Adhyaya 21
Kālin̄dī’s Austerity; True Tapas and Prāyaścitta; Kṛṣṇa’s Grace and Marriage
कृष्ण गरुडाला उपदेश देत पुढे सांगतात. या अध्यायात कालिंदी (यमुना) हिचा उगम—ती विवस्वानाची कन्या व यमाची बहीण—आणि कृष्णाला पती म्हणून मिळवण्यासाठी तिने केलेली तपश्चर्या येते. नंतर तत्त्वविचार: तप म्हणजे अंतर्मुख परीक्षण, तत्त्व-विवेक आणि पूर्व पापांबद्दल खेद; प्रायश्चित्त म्हणजे मनाचा संयम व खरी पश्चात्तापभावना—केवळ शिरोमुंडनासारखी बाह्य चिन्हे नव्हेत. दीर्घ पश्चात्ताप-विलापात लोक सुख, अन्न, मान आणि कुटुंब-सामाजिक आश्रय शोधत हरिनाम, पूजा, प्रसाद व सत्संग दुर्लक्षित करतात असे सांगून, खेद हाच श्रेष्ठ प्रायश्चित्त ठरवला आहे. कालिंदीचे चिंतन हरि-पूर्णत्व सर्वश्रेष्ठ मानते. पुढे यमुना-तटी कृष्ण व अर्जुन तिला भेटतात; अर्जुन विचारतो; कृष्ण कृपा व आधार देण्यासाठी तिचा पाणिग्रहण करतात, स्वतःच्या गरजेसाठी नव्हे. शेवटी लक्ष्मणाच्या कथेस संकेत आणि योग्य शिष्याला गूढ तत्त्व न लपवता सांगितले जाते अशी घोषणा आहे.
Shlokas
Verse 1
// ५१ // नाम विंशोध्यायः श्रीकृष्ण उवाच / कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर / विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत
श्रीकृष्ण म्हणाले—हे खगेश्वर! कालिन्दीची उत्पत्तीही सांगतो। विवस्वान् नावाच्या सूर्यदेवापासून एक कन्या जन्मली।
Verse 2
कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता / कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम्
हे वीन्द्र! ती ‘कालिन्दी’ या नावाने ओळखली जाते; तीच यमुना, जी यमाची धाकटी बहीण मानली जाते. कृष्णपत्नी होण्याच्या इच्छेने तिने उत्तम तप केले।
Verse 3
तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः / पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम्
तप असे सांगितले आहे—आत्मपरीक्षण व तत्त्वांचा यथार्थ निर्णय; तसेच पूर्वसंचित पापांबद्दलचा अनुताप हाही तपच मानला आहे।
Verse 4
प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते / प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर
प्रायश्चित्त हे तपच सांगितले आहे—तेच चित्तनिग्रह होय. हे खगेश्वर! याला ‘प्रायश्चित्त’ म्हणतात; केवळ मुंडन नव्हे।
Verse 5
अनुतापयुतं भूतं तच्छणु त्वं खगेश्वर / पूर्वं न जप्तं दिव्यमन्त्रं मुकुन्द तप्तं सदा क्लेशदावानलेन
हे खगेश्वर, ऐक—अनुतापाने भारलेला जो जीव, ज्याने पूर्वी मुकुंदाचा दिव्य मंत्र जपला नाही, तो सदा क्लेशरूपी दावानलाने तप्त राहतो।
Verse 6
न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च / न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक् श्रुतं लोलवार्तादिकं च
त्यांनी हरिनामामृताचे स्मरण केले नाही; उलट हरिचे दोष वगैरेच सतत आठवत राहिले. हरितत्त्वामृतही स्मरले नाही; चंचल गप्पागोष्टीच नीट ऐकत राहिले।
Verse 7
न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च / न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः
हरिपादारविंदांची पूजा केली नाही, पण पुत्र-मित्र आदिंची फार पूजा केली. हरिपादारविंदांना वंदन केले नाही, पण मित्रांच्या पायांना अतिशय वंदन केले—ही आसक्ती अत्यंत घोर ठरते।
Verse 8
न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च / पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे
धुपाच्या धुराने झाकलेले व केसांनी आच्छादलेले हरिचे मुख मी कधी पाहिले नाही; पण पुत्रादिकांना मात्र मी लाड केले. हे मुकुंद, हे मुरारे, तुझे मुख मी लाड केले नाही।
Verse 9
सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि / न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम्
पुत्रमित्रांना दागिने व सुखसोयी देऊन फार लाड करतो; पण सर्व पाप हरून नेणाऱ्याचे स्मरण-लालन होत नाही। हरिनैवेद्याचा प्रसाद खात नाही; मित्रांच्या घरी मात्र षड्रसांचे रुचकर अन्न खातो।
Verse 10
सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः / सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द
हे मुरारे, सुगंधी सुंदर फुले मी तुला अर्पण केली नाहीत; ती मी पुत्रमित्रादिकांवरच अर्पण केली. पुत्रमित्रांच्या आसक्तीने मी संतप्त आहे; हे मुकुंद, कधी तुझे मुख दर्शन होईल?
Verse 11
अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः / तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द
अवैष्णवांचे अन्न, शिग्रु-शाकादी, न अर्पित केलेले व असंस्कृत अन्न—अगदी अभक्ष्यही—खाऊन माझी रसना दग्ध झाली. हे मुकुंद, कधी तुझे मुख दर्शन होईल?
Verse 12
अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः / न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द
अष्टाक्षरी मंत्रपूजा व दिव्य तीर्थांनी—ज्या शंखतीर्थांत विष्णूंनी पूर्वी भ्रमण केले—तरीही माझे शरीर पावन झाले नाही, हे मुरारे। हे मुकुंद, कधी तुझे मुख दर्शन होईल?
Verse 13
अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः / अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द
जे गंध, पुष्प इत्यादी मी तुला अर्पण केले नाहीत, आणि जे अलंकार व वस्त्रे समर्पित केली नाहीत—अवैष्णवांच्या दूषित सुगंधादि दोषांनी माझे शरीर दग्ध झाले आहे। हे मुकुंदा, तू मला केव्हा उद्धरशील?
Verse 14
दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च / नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम्
हे वासुदेवा, माझे पाय दग्ध झाले आहेत; म्हणून हरीच्या तीर्थमार्गावर चालू शकत नाहीत। माझे नेत्रही दग्ध आहेत; त्यामुळे तुझे देव-प्रतीक (विग्रह) मी कधीच पाहू शकलो नाही।
Verse 15
दग्धौ च हस्तौ मम वासुदेव न पूजितं तव विष्णोः प्रतीकम् / मया कृतं पापजातं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव वक्रं मुकुन्द
हे वासुदेवा, माझे हात दग्ध झाले आहेत; हे विष्णो, मी तुझे प्रतीक पूजले नाही। हे मुरारे, मी पापांचा ढीग केला आहे—हे मुकुंदा, तुझे मुख मी केव्हा पाहीन?
Verse 16
मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द / यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर
हे मुकुंदा, माझे दोष मोजू नकोस; पूर्ण दया कर आणि शुद्ध दास्य दे। हे प्रभो, माझ्या देहावर जितके लोम आहेत तितकी पापे आहेत; तरीही तू सर्वदोषांपासून दूर आहेस।
Verse 17
तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द / अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च
माझ्या देहाला इतकी पापे चिकटली आहेत—हे मुकुंदा, मी तुझे मुख केव्हा पाहीन? हे अनंतदेहा प्रभो, पती-पुत्र, घर-गृहस्थी, मित्र, धन, पशु व सेवक इत्यादींनी मी बांधला गेलो आहे।
Verse 18
सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः / इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि
हे मुकुंदा! मला किंचितही सुख मिळाले नाही; देव विष्णू तुझ्या सेवेतून मी मुक्त झाले आहे. आता पुढे पुत्र, मित्र इत्यादींकडे जाईन; मी तुझी दासी होणार नाही.
Verse 19
येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक् सुखं जायते मर्त्यलोके / तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक् सदा पतितं चेति जाने
जे जे म्हणतात की मर्त्यलोकी पुत्र, मित्र इत्यादींमुळेच खरे सुख उत्पन्न होते—मी जाणते की त्यांच्या मुखात मूत्र, विष्ठा इत्यादी मल सदा नीटपणे पडत राहतो.
Verse 20
मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् / सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव
मित्रादिकांवर केलेला धनव्यय व्यर्थ जातो व मलरूप होतो; परंतु सद्वैष्णवांना अर्पिलेले धन सदा हरिप्राप्तीचे कारण ठरते.
Verse 21
एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् / संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात्
हे मुकुंद! असेच घडले—पुरे, पुरे! त्या संगामुळे दुःख भोगले गेले. म्हणून तू सदा सज्जनांचा संग धर आणि दुर्जनांच्या संगापासून स्वतःला दूर ठेव.
Verse 22
संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् / एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि
हे मुरारे! दुर्जनांच्या सतत संगामुळे माझे देह जणू दग्ध झाले आहे आणि माझ्यात वैराग्य नाही. अशा अवस्थेत, हे मुकुंदा, मी कोणत्या गतीला जाईन—मला कळत नाही; दयेने माझेही रक्षण कर.
Verse 23
एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च / भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम्
हे खगेन्द्र! असा अंतःकरणातील अनुताप हाच खरा प्रायश्चित्त आहे; केवळ मुंडनादी बाह्य कर्म नव्हे. सूर्यकन्येने अनुताप करून हरिच्या सुतत्त्वाचा गाढ विचार केला।
Verse 24
सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च / सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः
हरि एकटाच सदैव सर्वोत्तम आहे, कारण तो सर्व शुभ गुणांनी पूर्ण आहे. सृष्टीत संपूर्ण विश्व त्याच्यापासून उत्पन्न होते; म्हणून हरि सर्वगुणसंपन्न व पूर्ण आहे।
Verse 25
यो देवानामाद्य अकार एव यतो ब्रह्माद्या नैव पूर्णाः समस्ताः / लक्ष्मीप्रसादाच्चिरपुण्येन जातो यथायोग्यं पूर्णगुणो विरिञ्चः
जो देवांमध्ये आद्य ‘अकार’ आहे, ज्याच्यामुळे ब्रह्मा इत्यादी सर्वजण सर्वथा पूर्ण नाहीत—लक्ष्मीच्या प्रसादाने, दीर्घ पुण्याच्या फलाने, विरिञ्च (ब्रह्मा) उत्पन्न झाला आणि यथायोग्य पूर्ण गुणांनी युक्त झाला।
Verse 26
न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि / न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा
विरिञ्च (ब्रह्मा) लक्ष्मीप्रमाणे गुणपूर्ण नाही; आणि रमा (लक्ष्मी)ही विष्णूप्रमाणे गुणपूर्ण नाही. भारती (सरस्वती) वायूप्रमाणे पूर्ण नाही; आणि वारुणीही शेषाप्रमाणे पूर्ण नाही.
Verse 27
न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव / आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे
पार्वतीही रुद्राप्रमाणे पूर्णरूप नाही; तसेच इतरही सदैव सर्वथा पूर्ण नसतात. असा विचार करून तिने यमुनेच्या तीरावर तप केले।
Verse 28
तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग / दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम्
तेव्हा, हे खगा (गरुड), मी पार्थासह मृगयेसाठी यमुनेच्या तीरावर गेलो. तेथे तपश्चर्या करणारी ती कन्या पाहून मी माझ्या सख्याला पार्थाला बोललो.
Verse 29
हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि / एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव
“हे पार्थ, लवकर त्या कन्येजवळ जा आणि विचार—तू येथे तप का करीत आहेस?” असे सांगितल्यावर तो तत्काळ तिच्याजवळ गेला व विलंब न करता कारण विचारले.
Verse 30
आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे / ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक्
मग फाल्गुन माझ्याकडे येऊन माझ्यासमोर सर्व वृत्तांत सांगून गेला. त्यानंतर शुभ मुहूर्तावर मी तेथेच विधिपूर्वक तिचे पाणिग्रहण (विवाह) केले.
Verse 31
तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः / पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र
तिच्या अखंड तपामुळे आणि माझ्या सतत चिंतनामुळे मी नेहमी प्रसन्न—अतिशय प्रसन्न असतो. ती पूर्णानंदात नित्य रमते; मग, हे खगेन्द्र, तिला आणखी कोणते सुख हवे?
Verse 32
मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र / तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा
मी तिच्यावर अनुग्रह करून आधार देण्यासाठीच तो विवाह स्वीकारला; माझ्या सुखासाठी नव्हे, हे खगेन्द्र. तसेच लक्ष्मणेचे स्वरूप आणि तिच्या पाणिग्रहणाचे कारणही मी तुला सांगेन, हे पक्षिराज.
Verse 33
शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च
ऐक—मी तुला तत्त्व सांगतो, जे गोप्य म्हणतात। योग्य शिष्याकरिता काहीही गुप्त नसते; आणि गुरूसही लपविण्यासारखे काही नसते।
Frequently Asked Questions
The chapter treats heartfelt remorse as the essence of expiation because it restrains the mind, corrects intention, and turns the person toward Hari through sincere recognition of misdirected attachments and neglected devotion.
Duḥsaṅga (company of the wicked) is said to ‘scorch’ the being and obstruct dispassion, while sat-saṅga supports repentance, clarity, and devotion—thereby becoming a practical cause for turning toward Hari and away from saṁsāric suffering.
It provides the theological basis for her contemplation: realizing Hari as the eternally complete Supreme reframes all other supports as partial, strengthening exclusive devotion (ananya-bhakti) as the inner power of her tapas.
Remembering Hari-nāma, worshiping Hari’s lotus-feet, honoring prasāda, offering flowers/fragrance/ornaments to the Lord, and mantra-based worship are all contrasted against misplaced priority given to social and household attachments.