Shloka 52

Treatment of Nāḍī-vraṇa, Bhagandara, Upadaṃśa, Fractures, Kuṣṭha/Śvitra, Āmlapitta, ENT–Eye Disorders, and Bleeding Conditions

Devanagari script

पञ्चमूलिशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी / सर्पिर्गुडः षडङ्गश्चयूषः पीनसशान्तये

Transliteration

pañcamūliśṛtaṃ kṣīraṃ syāccitrakaharītakī / sarpirguḍaḥ ṣaḍaṅgaścayūṣaḥ pīnasaśāntaye

Translation

पंचमूळ घालून उकळलेले दूध हितकारक आहे. चित्रक-हरीतकी, तूप-गूळ आणि षडङ्गांनी केलेला काढा—हे सर्व पीनस (जुनाट नाकाचा कफ/प्रतिश्याय) शांत करण्यासाठी सांगितले आहे।

Word by Word

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्या-अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक; समासाङ्ग (पूर्वपद)

• मूलि: roots (group of root-drugs)
• मूलि: None
• Type: Noun
• Root: मूलि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, समासाङ्ग (उत्तरपद)

• पञ्चमूलि: the five-root group (pañcamūla)
• पञ्चमूलि: None
• Type: Noun
• Root: पञ्च + मूलि (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: द्विगुसमास; स्त्रीलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपदसमूह)

• शृतम्: boiled
• शृतम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रि/श्रु (धातु ‘श्रि/श्रु’?; here शृ ‘to cook/boil’) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle) शृ (धातु) → शृत; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण (क्षीरम्)

• पञ्चमूलिशृतम्: boiled with pañcamūla
• पञ्चमूलिशृतम्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चमूलि + शृत (कृदन्त)
• Form: तत्पुरुषसमास; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘पञ्चमूल्या शृतम्’

• क्षीरम्: milk
• क्षीरम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• स्यात्: should be
• स्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• चित्रक: plumbago (citraka)
• चित्रक: None
• Type: Noun
• Root: चित्रक (प्रातिपदिक)
• Form: समासाङ्ग (पूर्वपद)

• हरीतकी: harītakī (chebulic myrobalan)
• हरीतकी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हरीतकी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• चित्रकहरीतकी: harītakī prepared with citraka
• चित्रकहरीतकी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चित्रक + हरीतकी (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: तत्पुरुषसमास (सम्बन्ध/उपयोग); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘चित्रकेण (युक्ता) हरीतकी’

• सर्पिः: ghee
• सर्पिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्पिस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; (visarga before g)

• गुडः: jaggery
• गुडः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गुड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• सर्पिर्गुडः: ghee and jaggery
• सर्पिर्गुडः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सर्पिस् + गुड (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: इतरेतर-द्वन्द्व; प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (समाहार/एकवचनप्रयोग)

• षड्: six
• षड्: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षट् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्यावाचक; समासाङ्ग (पूर्वपद)

• अङ्गः: parts/ingredients
• अङ्गः: None
• Type: Noun
• Root: अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, समासाङ्ग (उत्तरपद)

• षडङ्गः: six-ingredient (preparation)
• षडङ्गः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: षट् + अङ्ग (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: द्विगुसमास; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• च: and
• च: None
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• यूषः: broth/soup
• यूषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यूष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• पीनस: coryza/rhinitis
• पीनस: None
• Type: Noun
• Root: पीनस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, समासाङ्ग (पूर्वपद)

• शान्तये: for pacification
• शान्तये: Sampradana (Recipient/Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: शान्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; सम्प्रदान (purpose)

• पीनसशान्तये: for relief of rhinitis
• पीनसशान्तये: Sampradana (Recipient/Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: पीनस + शान्ति (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: तत्पुरुषसमास; स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; ‘पीनसस्य शान्तये’

Speaker

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinata-putra)

Medical Ayurveda

Dosha: Kapha

Philosophical Teaching

Concept: Balance through appropriate combinations—nourishing carriers (milk, ghee) with pungent/digestive herbs to restore function.

Vedantic Theme: Harmony (samatva) in embodied life; maintaining the instrument for higher aims.

Application: For chronic rhinitis/catarrh, use milk boiled with pañcamūla; consider chitraka-haritaki, ghee-jaggery, and a six-ingredient decoction as prescribed in the tradition.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.171 (pratishyaya/pinasa remedies; pañcamūla usage)

Characters & Entities

• Vishnu
• Garuda

FAQs

What does the Garuda Purana recommend for pīnasa (rhinitis/catarrh)?

It lists panchamula-boiled milk, chitraka with haritaki, ghee with jaggery, and a six-ingredient decoction/soup as measures to pacify pīnasa.

Why are multiple preparations listed in one verse?

The verse functions like a compact medical note: it enumerates alternative or complementary formulations traditionally chosen according to constitution, severity, and availability of ingredients.

Practical application of this wisdom today?

It highlights diet-based and herb-based support for chronic nasal congestion; for safe use, consult an Ayurvedic practitioner, especially if symptoms are persistent or allergic/infectious.