Adhyaya 29

Verse 1

विष्णोरेवोपास्यत्वमित्यर्थनिरूपणं नामाष्टाविंशतमोध्यायः प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम / यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः

आता ‘विष्णूच उपास्य’ या अर्थाचे निरूपण करणारा अष्टाविंश अध्याय सांगतो; प्रवाहानंतर जे येते ते क्रमाने मी सांगीन—हे पक्षिराजश्रेष्ठ, ऐक. तो धर्म, जो आदिसृष्टीत ब्रह्म्याचा पुत्र आहे, तो तुझ्याच देहातून उत्पन्न झाला.

Verse 2

सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः / स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः / पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः

जो सज्जनांना सौम्य रूपाने धारण करून धर्माचे रक्षण करतो, तो ‘धर्म’ म्हणून ओळखला जातो. तोच सूर्यपुत्र ‘यम’ ही संज्ञा प्राप्त करतो; पापींना शिक्षादंड देतो म्हणून पंडित त्याला ‘यम’ म्हणतात.

Verse 3

श्रीकृष्ण उवाच / प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च / प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका

श्रीकृष्ण म्हणाले—प्रह्लादानंतर गंगा येते; ती खरोखरच वरुणाची पत्नी आहे. तिला प्रह्लादानंतरचीच समजावे; आणि महिमेत ती वरुणापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.

Verse 4

स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा

जे आपल्या स्वस्वरूपापासून ढळतात ते अधम समजावेत; येथे अधिक विचार नको. ज्ञानस्वरूप देणाऱ्या विष्णूला यम सदैव ओळखतो.

Verse 5

अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी / भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः

म्हणून ती ‘गंगा’ म्हणून ओळखली जाते, जी सदैव लोकांना पावन करते. भक्तिभावाने ती ‘विष्णुपदी’—विष्णूच्या चरणांतून प्रवाहित—अशी कीर्तिली जाते; यात संशय नाही.

Verse 6

या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र / वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्

हे खगेन्द्र गरुड! प्राचीन काळी यज्ञस्वरूप विष्णू—साक्षात् हरि—जेव्हा त्रिविक्रम पाऊल टाकीत होते, तेव्हा त्यांच्या डाव्या पायाच्या नखाग्राने ऊर्ध्वाण्डकटाहाचा खंड भेदून फोडला.

Verse 7

तदुदरमतिवेगात्सम्प्रविश्यावहन्तीं जगदघततिहन्तुः पादकिञ्जल्कशुद्धाम् / निखिलमलनिहन्त्रीं दर्शनात्स्पर्शनाच्च सकृदवगहनाद्वा भक्तिदां विष्णुपादे / शशिकरवरगौरां मीननेत्रां सुपूज्यां स्मरति हरिपदोत्थां मोक्षमेति क्रमेण

तिच्या प्रवाहात अतिवेगाने प्रवेश करून वाहत जाणारा—जगातील पापसमूहाचा नाश करणाऱ्या श्रीविष्णूच्या पादपरागाने शुद्ध झालेली ती नदी सर्व मलिनता दूर करते. केवळ दर्शनाने, स्पर्शाने किंवा एकदा स्नान केल्यानेही ती विष्णुपादांवरील भक्ती देते. चंद्रासारखी गौरवर्ण, मीननेत्री, परमपूज्य, हरिपदोत्पन्न त्या नदीचे स्मरण करणारा क्रमाने मोक्ष पावतो.

Verse 8

इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः / भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः / भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवो ऽभूत्

इंद्रानेही, वाऱ्याच्या वेगाने आघात झालेला तो बिंदू मस्तकावर सहन न झाल्याने, तो प्राशन केला. भागीरथी (गंगा) ही हरिपदचिन्हधारिणी आहे असे नित्य जाणणारा तो महापरम भागवतांतील अग्रणी भक्त—भक्तीने द्रवलेले हृदय घेऊन—परम आदराने तिला आपल्या मस्तकी धारण करू लागला; त्यामुळे ‘अशिव’ म्हणवला जाणाराही परम शिव (मंगलमय) झाला.

Verse 9

भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर / महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी

हे खगेश्वरा! भागीरथी (गंगा) हिची चार रूपे आहेत. आणि ‘अभिषेचनी’ ही महाभिषग्—वैद्यांचा अधिपती—याची पत्नी आहे.

Verse 10

द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः / सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता

दुसऱ्या रूपाने गंगा राजा शंतनूची पत्नी झाली. आणि ‘सुषेणा’—वानरी (वानर-स्त्री) म्हणून स्मरणात असलेली—सुषेणाची पत्नी झाली.

Verse 11

मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता / एवं चत्वारी रूपाणि गङ्गाया इति किर्तितमम्

मण्डूकाची पत्नी म्हणून गंगेलाच ‘माण्डूकिनी’ असे स्मरतात. अशा रीतीने गंगेची चार रूपे सांगितली आहेत.

Verse 12

आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः / प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्

सूर्यापासून आणि गंगेतूनही ‘पर्जन्य’ अशी शक्ती सांगितली आहे. ती उत्तम वैराग्याचा वर्षाव करते, म्हणून तिला पर्जन्य म्हणतात.

Verse 13

शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण / स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च

पाच विषयांचा त्याग करून आणि पाच इंद्रियांचे निग्रह करून, षट्क्रम साधनेने क्रमाक्रमाने अहंकाराचा गर्व गिळून टाकून, आपल्या हृदयात स्थित ‘स्वबाण’ स्वरूप प्रभूचे सदैव भजन करावे; मग भक्ती विष होत नाही, आणि विषही भक्तीवर मात करत नाही.

Verse 14

लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि / योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्ते ऽसंगतो याति मुक्तिम्

लिंगशरीर (सूक्ष्म देह) याचे सतत पोषण करीत राहणे योग्य नाही; उलट त्याचे शुद्धीकरण व योग्य रीतीने दृढीकरण होईल असे निरंतर आचरण करावे. योनी म्हणजे देहबंधात आसक्ती कधीही करू नये; योनीमुक्त होऊन असंग भावाने तो मोक्षास जातो.

Verse 15

वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य / एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव

अशा प्रकारे वैराग्याचे स्वरूप असेच असून ते नित्य दृढ निश्चयाने धारण करावे. हे खगेन्द्र गरुड, पर्जन्य हाच अंतक (संहारक) आहे. एवढ्यानेच शरभ नावाचा महात्मा ओळखला जातो; तो अंतर्यामी आहे—तो खरोखर पर्जन्यच आहे.

Verse 16

शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः / यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च

हे खगेन्द्र गरुड, ज्याच्या देहावर केश-रोम सदैव रोमांचित होऊन तेजस्वी दिसतात, तो शरभ नावाने प्रसिद्ध आहे. आणि हे पक्षिराज, यमाची पत्नी श्यामला आहे; तिलाच कलीची पत्नी असेही म्हटले जाते.

Verse 17

मत्वा सम्यक् मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् / मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य

जो मनाने सम्यक् जाणूनबुजून अंतःकरणाने दोष करतो, ती मलिनता ‘श्यामला’ म्हणून ओळखली जाते। आता हरिभक्तीच्या विरोधी त्या मलाचे वर्णन आणि त्याचे लोखंडी पात्रात स्थापन-विधान सांगतो।

Verse 18

चिकित्सितं परदुः खं खगेन्द्र दरेर्भक्तैस्त्याज्यमेवं सदैव

हे खगेन्द्र! ‘चिकित्सा’ म्हणून जरी सांगितले तरी परदुःख करणे प्रभूच्या भक्तांनी सदैव त्यागावे; सर्वकाळ ते परित्याज्यच आहे।

Verse 19

नोच्चाश्च ते हरिभक्तेर्विहीनास्तेषां संगो नैव कार्यः सदापि / पुराणसंपर्कविसर्जिनं च पुराणतालं च पुराणवस्त्रम्

हरिभक्तीविहीन लोक उंच दिसले तरी खरे उन्नत नसतात; त्यांचा संग कधीही करू नये। जीर्ण जुने संबंध, पोकळ जुना ताल-टाळ, आणि जुने वस्त्र—यांचाही त्याग करावा।

Verse 20

सुजीर्णकन्थाजिनमेखलं च यज्ञोपवीतं च कलिप्रियं च / प्रियं गृहं चोर्णविता नकं च समित्कुशैः पूरितं कुत्सितं च

कलियुगात लोक बाह्य चिन्हांवर आसक्त होतात—अतिजीर्ण कंथा, अजिन, मेखला आणि यज्ञोपवीत धारण करतात; तरीही प्रिय गृहस्थाश्रम व लोकरचे आच्छादन यांना चिकटून राहतात। हातात समिधा व कुश भरलेले असतात, पण आचरण नीच व निंद्य असते।

Verse 21

सर्वं चेत्कलिभार्याप्रियं च नैव प्रियं शार्ङ्गपाणेः कदाचित् / कांस्ये सुपक्वं यावनालस्य चान्नं तुषः पिण्याकं तुम्बबिल्वे पलाण्डुः

कलियुगातील स्त्रियांना सर्व काही प्रिय वाटले तरी ते शार्ङ्गपाणी श्रीविष्णूंना कधीही प्रिय होत नाही। कांस्यपात्रात शिजवलेले अन्न, यवनाल धान्याचे अन्न, तसेच तूस, पिंड्याक, दुधी/तोंडलीसारखी तुम्बा, बेलफळ व कांदा—हे नैवेद्य म्हणून त्यांना रुचत नाही।

Verse 22

दीर्घं तक्रं स्वादुहीनं कडूष्टणमेते सर्वे कलिभार्याप्रियाश्च / सुदुर्मुखं निन्दनं चार्यजानां सतोवमत्यात्मजानां प्रसह्य

दीर्घकाळ ठेवलेले आंबट ताक—चवहीन, कडू व तिखट—हे सर्व कलियुगात स्त्रियांना प्रिय वाटते. तसेच कठोरपणातही त्यांना आनंद: कुरूप व दुर्वर्तन, सज्जनांची निंदा, आणि स्वतःच्या स्वजन व संततीचा निर्लज्जपणे बळजबरीने अपमान।

Verse 23

सुपीडनं सर्वदा भर्तृवर्गे गृहस्थितव्रीहिवस्त्रादिचौर्यात् / प्रकीर्णभूतान्मूर्धजान्संदधानं करैर्युतं देवकलिप्रियं च

पतीच्या कुळाला सतत छळणे आणि घरात ठेवलेले तांदूळ/धान्य, वस्त्रे इत्यादी चोरणे—या पापामुळे तो पापी डोक्यावरचे विखुरलेले केस गोळा करून हातांनी जोडत-शिवत बसविला जातो; ही यातना यमदूतांना प्रिय आहे।

Verse 24

इत्यादि सर्वं कलिभार्याप्रियञ्च सुनिर्मलं प्रिकरोत्येव सर्वम् / अतश्च सा श्यामलेति स्वसंज्ञामवाप सा देवकी संबभूव

अशा रीतीने तिने कलियुगातील स्त्रीला प्रिय-अप्रिय असे सर्व काही निर्मळ व सुस्थित केले. म्हणून तिला ‘श्यामला’ हे नाव मिळाले आणि ती ‘देवकी’ म्हणून प्रसिद्ध झाली।

Verse 25

युधिष्ठिरस्यैव बभूव पत्नीसंभाविता तत्र च देवकी सा / चन्द्रस्य भार्या रोहिणी वै तदेयमश्विन्यादिभ्यो ऽह्यधिका सर्वदैव

तेथे सन्मानिता देवकी ही युधिष्ठिराची पत्नी झाली. तीच चंद्राची भार्या ‘रोहिणी’ म्हणूनही प्रसिद्ध आहे; आणि अश्विनी इत्यादी नक्षत्रांपेक्षाही ती सदैव श्रेष्ठ मानली जाते।

Verse 26

रोणीं धृत्वा रोहति योग्यस्थानं तस्माच्च सा रोहिणीति प्रसिद्धा / आदित्यभार्या नाम संज्ञा खगेन्द्र ज्ञेया सा नारायणस्य स्वरूपा

‘रोणी’ हे नाम धारण करून ती योग्य स्थानी आरोहण करते; म्हणून ती ‘रोहिणी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे खगेन्द्रा, तिची संज्ञा ‘आदित्यभार्या’ अशी जाणावी; ती नारायणस्वरूपाचीच अभिव्यक्ती आहे.

Verse 27

संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र / ब्रह्मण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन

‘संजानात’—जाणण्यामुळेच तिला ‘संज्ञा’ हे नाव प्राप्त झाले; म्हणून, हे खगेन्द्रा, ती लोकात ‘संज्ञा’—सूर्याची भार्या—म्हणून ओळखली जाते. आणि जो देव ब्रह्माण्डाचा अभिमानी अधिष्ठाता आहे, त्यालाही तिच्यामुळे ‘विराट्’ हे नाम मिळाले.

Verse 28

गङ्गादिषट्कं सममेव नित्यं परस्परं नोत्तमं नाधमं च / प्रधानाग्नेः पाविकान्यैव गङ्गा सदा शुभा नात्र विचार्यमस्ति

गंगा इत्यादी सहा पवित्र जल नित्य समान पुण्यदायी आहेत; त्यांत परस्पर श्रेष्ठ-हीन नाही. तरीही आद्य अग्नीतून उत्पन्न, स्वभावतः पावन करणारी गंगा सदा शुभ आहे; येथे विचार करण्याची गरज नाही.

Verse 29

आसां ज्ञानत्पुण्यमाप्नोति नित्यं सदा हरिः प्रीयते केशवोलम् / गङ्गादिभ्यो ह्यवराह्यग्निजाया स्वाहासंज्ञाधिगुणा नैव हीना

या तत्त्वांचे ज्ञान झाल्याने मनुष्य नित्य पुण्य प्राप्त करतो आणि हरि—केशव—सदा प्रसन्न होतो. जरी तिला गंगा इत्यादींपेक्षा ‘अवर’ मानले तरी, अग्नीची भार्या ‘स्वाहा’ या संज्ञेने प्रसिद्ध, श्रेष्ठ गुणांनी युक्त आहे; ती कधीही हीन नाही.

Verse 30

स्वाहाकारो मन्त्ररूपाभिमानी स्वाहेति संज्ञामाप सदैव वीन्द्र / अग्नेर्भार्यातो बुद्धिमान् संबभूव ब्रह्माभिमानी चन्द्रपुत्रो बुधश्च

हे वीन्द्रा, ‘स्वाहा’ हा उच्चार—मंत्ररूपाचा अभिमानी—सदैव ‘स्वाहा’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. अग्नीची भार्या स्वाहापासून बुद्धिमान बुध उत्पन्न झाला; तो चंद्राचा पुत्र आणि ब्रह्मतत्त्वाचा अभिमानी आहे.

Verse 31

बुद्ध्याहरद्वै राष्ट्रजातं च सर्वं धृतं त्वतो बुधसंज्ञामवाप / एवं चाभूदभिमन्युर्महात्मा सुभद्राया जठरे ह्यर्जुनाच्च

आपल्या बुद्धीने त्याने संपूर्ण राष्ट्रवंश जिंकून धारण केला; म्हणून तो ‘बुध’ (ज्ञानी) म्हणून प्रसिद्ध झाला. तसेच महात्मा अभिमन्यू सुभद्रेच्या उदरी अर्जुनापासून जन्मला।

Verse 32

कृष्णस्य चन्द्रस्य यमस्य चांशैः स संयुतस्त्वश्विनोर्वै हरस्य / स्वाहाधमश्चन्द्रपुत्रो बुधस्तु पादारविन्दे विष्णुदेवस्य भक्तः

चंद्रपुत्र बुध हा कृष्ण, चंद्र व यम यांच्या अंशांनी संयुक्त असून अश्विनीकुमार व हर (शिव) यांच्याशीही संबद्ध मानला जातो. स्वाहेपासून उत्पन्न तो बुध भगवान विष्णूच्या चरणकमलांचा भक्त आहे।

Verse 33

नामात्मिका त्वश्विभार्या उषा नाम प्रकीर्तिता / बुधाधमा सा विज्ञेया स्वाहा दशगुणाधमा

‘नामात्मिका’ ही मंत्ररूप शक्ती उषा—अश्विनीकुमारांची पत्नी—अशी कीर्तिली आहे. ती ‘बुधाधमा’पेक्षा हीन जाणावी; आणि ‘स्वाहा’ तिच्यापेक्षा दहापट अधिक हीन म्हणतात।

Verse 34

नकुलस्य भार्या मागधस्यैव पुत्री शल्यात्मजा सहदेवस्य भार्या / उभे ह्येते अश्विभार्या ह्युषापि उपासते षड्गुणं विष्णुमाद्यम् / अतो ऽप्युषासंज्ञका सा खगेन्द्र अनन्तराञ्छृणु वक्ष्ये महात्मन्

नकुलाची पत्नी—मगधराजाची कन्या—आणि सहदेवाची पत्नी—शल्याची कन्या—या दोघीही अश्विनीकुमारांच्या पत्नीपरंपरेशी संबद्ध आहेत; आणि उषाही षड्गुणसम्पन्न आद्य विष्णूची उपासना करते. म्हणून ती ‘उषा’ या नावानेही ओळखली जाते. हे खगेन्द्र (गरुड), पुढे ऐक; हे महात्मन्, आता पुढील वर्णन करतो।

Verse 35

ततः शक्तिः पृथिव्यात्मा शनैश्चरति सर्वदा / अतः शनैश्चरो नाम उषायाश्च दशाधमाः

त्यानंतर पृथ्वीस्वभावयुक्त ती शक्ती सदैव मंदगतीने चालते; म्हणून तिचे नाव ‘शनैश्चर’ (हळू चालणारा) असे आहे. तसेच उषेचे ‘दशाधमा’ही सांगितले आहेत।

Verse 36

कर्मात्मा पुष्करो ज्ञेयः शनरथ यमो मतः / नयाभिमानी पुरुषः किञ्चिन्नम्नो दशावरः

पुष्कर हा कर्मस्वरूप, कर्मफलाचा नियंता असे जाणावा. शनरथ हा यम मानला आहे. जो नीतिधर्माचा अभिमानी पुरुष, तो ‘किञ्चिन्नामा’ म्हणविला जातो; आणि दुसरा ‘दशावर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 37

हरिप्रीतिकरो नित्यं पुष्करे क्रीडते यतः / अतस्तु पुष्कलो नाम लोके स परिकीर्तितः

तो नित्य हरिप्रीती करणारा असून पुष्करात सतत क्रीडा करतो; म्हणूनच तो लोकात ‘पुष्कल’ या नावाने कीर्तित आहे.

Verse 38

हरि प्रीतिकरान्धर्मान्वक्ष्ये शृणु खगाधिप / प्रातः काले समुत्थाय स्मरेन्नारायणं हरिम्

हे खगाधिप! हरिप्रीती करणारे धर्म मी सांगतो—ऐक. प्रातःकाळी उठून नारायण हरि यांचे स्मरण करावे.

Verse 39

तुलसीवन्दनं कुर्याच्छ्रीविष्णुं संस्मरेत्खग / विण्मूत्रोत्सर्गकाले च ह्यपानात्मककेशवम्

हे खगा! तुलसीचे वंदन करावे आणि श्रीविष्णूचे स्मरण करावे. तसेच विष्ठा-मूत्रोत्सर्गाच्या वेळी अपानस्वरूप केशवाचे स्मरण करावे.

Verse 40

त्रिविक्रमं शौचकाले गङ्गापानकरं हरिम् / दन्तधावनकाले तु चन्द्रान्तर्यामिणं हरिम्

शौचाच्या वेळी त्रिविक्रम हरि—जो गंगेच्या पावन आचमनाचा दाता आहे—याचे स्मरण करावे. आणि दंतधावनाच्या वेळी चंद्रातील अंतर्यामी हरि याचे स्मरण करावे.

Verse 41

मुखप्रक्षालने काले माधवं संस्मरेत्खग / गवां कण्डूयने चैव स्मरेद्गोवर्धनं हरिम्

हे खगा! मुख धुताना माधवाचे स्मरण करावे; आणि गायींची खाज घालविताना गोवर्धनधारी हरि स्मरावा।

Verse 42

सदा गोदोहने काले स्मरेद्गोपालवल्लभम् / अनन्तपुण्यार्जितजन्मकर्मणां सुपक्वकाले च खगेन्द्रसत्तम

गाय दुधताना सदैव गोपाळांचा प्रिय प्रभू स्मरावा. हे खगेन्द्रश्रेष्ठ! अनंत पुण्याने मिळालेल्या जन्म-कर्मांना हे स्मरण पूर्ण परिपक्व काळी फलदायी ठरते।

Verse 43

स्पर्शे गवां चैव सदा नृणां वै भवत्यतो नात्र विचार्यमस्ति / यस्मिन् गृहे नास्ति सदोत्तमा च गौर्यङ्गणे श्रीतुलसी च नास्ति

गायीच्या स्पर्शाने मनुष्याला सदैव मंगल प्राप्त होते—यात विचार नाही. पण ज्या घरी सद्गुणी गृहलक्ष्मी नाही आणि अंगणात श्रीतुळस नाही, तो घर परम आशीर्वादापासून वंचित आहे।

Verse 44

यस्मिन् गृहे देवमहोत्सवश्च यस्मिन् गृहे श्रवणं नास्ति विष्णोः / तत्संसर्गाद्याति दुः खादिकं च तस्य स्पर्शो नैव कार्यः कदापि

ज्या घरी देवमहोत्सव असला तरी ज्या घरी विष्णुकथा-श्रवण नाही, त्या संसर्गाने दुःखादी प्राप्त होते; म्हणून अशा ठिकाणाचा स्पर्श कधीही करू नये।

Verse 45

गोस्पर्शनविहीनस्य गोदोहनमजानतः / गोपोषणविहीनस्य प्राहुर्जन्म निरर्थकम्

ज्याने गायीचा स्पर्श केला नाही, ज्याला गोदूध काढणे माहीत नाही, आणि जो गायींचे पोषण-पालन करत नाही—त्याचा जन्म निरर्थक म्हणतात।

Verse 46

गोग्रासमप्रदातुश्च गोपुष्टिं चाप्यकुर्वतः / गतिर्नास्त्येव नास्त्येव ग्रामचाण्डालवत्स्मृतः

जो गायीला एक घासभर अन्नही देत नाही आणि गायींचे पालन-पोषण करीत नाही, त्याची खरोखर शुभ गती नाही—मुळीच नाही; तो ग्रामचांडाळासारखा स्मरणात येतो।

Verse 47

वत्स्यस्य स्तनपाने च बालकृष्णं तु संस्मरेत् / दधिनिर्मन्थने चैव मन्थाधारं स्मरेद्धरिम्

वासरू दूध पिताना बालकृष्णाचे स्मरण करावे; आणि दही मथताना मथणीच्या आधाररूप हरिचे स्मरण करावे।

Verse 48

मृत्तिकास्नान काले तु वराहं संस्मरेद्धरिम् / पुण्ड्राणां धारणे चैव केशवादींश्च द्वादश

मृत्तिकास्नानाच्या वेळी वराहरूप हरिचे स्मरण करावे; आणि पुंड्र (टिळक) धारण करताना केशव आदी बारा नामांचा जप करावा।

Verse 49

मुद्राणां धारणे चैव शङ्खचक्रगदाधरम् / पद्मं नारायणीं मुद्रां क्रुद्धोल्कादींश्च संस्मरेत्

मुद्रा धारण करताना शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या प्रभूचे स्मरण करावे; तसेच पद्म, नारायणी मुद्रा आणि क्रुद्धोल्का आदी रक्षक रूपांचेही स्मरण करावे।

Verse 50

श्रीरामसंस्मृतिं चैव संध्याकाले खगोत्तम / अच्युतानन्तगोविन्दाञ्छ्राद्धकाले च संस्मरेत्

हे खगोत्तम (गरुड), संध्याकाळी श्रीरामाचे स्मरण करावे; आणि श्राद्धकाळी अच्युत, अनंत व गोविंद यांचेही स्मरण करावे।

Verse 51

प्राणादिकपञ्चहोमेचानिरूद्धादींश्च संस्मरेत् / अन्नाद्यर्पणकाले तु वासुदेवं च संस्मरेत्

प्राणाहुतीपासून सुरू होणाऱ्या पाच होमांत अनिरुद्धादी व्यूहस्वरूपांचे स्मरण करावे. आणि अन्नादी अर्पणकाळी वासुदेवाचेही स्मरण करावे.

Verse 52

अपोशनस्य काले तु वायोरन्तर्गतं हरिम् / बस्त्रधारणकाकाले तु उपेन्द्रं संस्मरेद्धरिम्

अपोशन (शौच) काळी वायूमध्ये अंतर्गत असलेल्या हरिचे स्मरण करावे. आणि वस्त्र धारण करताना उपेन्द्ररूप हरिचे स्मरण करावे.

Verse 53

यज्ञोपवीतस्य च धारणे तु नारायणं वामनाख्यं स्मरेत्तु / आर्तिक्यकाले च तथैव विष्णोः सम्यक् स्मरेत्पर्शुरामाख्यविष्णुम्

यज्ञोपवीत धारण करताना वामनाख्य नारायणाचे स्मरण करावे. तसेच विष्णूची आरती करताना परशुरामाख्य विष्णूचे यथायोग्य स्मरण करावे.

Verse 54

अपोशनेवैश्वदेवस्य काले तदन्यहोमादिषु भस्मधारणे / स्मरेत्तु भक्त्या परमादरेण नारायणं जामदग्न्याख्यरामम्

वैश्वदेवकाळी, आचमन (अपोशन) करताना, इतर होमकर्मांत तसेच भस्म धारण करताना—भक्तीने व परम आदराने—जामदग्न्याख्य राम अर्थात नारायणाचे स्मरण करावे.

Verse 55

त्रिवारतीर्थग्रहणस्य काले कृष्णं रामं व्यासदेवं क्रमेण / शङ्खोदकस्योद्धरणे चैव काले मुकुन्दरूपं संस्मरेत्सर्वदैव

त्रिवार तीर्थग्रहण (तीनदा स्नान) करताना क्रमाने कृष्ण, राम आणि व्यासदेव यांचे स्मरण करावे. आणि शंखातील जल उचलताना सदैव मुकुंदरूपाचे ध्यान करावे.

Verse 56

ग्रासेग्रासे स्मरणं चैव कार्यं गोविन्दसंज्ञस्य विशुद्धमन्नम् / एकैकभक्ष्यग्रहणस्य काले सम्यक् स्मरेदच्युतं वै खगेन्द्र

प्रत्येक घासागणिक स्मरण करावे आणि गोविंदनामाने अर्पित शुद्ध अन्न ग्रहण करावे। प्रत्येक पदार्थ घेताना, हे खगेन्द्रा, अच्युत प्रभूचे यथार्थ स्मरण करावे।

Verse 57

शाकादीनां भक्षणे चैव काले धन्वन्तरिं स्मरेच्चैव नित्यम् / तथा परान्नस्य च भोगकाले स्मरेच्च सम्यक् पाण्डुरङ्गं च विष्णुम्

शाकभाजी इत्यादी भक्षणकाळी नित्य धन्वंतरीचे स्मरण करावे। तसेच परान्न भोगताना पांडुरंग—भगवान विष्णूचे सम्यक स्मरण करावे।

Verse 58

हैयङ्गवीनस्य च भक्षणे वै सम्यक् स्मरेत्ताण्डवाख्यं च कृष्णम् / दध्यन्नभक्षे परमं पुराणं गोपालकृष्णं संस्मरेच्चैव नित्यम्

हैयंगवीन (ताजे लोणी) भक्षणकाळी तांडवाख्य श्रीकृष्णाचे सम्यक स्मरण करावे। आणि दध्यन्न (दही-भात) खाताना परम-पुरातन गोपालकृष्णाचे नित्य स्मरण करावे।

Verse 59

दुग्धान्नभोगे च तथैव काले सम्यक् स्मरेच्छ्रीनिवासं हरिं च / सुतैलसर्पिः षु विपक्वभक्षसंभोजने संस्मरेद्व्यङ्कटेशम्

दुग्धान्न भोगताना श्रीनिवास हरिचे सम्यक स्मरण करावे। आणि उत्तम तेल व तुपात शिजवलेल्या पक्व भक्ष्यांच्या भोजनात व्यंकटेश (वेंकटेश्वर) यांचे स्मरण करावे।

Verse 60

द्राक्षासुजम्बूकदलीरसालनारिङ्गदाडिम्बफलानि चारु / स्मरेत्तु रम्भोत्तमनारिकेलधात्रीसुभोगे खलु बालकृष्णम्

द्राक्षा, जांभूळ, केळी, आंबे, संत्री व डाळिंब—ही रम्य फळे; तसेच रंभा, उत्तम केळी, नारळ व धात्री (आवळा) यांच्या मधुर भोगात निश्चयच बालकृष्णाचे स्मरण करावे।

Verse 61

सुपानकस्यैव च पानकाले सम्यक् स्मरेन्नारसिंहाख्यविष्णुम् / गङ्गामृतस्यैव च पानकाले गङ्गातातं संस्मरेद्विष्णुमेव

सुपानक पिण्याच्या वेळी नृसिंह-नामक विष्णूचे यथायोग्य स्मरण करावे. आणि गंगाजल पिताना गंगेचा तात (पालक) असलेल्या विष्णूचेच स्मरण करावे.

Verse 62

प्रयाणकाले संस्मरेत्तार्क्ष्यवाहं नारायणं निर्गुणं विश्वमूर्तिम् / पुत्रादीनां चुंबने चैव काले सुवेणुहस्तं संस्मरेत्कृष्णमेव

प्रयाणकाळी गरुडवाहन, निर्गुण, विश्वमूर्ती नारायणाचे स्मरण करावे. आणि पुत्रादि चुंबनाच्या वेळीही हातात वेणू धारण करणाऱ्या कृष्णाचेच स्मरण करावे.

Verse 63

सुखङ्गकाले स्वस्त्रियश्चैव नित्यं गोपि कुचद्वन्द्वविलासिनं हरिम् / तांबूलकाले संस्मरैच्चैव नित्यं प्रद्युम्नाख्यं वासुदेवं हरिं च

सुखसमागमकाळी स्वस्त्रीसहही नित्य गोपीच्या कुचयुगलात विलास करणाऱ्या हरिचे स्मरण करावे. आणि तांबूलसेवनकाळी नित्य प्रद्युम्न-नामक वासुदेव हरिचे स्मरण करावे.

Verse 64

शय्याकाले संस्मरेच्चैव नित्यं संकर्षणाख्यं विष्णुरूपं हरिं च / निद्राकाले संस्मरेत्पद्मनामं कथाकाले व्यासरूपं हरिं च

शय्येवर पडताना नित्य संकर्षण-नामक विष्णुरूप हरिचे स्मरण करावे. निद्राकाळी पद्मनामाचे, आणि कथाकाळी व्यासरूप हरिचे स्मरण करावे.

Verse 65

सुगानकाले संस्मरेद्वेणुगीतं हरिं हरिं प्रवदेत्सर्वदैव / श्रीमत्तुलस्याश्छेदने चैव काले श्रीरामरामेति च संस्मरेत्तु

सुगानकाळी वेणुगीताचे स्मरण करावे आणि सर्वदा “हरी, हरी” असे उच्चारावे. आणि श्रीमत् तुळशी छेदनकाळी “श्रीराम, राम” असे स्मरण व जप करावा.

Verse 66

पुष्पादीनां छेदने चैव काले सम्यक स्मरेदेत्कपिलाख्यं हरिं च / प्रदक्षिणेगारुडान्तर्गतं च हरिं स्मरेत्सर्वदा वै खगेन्द्र

फुले इत्यादी तोडताना वा छेदताना योग्य रीतीने कपिल-नामक हरि याचे स्मरण करावे. आणि प्रदक्षिणा करताना गरुडांत अंतर्निहित हरि याचे स्मरण करावे; हे खगेन्द्रा, सदैव हरि स्मरावा.

Verse 67

प्रणमकाले देवदेवस्य विष्णोः शेषान्तस्थं संस्मरेच्चैव विष्णुम् / सुनीतिकाले संस्मरेन्नारसिंहं नारायणं संसंमरेत्सर्वदापि

प्रणामकाळी देवदेव विष्णूचे—शेषावर स्थित असलेल्या—स्मरण करून विष्णूचे ध्यान करावे. सुनीती व सदाचाराच्या वेळी नरसिंहाचे स्मरण करावे; आणि सर्वदा नारायणाचे स्मरण करावे.

Verse 68

पूर्तिर्यदा क्रियते कर्मणां च सम्यक् स्मरेद्वासुदेवं हरिं च / एवं कृतानि कर्माणि हरिप्रीतिकराणि च

पूर्ति-रूप पुण्यकर्म योग्य रीतीने करताना वासुदेव-हरि याचे सम्यक स्मरण करावे. अशा प्रकारे केलेली कर्मे हरिप्रीतीकारक ठरतात.

Verse 69

सम्यक् प्रकुर्वन्नेतानि पुष्करो हरिवल्लभः

ही कर्मे सम्यक रीतीने करणारा पुष्कर—हरिचा प्रिय—इष्ट फल प्राप्त करतो.

Verse 70

एतस्मादेव पक्षीश कर्म यत्समुदाहृतम् पुष्कराख्यानमतुलं शृणोति श्रद्धयान्वितः / हरिप्रीतिकरे धर्मे प्रीतियुक्तो भवेत्सदा

म्हणून, हे पक्षीश, जो श्रद्धायुक्त होऊन घोषित केलेल्या कर्मविधीसह हे अतुल ‘पुष्कर-आख्यान’ ऐकतो, तो हरिप्रीतीकारक धर्मात सदैव प्रेम व आनंदयुक्त राहतो.