Adhyaya 8
Hymns to Nārāyaṇa: Humility, Bhakti, Yoga, and the Guṇas
यज्ञप्रसंग पूर्ण होऊन पूर्वकथेनंतर निवेदन स्तोत्र-परंपरेत प्रवेश करते. पक्षिराज मित्र नारायणाला विश्वाचे आदिकारण मानून स्तुती करतो; स्वतःचे अज्ञान सांगून देव-ऋषींनाही वासुदेवाचे पूर्ण ज्ञान होत नाही असे निवेदतो. मित्र मौन झाल्यावर तारा एकनिष्ठ भक्तांची अवस्था गौरवते—आसक्ती सोडून विष्णुमूल पवित्र कथांचे श्रवण-कीर्तन यात तल्लीन राहणारे. भयावह अवस्थेत पडलेल्या व्यक्तीसाठी रक्षण-प्रार्थना होते. पुढे निरृति सांगते की योग, भक्ति, सत्सेव, आणि वैराग्ययुक्त ज्ञान यांद्वारे परमगती मिळते; विष्णुभक्तांसाठी मनोनिग्रह अत्यंत प्रभावी मानला आहे. प्रवाह्य उत्तमश्लोकाच्या कथासंगतीला मुक्तिदायक ‘अमृत-औषध’ म्हणतो आणि समभाव व सहवासाचा उल्लेख येतो. नंतर परजन्यापासून उत्पन्न गुणात्मक रूपे—कोणाधिप, निरृति, प्रावही व प्रवहप्रिया—यांची यादी दिली आहे. शेवटी अनंतरानंतर जन्मलेला विश्वक्सेन हरिची स्तुती करून दृढ भक्ति, ब्रह्मापर्यंत गुरु-परंपरेवरील श्रद्धा, तसेच तुलसीसह सर्व जीवांवर करुणा यांचा उपदेश करतो. गरुड नम्र मौनात प्रभूसमोर आपली हीनता मान्य करून पुढील तत्त्वोपदेशासाठी भक्तिभाव दृढ करतो.
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तमो ऽध्यायः क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर / नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे
क्रतूनंतर सातवा अध्याय प्रकट झाला। तेव्हा ‘मित्र’ या नावाने प्रसिद्ध खगेश्वराने जगद्योनि नारायणाची स्तुती आरंभिली।
Verse 2
मित्र उवाच / नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे / वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः
मित्र म्हणाला—मी अज्ञ असलो तरी तुमच्या चरणकमळांना नमस्कार करतो; तुम्ही संसारभवाचा छेद करणारे आणि मोक्षार्थींसाठी कल्याणमय आश्रय आहात. हे पूर्णपणे केवळ भगवान वासुदेवच जाणतात; मी नाही, अग्नी नाही, त्रिदेव नाहीत, तसेच श्रेष्ठ मुनीही नाहीत।
Verse 3
अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः / मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् / अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः
जर भगवंतांचे श्रेष्ठ भक्तही कधी तुम्हाला जाणू शकत नसतील, तर इतरांना कसे कळेल? हे परात्पर अधीश्वर, मला सदैव रक्षण करा; मी तर विश्वामित्रापेक्षाही नेहमीच न्यून आहे. मी मेघाच्या विपुलतेपुढे अगदी अल्प अंशासारखा; म्हणून तुमचे योग्य स्तवन करण्याची शक्ती माझ्यात नाही।
Verse 4
एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे
अशा रीतीने हरिचे स्तवन करून तो मित्र-खग तेव्हा मौन झाला. त्यानंतर अनंतरजा तारा स्तुतीस आरंभ करू लागली।
Verse 5
तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् / त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः
तारा म्हणाली—जे अनन्य भावाने दृढ भक्ती करतात, ते तुमच्यासाठी कर्मव्यवहारही सोडतात आणि स्वजन-बांधवांची आसक्तीही त्यागतात।
Verse 6
त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च / तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः
तुमच्या आश्रित पवित्र कथेला ऐकून (किंवा पाहून) ते ती ऐकतातही आणि सांगतातही. हे विष्णो, असे साधु सर्व संग-आसक्तीपासून पूर्णपणे विरक्त होतात।
Verse 7
तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो / तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर
हे प्रभो! त्या भयाण प्रदेशात पडलेल्या, सदैव मित्रासमान असलेल्या तिचे रक्षण करा. असे तारानंतरज म्हणाला; आणि हे खगेश्वर, निरृतीनेही तसेच म्हटले.
Verse 8
निरृतिरुवाच / योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च / आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे
निरृती म्हणाली— योगाने आणि तुझ्यात अर्पित भक्तीने प्राणी परम गतीला पोहोचतात. सर्वगुणाधिक महात्म्यांची सेवा, तसेच वैराग्ययुक्त ज्ञान यांद्वारे ते दिव्य अवस्थेला प्राप्त होतात.
Verse 9
चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् / अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो / तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे
चित्तनिग्रहानेच विष्णुभक्त परम पदाला जातात. म्हणून, हे प्रभो, तारांसारख्या तेजस्वी स्वामी, करुणेने माझे सदैव रक्षण करा. त्यानंतर ती त्वरित त्याची स्तुती करू लागली आणि त्या स्तोत्रास आरंभ केला.
Verse 10
प्रवाह्युवाच / सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च / या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि
प्रवाह्या म्हणाली— तुमच्या सत्संगाने पुत्रांमध्ये खरे वीर्य उत्पन्न होते, आणि तुमच्या कृपेने परम संपत्ती प्रकट होते. उत्तमश्लोक (भगवान) यांच्या कथा अमृत-औषध आहेत; त्यांचे श्रवण व सेवा केल्याने मोक्षमार्गावर स्थैर्य येते.
Verse 11
भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव / सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः
हे देवदेव! भक्ती सर्वदा असो; तरीही असे म्हटले जाते की (फलतः) निरृतीसमान अवस्था मिळते. जे ‘सहभाषी’ आणि ‘सहचर-मित्र’ आहेत, त्यांची अशीच कीर्ती केली आहे.
Verse 12
कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया / चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः
कोणाधिप व निरृति, तसेच प्रावही व प्रवहप्रिया—हे चारही पर्जन्यापासून उत्पन्न त्रिगुणरूप म्हणून वर्णिले आहेत।
Verse 13
तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर / प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः / वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे
आता त्यानंतर जन्मलेल्या व्यक्तीचे वर्णन करतो—हे खगेश्वर, ऐक. प्रवाहा या पत्नीपासून अनन्तरजानंतर भगवानाचा पार्षद विष्वक्सेन, तो महाभाग वायुपुत्र, हरिची स्तुती करू लागला।
Verse 14
विष्वक्सेन उवाच / भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि / यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना
विष्वक्सेन म्हणाला—जर सदा मोक्षदाता भगवान् कृष्ण, जो पूर्ण आनंदस्वरूप आहे, त्याच्यात मन स्थिर राहिले, तर परम भक्ती उत्पन्न होऊन तीच प्रत्यक्ष साक्षात्काराचे साधन ठरते।
Verse 15
तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु / तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि
तसेच आपल्या गुरूपासून आरंभ करून ब्रह्मापर्यंत व साधुजनांप्रती, त्यांच्या योग्यतेनुसार जर निष्कपट भक्ती अर्पण केली, तर ती कल्याणकारक ठरते।
Verse 16
तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज / संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः
हे अण्डज (गरुड), जर तुळशी इत्यादी जीवांप्रतीही प्रीती असेल आणि (भगवान्-धर्माचे) स्मरण राहील, तर पापनाशक शक्ती नक्कीच प्रकट होते—यात संशय नाही।
Verse 17
एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो / तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः / मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा
अशा रीतीने महाप्रभू विष्वक्सेनाची स्तुती करून महाभाग गरुड हात जोडून, मान झुकवून मौन झाला। मनात तो म्हणाला—“मित्र प्रभूच्या तुलनेत मी खरोखरच न्यून आहे; यावर विचार करण्याची गरज नाही।”
Frequently Asked Questions
The chapter presents them as complementary: devotion to Viṣṇu is central, while knowledge joined with dispassion is listed alongside yoga and service to the virtuous as a route to the divine state. The implied model is integrative—bhakti stabilizes and purifies, while jñāna–vairāgya clarifies and detaches, together orienting the practitioner toward mokṣa.
Nirṛti’s statement highlights citta-nirodha as a direct means because devotion naturally gathers the mind; when the mind is restrained and fixed on Viṣṇu, attachment loosens and the path to the supreme abode becomes accessible. The text frames this not as mere technique but as devotion-powered discipline.
Viṣvaksena teaches a graded, sincere (without deceit) offering of devotion according to worthiness, reflecting a Purāṇic ethic of honoring spiritual authority and the sacred lineage. This frames bhakti as socially and cosmologically ordered—rooted in guru-sevā and extending to the highest cosmic teacher figures—while remaining ultimately directed toward Hari.
The verse links remembrance and affectionate regard (including toward sacred beings like Tulasi) with the arising of a ‘destroyer of sin’—i.e., purification through dhārmic devotion. It indicates bhakti expressed through reverence to Viṣṇu’s sacred associates/symbols and compassionate conduct, making devotion ethical and embodied rather than purely internal.