सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन
प्रेतकल्पातील ‘सपिंडन-निरूपण’ नावाचा सव्वीसावा अध्याय। तार्क्ष्य (गरुड) म्हणाला—हे प्रभो! येथे प्रेत कसे वास करतात आणि त्यांचे रूप कसे असते? आणि कोणकोणत्या कर्मफळांनी, हे विभो, कोणी महाप्रेत तर कोणी पिशाच होतो? सर्वांवर अनुकंपा व्हावी म्हणून मला सांगा, हे मधुसूदन।
Verse 2
प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च / तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम्
हे देवेश! ज्या दानाने प्रेतत्वातून मुक्ती मिळते—ते शुभ असो वा अशुभ—ते मला सांगा, जर आपण माझे प्रिय करावयास इच्छित असाल।
Verse 3
श्रीकृष्ण उवाच / साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै / शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम्
श्रीकृष्ण म्हणाले—हे तार्क्ष्य (गरुड)! तू उत्तम प्रश्न विचारलास, खरोखरच मनुष्यांच्या हितासाठी। म्हणून सावध होऊन ऐक; मी प्रेताची लक्षणे सांगतो।
Verse 4
गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित् / भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम्
हा उपदेश गुप्ताहूनही अधिक गुप्त आहे; तो कुणालाही सांगण्यास योग्य नाही. पण हे महाबाहो! तू भक्त आहेस, म्हणून मी तुला सांगतो।
Verse 5
पुरा त्रेतायुगे तात राजासीद्बभ्रुवाहनः / महोदयपुरे रम्ये धर्मनिष्ठो महाबलः
प्राचीन त्रेतायुगात, हे तात! बभ्रुवाहन नावाचा एक राजा होता. रम्य महोदयपुरात तो राज्य करी—धर्मनिष्ठ व महाबलवान।
Verse 6
यज्वा दानपतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यः साधुसंमतः / शीलाचारगुणोपेतो दयादाक्षिण्यसंयुतः
तो यज्ञ करणारा, दानाचा अधिपती व श्रीसमृद्ध होता; ब्राह्मणधर्मनिष्ठ, साधुजनमान्य; शील-आचार-गुणांनी युक्त, आणि दया व उदारतेने संपन्न होता।
Verse 7
प्रजाः पालयते नित्यं पुत्रानिव महाबलः / क्षत्त्रधर्मरतो नित्यं स दण्ड्यान्दण्डयन्नृपः
तो महाबली राजा प्रजांचे नित्य आपल्या पुत्रांप्रमाणे पालन करीत असे. क्षत्रधर्मात सदैव रत राहून जो दंड्य आहेत त्यांना तो दंड देई.
Verse 8
स कदाचिन्महाबाहुः ससैन्योमृगयां गतः / वनं विवेश गहनं नानावृक्षसमन्वितम्
एकदा तो महाबाहु राजा सैन्यासह मृगयेस गेला आणि नानावृक्षांनी युक्त अशा घन वनात प्रवेशला.
Verse 9
शार्दूलशतसंजुष्टं नानापक्षिनिनादितम् / वनमध्ये तदा राजा मृगं दूरादपश्यत
शेकडो वाघांनी व्यापलेले व नानापक्ष्यांच्या निनादाने गजबजलेले त्या वनाच्या मध्यभागी राजाने तेव्हा दूरून एक मृग पाहिला.
Verse 10
तेन विद्धो मृगो ऽतीव बाणेन सुदृढेन च / बाणमादाय तं तस्य स वने ऽदर्शनं ययौ
त्या अतिशय दृढ बाणाने मृग फारच जखमी झाला; आणि तो बाण घेऊन तो वनात अदृश्य झाला.
Verse 11
कक्षे तच्छोणितस्त्रावात्स राजानुजगाम तम् / ततो मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश सः
काखेतून रक्त वाहत असल्यामुळे राजा त्याच्या मागोमाग गेला. मग मृगाच्या प्रसंगामुळे तो दुसऱ्या वनात प्रवेशला.
Verse 12
क्षुत्क्षामकण्ठो नृपतिः श्रमसन्तापमूर्छितः / जलस्थानं समासाद्य साश्व एवावगाहत
भूक-तहानें कंठ कोरडा पडला होता; श्रम व उष्णतेने मूर्च्छित झालेला राजा जलस्थानी पोहोचून घोड्यासह तत्काळ पाण्यात उतरला।
Verse 13
पीत्वा तदु दकं शीतं पद्मगन्धाधिवासितम् / तत उत्तीर्य सलिलाद्विमलाद्बभ्रुवाहनः
कमळगंधाने सुवासित ते थंड पाणी पिऊन, बभ्रुवाहन मग निर्मळ, निष्कलंक जलातून वर येऊन बाहेर आला।
Verse 14
न्यग्रोधवृक्षमासाद्य शीतच्छायं मनोहरम् / महाविटपिनं हृद्यं पक्षिसङ्घातनादितम्
तो वडवृक्षाजवळ पोहोचला—शीतल छायेनं मनोहर, विशाल फांद्यांनी पसरलेला महाविटपी, हृदयाला प्रिय आणि पक्ष्यांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने निनादणारा।
Verse 15
वनस्य तस्य सर्वस्य केतुभूतमिवोच्छ्रितम् / तं महातरुमासाद्य निषसाद महीपतिः
त्या संपूर्ण वनात ध्वजासारखा उंच उठलेला तो महावृक्ष गाठून, राजा त्याच्या खाली बसला।
Verse 16
उत्कचं मलिनं कुब्जं (रूक्षं) निर्मांसं भीमदर्शनम्
तो टक्कल, मळकट, कुबडा, रूक्ष-खडबडीत, मांसहीन आणि पाहताच भीषण होता।
Verse 17
स्नायुबद्धास्थिचरणं धावमानमितस्ततः / अन्यैश्च बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम्
स्नायूंनी बांधलेले अस्थिमय चरण असलेला तो प्रेत इकडे-तिकडे धावतो आणि अनेक इतर प्रेतांनी तो सर्व बाजूंनी वेढलेला असतो।
Verse 18
तं दृष्ट्वा विकृतं घोरं विस्मितो बभ्रुवाहनः / प्रेतो ऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नृपम्
त्याला विकृत व घोर पाहून बभ्रुवाहन विस्मित झाला; आणि तो प्रेतही ती भयानक अटवी व त्यात आलेला राजा पाहून भय व आश्चर्याने स्तब्ध झाला।
Verse 19
तदा हृष्टमना भूत्वा तस्यान्तिकमुपागतः / अब्रवीत्स तदा तार्क्ष्य प्रेतराजो नृपं वचः
तेव्हा तो हर्षित मनाने त्याच्या जवळ आला; आणि हे तार्क्ष्य (गरुड), त्या वेळी प्रेतांचा राजा राजाशी बोलू लागला।
Verse 20
प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तो ऽस्मि परमां गतिम् / त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्तिधन्यतरो मम
मी प्रेतभाव टाकून दिला आहे आणि परम गती प्राप्त केली आहे। हे महाबाहो, तुझ्या संगतीमुळे माझ्याहून अधिक धन्य कोणी नाही।
Verse 21
नृपतिरुवाच / कृष्णवर्णः करालास्यस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे / कथयस्व मम प्रीत्या यथैवं चासि तत्त्वतः
राजा म्हणाला—तू कृष्णवर्ण व करालमुख आहेस; प्रेतासारखा दिसतोस. मला प्रसन्न करण्यासाठी सांग, तू खरे तर असा का आहेस—तत्त्वतः सांग।
Verse 22
तथा पृष्टः स वै राज्ञा प्रोवाच सकलं स्वकम्
राजाने असे विचारल्यावर त्याने आपला सर्व वृत्तान्त पूर्णपणे व सत्यतेने सांगितला।
Verse 23
प्रेत उवाच / कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव / प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुं ममार्हसि
प्रेत म्हणाला—हे नृपश्रेष्ठ! मी आरंभापासून सर्व काही तुला सांगेन. माझ्या प्रेतत्वाचे कारण ऐकून माझ्यावर दया करणे तुला योग्य आहे।
Verse 24
वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्समन्वितम् / नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम् / नानापुण्यसमायुक्तं नानावृक्षसमाकुलम्
‘वैदिश’ नावाचे एक नगर आहे, जे सर्व प्रकारच्या संपत्तीने युक्त आहे—अनेक जनपदांतील लोकांनी भरलेले, नानाविध रत्नांनी समृद्ध, अनेक पुण्यांनी संयुक्त आणि विविध वृक्षांनी परिपूर्ण।
Verse 25
तत्राहं न्यवसं भूयो देवार्चनरतः सदा / वैश्यो जात्या सुदेवो ऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते
तेथेच मी पुन्हा राहात होतो आणि सदैव देवपूजेत रत असे. जन्माने मी वैश्य; माझे नाव सुदेव—हे तुला विदित असो।
Verse 26
हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरस्तथा / विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया
हव्य अर्पणाने देव तृप्त केले, कव्य अर्पणाने पितरही; आणि विविध दानयोगांनी विप्रांनाही मी संतुष्ट केले।
Verse 27
आवाहाश्च विवाहाश्च मया वै सुनिवेशिताः / दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा
मी विधिपूर्वक आवाहने व विवाहांची व्यवस्था केली; आणि अनेक प्रकारे दान दिले—विशेषतः दीन व अनाथ-निराधारांना।
Verse 28
तत्सर्वं विफलं तात मम दैवादुपागतम् / यथा मे निष्फलं जातं सुकृतं तद्वदामि ते
हे तात, दैववश जे माझ्यावर आले त्यामुळं ते सर्व माझ्यासाठी निष्फळ झालं। माझं सुकृत कसं व्यर्थ झालं—ते मी तुला सांगतो।
Verse 29
न मे ऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवः / न च मित्रं हि मे तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्
हे तात, मला संतती नाही; ना सुहृद, ना बंधू-नातेवाईक। आणि असा मित्रही नाही की जो माझे और्ध्वदैहिक कर्म (मरणोत्तर विधी) करील।
Verse 30
प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम / एकादशं त्रिपक्षं च षाण्मासिकमथाब्दिकम् / प्रतिमास्यानि चान्यानि एवं श्राद्धानि षोडश
हे नृपोत्तम, त्यामुळेच माझे प्रेतत्व दृढ झाले. म्हणून एकादशाह, त्रिपक्ष, षाण्मासिक, आब्दिक आणि प्रतिमासादी—अशी एकूण सोळा श्राद्धे सांगितली आहेत।
Verse 31
यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते / प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि
हे भूपते, ज्याच्यासाठी ही प्रेत-श्राद्धे दिली जात नाहीत, त्याचे प्रेतत्व दृढ होते—नंतर शेकडो श्राद्धे दिली तरीही।
Verse 32
एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम् / वर्णानां चापि सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते
हे महाराज, हे जाणून मला प्रेतत्वातून उद्धरा. या लोकी सर्व वर्णांसाठी राजा हा बंधू मानला जातो.
Verse 33
तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते / यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम
म्हणून हे राजेन्द्र, मला तार; मी तुला मणिरत्न देईन, जेणेकरून हे नृपश्रेष्ठ, माझी शुभप्राप्ती होईल.
Verse 34
तथा कार्यं महाबाहो कृपा यदि मयीष्यते / आत्मनश्च कुरु क्षिप्रं सर्वमेवौर्ध्वेदैहिकम्
हे महाबाहो, जर माझ्यावर कृपा करावयाची असेल, तर स्वतःच्या हाताने शीघ्र सर्व ऊर्ध्वदैहिक कर्मे करा.
Verse 35
नृपतिरुवाच / कथं प्रेता भवन्तीह कृतैरप्यौर्ध्वदैहिकैः / पिशाचाश्च भवन्तीह कर्मभिः कैश्च तद्वद
राजा म्हणाला—येथे ऊर्ध्वदैहिक कर्मे केली तरी प्रेत कसे होतात? तसेच येथे पिशाच कसे होतात—कोणत्या कर्मांनी?
Verse 36
प्रेत उवाच / देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं स्त्रीबालधनसञ्चयम् / ये हरन्ति नृपश्रेष्ठ प्रेतयोनिं व्रजन्ति ते
प्रेत म्हणाला—हे नृपश्रेष्ठ, जे देवद्रव्य, ब्राह्मणांचे धन आणि स्त्री-बालकांचे साठवलेले धन चोरतात, ते प्रेतयोनीस जातात.
Verse 37
तापसीं च सगोत्रां च अगम्यां ये भजन्ति हि / भवन्ति ते महाप्रेता अम्बुजानि हरन्ति ये
जो तपस्विनी स्त्री, सगोत्र स्त्री किंवा निषिद्ध (अगम्य) स्त्रीशी संग करतो, तो निश्चयच महाप्रेत होतो; तसेच जे कमळे चोरतात, तेही महाप्रेत होतात।
Verse 38
प्रवालवज्रहर्तारो ये च वस्त्रापहारकाः / तथा हिरण्यहर्तारः संयुगे ऽसन्मुखागताः
जे प्रवाळ व हिरे चोरतात, जे वस्त्रे हिसकावून घेतात, आणि जे सोने लुटतात—असे लोक युद्धात शत्रूच्या समोर न जाता, पाठ फिरवून (अपकीर्तीने) नाश पावतात।
Verse 39
कृतघ्ना नास्तिका रौद्रास्तथा साहसिका नराः / पञ्चयज्ञविनिर्मुक्ता महादानरताश्च ये
कृतघ्न, नास्तिक, क्रूर आणि धाडसी/हिंसक स्वभावाचे लोक; तसेच पंचयज्ञ (पाच नित्यकर्म) सोडणारे, जरी ते महादानात रत असले तरी—हे सर्व निंद्य सांगितले आहेत।
Verse 40
स्वामिद्रोहकरा मित्रब्राह्मद्रोहकराश्च ये / तीर्थपापकरा राजञ्जायन्ते प्रेतयोनयः / एवमाद्या महाराज जायन्ते प्रेतयोनयः
हे राजन्, जे स्वामीद्रोह करतात, जे मित्र किंवा ब्राह्मणद्रोह करतात, आणि जे तीर्थस्थानी पाप करतात—ते प्रेतयोनीत जन्म घेतात। हे महाराज, असे व अशाच प्रकारचे अपराधी प्रेतयोनीस प्राप्त होतात।
Verse 41
राजोवाच / कथं मुक्ता भवन्तीह प्रेतत्वात्त्वं च ते ऽपि च / कथं चापि मया कार्यमौर्ध्वदैहिकमात्मनः / विधिना केन तत्कार्यं सर्वमेतद्वदस्व मे
राजा म्हणाला—इथे प्रेतत्वातून ते कसे मुक्त होतात—आपण आणि ते इतरही? आणि माझ्यासाठी और्ध्वदैहिक (मरणोत्तर) कर्म मी कसे करावे? कोणत्या विधीने ते करावे? हे सर्व मला सांगा।
Verse 42
प्रेत उवाच / शृणु राजेन्द्र संक्षेपाद्विधिं नारायणात्मकम् / सच्छास्त्रश्रवणं विष्णोः पूजा सज्जनसंगतिः
प्रेत म्हणाला—हे राजेंद्र! संक्षेपाने नारायणस्वरूप विधी ऐक—सत्शास्त्रांचे श्रवण, श्रीविष्णूची पूजा आणि सज्जनांची संगत।
Verse 43
प्रेतयोनिविनाशाय भवन्तीति मया श्रुतम् / अतो वक्ष्यामि ते विष्णुपूजां प्रेतत्वनाशिनीम्
मी ऐकले आहे की हे कर्म प्रेतयोनीचा नाश करतात. म्हणून आता मी तुला प्रेतत्व नष्ट करणारी श्रीविष्णूची पूजा सांगतो।
Verse 44
सुवर्णद्वयमाहृत्य मूर्तिं भूप प्रकल्पयेत् / नारायणस्य देवस्य सर्वाभरणभूषिताम्
हे भूप! दोन सुवर्ण (मात्रा) आणून सर्व आभरणांनी भूषित अशी श्रीनारायणदेवाची मूर्ती तयार करवावी।
Verse 45
पीतवस्त्रयुगाच्छन्नां चन्दनागुरुचर्चिताम् / स्नापयेद्विविधैस्तोयैरधिवास्य यजेत्ततः
तिला पिवळ्या वस्त्रांच्या जोडीने आच्छादित करून, चंदन व अगरूने लेप करावा. मग विविध जलांनी स्नान घालून, अधिवासन करून, नंतर पूजा करावी।
Verse 46
पूर्वे तु श्रीधरं देवं दक्षिणे मधुसूदनम् / पश्चिमे वानमं देवमुत्तरे च गदाधरम्
पूर्वेस देव श्रीधर, दक्षिणेस मधुसूदन, पश्चिमेस वामनदेव आणि उत्तरेस गदाधर यांची स्थापना (आवाहन) करावी।
Verse 47
मध्ये पितामहं पूज्य तथा देवं महेश्वरम् / पूजयेच्च विधानेन गन्धपुष्पादिभिः पृथक्
मध्यभागी पितामह ब्रह्मा तसेच देव महेश्वर (शिव) यांची पूजा करावी; आणि विधीनुसार गंध‑पुष्पादी अर्पून प्रत्येकाची वेगवेगळी उपासना करावी।
Verse 48
ततः प्रदक्षिणीकृत्य अग्नौ सन्तर्प्य देवताः / घृतेन दध्ना क्षीरेण विश्वान्देवांस्तथा नृप
त्यानंतर प्रदक्षिणा करून अग्नीत देवतांना संतर्पित करावे; तूप, दही व दूध यांची आहुती देऊन, हे राजन्, सर्व देवांना तृप्त करावे।
Verse 49
ततः स्नातो विनीतात्मा यजमानः समाहितः / नारायणाग्रे विधिवत्स्वक्रियामौर्ध्वदैहिकीम्
त्यानंतर स्नान करून, विनीत व एकाग्र यजमानाने नारायणाच्या समोर विधिपूर्वक आपली ऊर्ध्वदैहिक (उत्तरकर्म) क्रिया करावी।
Verse 50
आरभेत विनीतात्मा क्रोधलोभविवर्जितः / श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाणि वृषस्योत्सर्जनं तथा
विनीत मनाने, क्रोध‑लोभ त्यागून, या कर्तव्यांचा आरंभ करावा; आणि सर्व श्राद्धकर्मे तसेच वृषोत्सर्जन (बैलाचा उत्सर्ग)ही करावे।
Verse 51
त्रयोदशानां विप्राणां वस्त्रच्छत्राण्युपानहौ / अङ्गुलीयकमुक्तानि भाजनासनभोजनैः
तेरा विप्रांना वस्त्रे, छत्रे व पादत्राणे; तसेच अंगठी व मोती, आणि भांडी, आसने व भोजनही द्यावे।
Verse 52
सान्नाश्च सोदका देया घटाः प्रेतहिताय वै / शय्यादानमथो दत्त्वा घटं प्रेतस्य निर्वपेत्
प्रेताच्या हितासाठी शिजवलेले अन्न व पाणी भरलेले घट द्यावेत. शय्यादान करून मग प्रेतासाठी एक घट अर्पण करावा.
Verse 53
नारायणेति सन्नाम संपुटस्थं समर्चयेत् / एवं कृत्वाथ विधिवच्छुभाशुभफलं लभेत्
‘नारायण’ या सत्य नामाचा जप करून संपुटातील अर्पणाचे विधिपूर्वक पूजन करावे. असे केल्यास विधीनुसार शुभ-अशुभ फळ प्राप्त होते.
Verse 54
राजोवाच / कथं प्रेतघटं कुर्याद्दद्यात्केन विधानतः / ब्रूहि सर्वानुकम्पार्थं घटं प्रेतविमुक्तिदम्
राजा म्हणाला— प्रेतघट कसा करावा आणि कोणत्या विधीने द्यावा? सर्वांवर दया करून सांगावे—हा घट जो प्रेताला मुक्ती देतो.
Verse 55
प्रेत उवाच / साधु पृष्टं महाराज कथयामि निबोध ते / प्रेतत्वं न भवेद्येन दानेन सुदृढेन च
प्रेत म्हणाला— महाराज, तुम्ही योग्य प्रश्न विचारला; मी सांगतो, नीट ऐका. ज्यामुळे दृढ दानाने प्रेतत्व येत नाही, ते मी स्पष्ट करतो.
Verse 56
दानं प्रेतघटं नाम सर्वाशुभविनाशनम् / दुर्लभं सर्वलोकानां दुर्गतिक्षयकारकम्
‘प्रेतघट’ नावाचे हे दान सर्व अशुभाचा नाश करते. हे सर्व लोकांत दुर्लभ असून दुर्गतीचा क्षय करणारे आहे.
Verse 57
सन्तप्तहाटकमयं तु घटं विधाय ब्रह्मोशकेशवयुतं सह लोकपालैः / क्षीराज्यपूर्णविवरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः
तप्त सुवर्णाचा घट करून, त्यास ब्रह्मा, शंकर व केशव तसेच लोकपालांनी अलंकृत करावे. मुखी दूध व तूप भरून भक्तिभावाने नमस्कार करून तो घट ब्राह्मणास द्यावा—मग इतर शेकडो दानांची काय गरज?
Verse 58
ब्रह्मा मध्ये तथा विष्णुः शङ्करः शङ्करो ऽव्ययः / प्राच्यादिषु च तत्कण्ठे लोकपालान्क्रमेण तु
मध्यभागी ब्रह्मा, तसेच विष्णू आणि अव्यय शंकर असतात. आणि त्या घटाच्या कंठावर पूर्व इत्यादी दिशांत क्रमाने लोकपालांची स्थापना करावी.
Verse 59
सम्पूज्य विधिवद्राजन्धूपैः कुसुमचन्दनैः / ततो दुग्धाज्यसहितं घटं देयं हिरण्मयम्
हे राजन्, धूप, पुष्प व चंदन यांनी विधिपूर्वक पूजन करून, नंतर दूध व तूपयुक्त सुवर्णघट दान करावा.
Verse 60
सर्वदानाधिकञ्चैतन्महापातकनाशनम् / कर्तव्यं श्रद्धया राजन्प्रेतत्वविनिवृत्तये
हे दान सर्व दानांपेक्षा श्रेष्ठ असून महापातकांचा नाश करणारे आहे. म्हणून, हे राजन्, प्रेतत्व निवृत्तीसाठी हे श्रद्धेने करावे.
Verse 61
श्रीभागवानुवाच / एवं संजल्षतस्तस्य प्रेतेन नियतात्मनः / सेनाजगामानुपदं हस्त्यश्वरथसंकुला
श्रीभगवान म्हणाले—तो संयमितचित्त पुरुष प्रेताशी असे बोलत असतानाच, हत्ती-घोडे-रथांनी गजबजलेली एक सेना त्याच्या मागोमाग जवळ येऊन पोहोचली.
Verse 62
ततो बले समायाते दत्त्वा राज्ञे महामणिम् / नमस्कृत्य पुनः प्रार्थ्य प्रेतो ऽदर्शनमीयिवान्
मग राजसेना येताच त्याने राजाला तो महामणी अर्पण केला; पुन्हा नमस्कार करून विनंती केली आणि तो प्रेत दृष्टीआड झाला।
Verse 63
तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य राजापि स्वपुरं ययौ / स्वपुरं स समासाद्य सर्वं तत्प्रेतभाषितम्
म्हणून त्या वनातून बाहेर पडून राजा देखील आपल्या नगरास गेला; नगरात पोहोचून त्याने त्या प्रेताने सांगितलेले सर्व कथन सांगितले।
Verse 64
चकार विधिवत्पक्षिन्नौर्ध्वदेहादिकं विधिम् / तस्य पुण्यप्रदानेन प्रेतो मुक्तो दिवं ययौ
हे पक्षिन् (गरुड)! त्याने विधिपूर्वक ऊर्ध्वदेहादी विधी केले; त्या पुण्यदानाच्या बळाने तो प्रेत मुक्त होऊन स्वर्गास गेला।
Verse 65
श्राद्धेन परदत्तेन गतः प्रेतो ऽपि सद्गतिम् / किं पुनः पुत्रदत्तेन पिता यातीति चात्भुतम्
परक्याने केलेल्या व अर्पिलेल्या श्राद्धानेही प्रेत सद्गतीला जातो; मग पुत्राने दिलेल्या श्राद्धाने पिता निश्चयच उत्तम गतीला जातो—हे किती अद्भुत!
Verse 66
न तौ प्रेतत्वमायातः पापाचारयुतावपि
पापाचारात गुंतलेले असूनही ते दोघे प्रेतत्वाला गेले नाहीत; पुण्याच्या प्रभावाने त्यांना प्रेतभाव प्राप्त झाला नाही।
Frequently Asked Questions
This chapter’s narrative emphasizes that social-religious merit can be rendered ineffective for post-mortem transition if the prescribed ūrdhva-deha rites and the sequence of śrāddhas are not performed (especially due to absence of offspring/kinsmen), resulting in a fixed preta-condition.
The text lists theft of property belonging to gods and brāhmaṇas, theft of women’s/children’s wealth, sexual relations with forbidden partners (including an ascetic woman, same-lineage, or otherwise prohibited), betrayal of master/friend/brāhmaṇa, neglect of the five daily sacred duties, and sins connected to pilgrimage places as causes leading to pretahood (with some described as producing “great pretas”).
It is described as a superior dāna: a (golden) pot adorned with Brahmā, Śiva, and Keśava along with the Lokapālas, worshipped with incense/flowers/sandalwood, filled with milk and ghee, and then gifted to a brāhmaṇa—said to end inauspicious post-mortem destiny and destroy grave sins.
The chapter frames Viṣṇu-centered discipline—hearing true scripture, worship of Viṣṇu/Nārāyaṇa, and keeping company of the virtuous—as a direct remover of the preta-state, and embeds the śrāddha/ūrdhva-deha program within Nārāyaṇa’s presence and name-recitation.