Shloka 13

Vaidūrya (Cat’s-eye) Examination: Origin, Auspicious Marks, Imitations, and Valuation Measures

सुखोपलक्ष्यश्च सदा विचार्यो ह्ययं प्रभेदो विदुषा नरेण / स्नेहप्रभेदो लघुता मृदुत्वं विजातिलिङ्गं खलु सार्वजन्यम्

sukhopalakṣyaśca sadā vicāryo hyayaṃ prabhedo viduṣā nareṇa / snehaprabhedo laghutā mṛdutvaṃ vijātiliṅgaṃ khalu sārvajanyam

हा भेद सहज ओळखता येतो आणि विद्वान पुरुषाने नेहमी त्याचा विचार करावा. स्नेहातील फरक, हलकेपणा आणि मृदुता—हीच खरे तर विजाती (भिन्न स्वभाव) ओळखण्याची सर्वसाधारण चिन्हे आहेत।

सुखोपलक्ष्यःeasily noticeable
सुखोपलक्ष्यः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसुख + उपलक्ष्य (कृदन्त; √लक्ष् (धातु) + उप + यत्/ण्यत्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण; यत्/ण्यत्-प्रत्ययान्त (fit to be noticed)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
सदाalways
सदा:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
विचार्यःto be examined/considered
विचार्यः:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि + चार्य (कृदन्त; √चर् (धातु) + ण्यत्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ण्यत्-प्रत्ययान्त (to be considered)
हिindeed
हि:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle: indeed/for)
अयम्this
अयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम
प्रभेदःdistinction/difference
प्रभेदः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रभेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
विदुषाby a learned person
विदुषा:
Kartr-karana (Agent-instrumental/तृतीया-कर्ता)
TypeNoun
Rootविद्वस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; करणकर्तृ (agent in instrumental)
नरेणby a man
नरेण:
Kartr-karana (Agent-instrumental/तृतीया-कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
स्नेहप्रभेदःdifference in luster/oiliness
स्नेहप्रभेदः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootस्नेह + प्रभेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुषसमासः (स्नेहस्य प्रभेदः)
लघुताlightness
लघुता:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootलघुता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
मृदुत्वम्softness
मृदुत्वम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमृदु + त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; भाववाचक; तत्पुरुषसमासः (मृदोः भावः)
विजातिलिङ्गम्mark/sign of a non-genuine variety
विजातिलिङ्गम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootविजाति + लिङ्ग (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; तत्पुरुषसमासः (विजातेः लिङ्गम्)
खलुindeed
खलु:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootखलु (अव्यय)
Formनिपात (particle: indeed/assuredly)
सार्वजन्यम्common to everyone / generally applicable
सार्वजन्यम्:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसार्वजन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Vijāti-liṅga: differences of kind are detected through behavioral/affective markers; constant examination (vicāra) is advised.

Vedantic Theme: Antaḥkaraṇa-lakṣaṇa: inner disposition inferred from outward conduct; viveka applied to social life.

Application: Assess trustworthiness and compatibility by consistent traits (affection patterns, steadiness vs fickle lightness, genuine gentleness), not by appearances or words alone.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Related Themes: Garuda Purana 1.73 (transition from gem-marks to general lakṣaṇa-based discernment)

FAQs

This verse emphasizes that a wise person should constantly examine subtle distinctions in conduct—such as affection and gentleness—to understand a person’s true nature.

Indirectly, it points to inner disposition (sneha, mṛdutva) as indicators of one’s nature, which in Garuda Purana ethics is linked to dharmic living and thus to one’s post-death outcomes.

Practice self-audit and careful judgment: observe whether your affection, humility, and gentleness are steady, and use these traits to choose dharmic company and behavior.