Adhyaya 25

Verse 1

चाण्डालाज्ञया हरिश्चन्द्रस्य खड्गग्रहणवर्णनम् सूत उवाच - एकदा तु गतो रन्तुं बालकैः सहितो बहिः । वाराणस्या नातिदूरे रोहिताख्यः कुमारकः

[चांडाळाच्या आज्ञेने हरिश्चंद्राने तलवार धारण केल्याचे वर्णन] सूत म्हणाले: एकदा रोहित नावाचा मुलगा वाराणसीपासून जवळच इतर मुलांसह खेळण्यासाठी बाहेर गेला.

Verse 2

क्रीडां कृत्वा ततो दर्भान् ग्रहीतुमुपचक्रमे । कोमलानल्पमूलांश्च साग्राञ्छक्त्यनुसारतः

खेळल्यानंतर, त्याने आपल्या शक्तीनुसार दर्भ (कुश) गोळा करण्यास सुरुवात केली—जे कोमल होते, ज्यांची मुळे लहान होती आणि ज्यांचे शेंडे शाबूत होते.

Verse 3

आर्यप्रीत्यर्थमित्युक्त्वा हस्तयुग्मेन यत्‍नतः । सलक्षणाश्च समिधो बर्हिरिध्मं सलक्षणम्

'हे आर्यांच्या (स्वामींच्या) आनंदासाठी आहे' असे म्हणत, त्याने आपल्या दोन्ही हातांनी प्रयत्नपूर्वक शुभ लक्षणांच्या समिधा आणि पवित्र गवत गोळा केले.

Verse 4

पलाशकाष्ठान्यादाय त्वग्निहोमार्थमादरात् । मस्तके भारकं कृत्वा खिद्यमानः पदे पदे

अग्निहोत्र यज्ञासाठी पळसाची लाकडे आदराने घेऊन, त्याने तो भार आपल्या डोक्यावर ठेवला आणि प्रत्येक पावलावर थकत पुढे गेला.

Verse 5

उदकस्थानमासाद्य तदा बालस्तृषान्वितः । भुवि भारं विनिक्षिप्य जलस्थाने तदा शिशुः

तहानलेला तो बालक जलाशयापाशी पोहोचला आणि त्याने आपला भार जमिनीवर ठेवला.

Verse 6

कामतः सलिलं पीत्वा विश्रम्य च मुहूर्तकम् । वल्मीकोपरि विन्यस्तभारो हर्तुं प्रचक्रमे

यथेच्छ पाणी पिऊन आणि क्षणभर विश्रांती घेऊन, त्याने वारुळावर ठेवलेला भार उचलण्यास सुरुवात केली.

Verse 7

विश्वामित्राज्ञया तावत्कृष्णसर्पो भयावहः । महाविषो महाघोरो वल्मीकान्निर्गतस्तदा

त्याच वेळी विश्वामित्रांच्या आज्ञेने त्या वारुळातून एक भयानक, अत्यंत विषारी आणि घोर काळसर्प बाहेर आला.

Verse 8

तेनासौ बालको दष्टस्तदैव च पपात ह । रोहिताख्यं मृतं दृष्ट्वा ययुर्बाला द्विजालयम्

त्या सर्पाने बालकाला दंश केला आणि तो तत्काळ कोसळला. रोहित नावाच्या बालकाला मृत पाहून इतर मुले ब्राह्मणाच्या घराकडे धावली.

Verse 9

त्वरिता भयसंविग्नाः प्रोचुस्तन्मातुरग्रतः । हे विप्रदासि ते पुत्रः क्रीडां कर्तुं बहिर्गतः

भयभीत होऊन ते वेगाने त्याच्या मातेपाशी पोहोचले आणि म्हणाले—'हे विप्रदासी! तुझा मुलगा बाहेर खेळायला गेला होता.'

Verse 10

अस्माभिः सहितस्तत्र सर्पदष्टो मृतस्ततः । इति सा तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातोपमं तदा

'तिथे आमच्यासोबत असताना त्याला सर्पदंश झाला आणि तो मृत पावला.' त्यांचे हे वज्रपातासारखे शब्द ऐकून...

Verse 11

पपात मूर्च्छिता भूमौ छिन्नेव कदली यथा । अथ तां ब्राह्मणो रुष्टः पानीयेनाभ्यषिञ्चत

...ती कापलेल्या केळीच्या झाडाप्रमाणे मूर्च्छित होऊन जमिनीवर पडली. तेव्हा त्या रागावलेल्या ब्राह्मणाने तिच्यावर पाणी शिंपडले.

Verse 12

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्ता ब्राह्मणस्तामथाब्रवीत् । ब्राह्मण उवाच - अलक्ष्मीकारकं निन्द्यं जानती त्वं निशामुखे

क्षणभरानंतर शुद्धीवर आल्यावर ब्राह्मण तिला म्हणाला। ब्राह्मण म्हणाला—'संध्याकाळी रडणे अमंगल आणि निंदनीय आहे, हे माहीत असूनही तू...'

Verse 13

रोदनं कुरुषे दुष्टे लज्जा ते हृदये न किम् । ब्राह्मणेनैवमुक्ता सा न किञ्चिद्वाक्यमब्रवीत्

'...हे दुष्टे! तू रडते आहेस, तुझ्या हृदयात लज्जा नाही का?' ब्राह्मणाने असे म्हटल्यावर ती काहीच बोलली नाही.

Verse 14

रुरोद करुणं दीना पुत्रशोकेन पीडिता । अश्रुपूर्णमुखी दीना धूसरा मुक्तमूर्धजा

ती दीन स्त्री पुत्रशोकाने पीडित होऊन करुण विलाप करू लागली. तिचे मुख अश्रूंनी भरलेले होते, शरीर धुळीने माखलेले होते आणि केस विखुरलेले होते.

Verse 15

अथ तां कुपितो विप्रो राजपत्‍नीमभाषत । धिक्त्वां दुष्टे क्रयं गृह्य मम कार्यं विलुम्पसि

तेव्हा रागावलेला ब्राह्मण राजपत्नीला म्हणाला—धिक्कार असो तुला, हे दुष्टे! मोबदला घेऊन तू माझे काम बिघडवत आहेस.

Verse 16

अशक्ता चेत्कथं तर्हि गृहीतं मम तद्धनम् । एवं निर्भर्त्सिता तेन क्रूरवाक्यैः पुनः पुनः

जर तू असमर्थ होतीस, तर माझे ते धन का घेतले? अशा प्रकारे त्याने वारंवार क्रूर शब्दांनी तिला झिड़कले.

Verse 17

रुदिता कारणं प्राह विप्रं गद्‌गदया गिरा । स्वामिन् मम सुतो बालः सर्पदष्टो मृतो बहिः

रडत रडत तिने गद्गद आवाजात ब्राह्मणाला कारण सांगितले—हे स्वामी! माझा लहान मुलगा बाहेर सर्पदंशाने मृत्यू पावला आहे.

Verse 18

अनुज्ञां मे प्रयच्छस्व द्रष्टुं यास्यामि बालकम् । दुर्लभं दर्शनं तेन सञ्जातं मम सुव्रत

मला आज्ञा द्या, मी मुलाला पाहायला जाईन. हे सुव्रता! आता त्याचे दर्शन माझ्यासाठी दुर्लभ झाले आहे.

Verse 19

इत्युक्त्वा करुणं बाला पुनरेव रुरोद ह । पुनस्तां कुपितो विप्रो राजपत्‍नीमभाषत

असे बोलून ती युवती पुन्हा करुण रडू लागली. तेव्हा रागावलेला ब्राह्मण राजपत्नीला पुन्हा म्हणाला.

Verse 20

ब्राह्मण उवाच - शठे दुष्टसमाचारे किं न जानासि पातकम् । यः स्वामिवेतनं गृह्य तस्य कार्यं विलुम्पति

ब्राह्मण म्हणाला—हे शठे! हे दुराचारी स्त्री! तुला पाप माहित नाही का? जो स्वामीचा पगार घेऊन त्याचे काम बिघडवतो...

Verse 21

नरके पच्यते सोऽथ महारौरवपूर्वके । उषित्वा नरके कल्पं ततोऽसौ कुक्कुटो भवेत्

तो महारौरव इत्यादी नरकात शिजवला जातो. एक कल्प नरकात राहून मग तो कोंबडा होतो.

Verse 22

किमनेनाथवा कार्यं धर्मसंकीर्तनेन मे । यस्तु पापरतो मूर्खः क्रूरो नीचोऽनृतः शठः

किंवा मला धर्म-कीर्तनाने काय फायदा? जो पापरत, मूर्ख, क्रूर, नीच, असत्यवादी आणि शठ आहे...

Verse 23

तद्वाक्यं निष्फलं तस्मिन्भवेद्‌ बीजमिवोषरे । एहि ते विद्यते किञ्चित्परलोकभयं यदि

त्याच्यासाठी उपदेश ओसाड जमिनीत बी पेरल्यासारखा निष्फळ आहे. जर तुला परलोकाची थोडीही भीती असेल, तर ये.

Verse 24

एवमुक्ताथ सा विप्रं वेपमानाब्रवीद्वचः । कारुण्यं कुरु मे नाथ प्रसीद सुमुखो भव

असे म्हटल्यावर ती थरथर कापत ब्राह्मणाला म्हणाली—हे नाथा! माझ्यावर करुणा करा, प्रसन्न व्हा आणि अनुकूल व्हा.

Verse 25

प्रस्थापय मुहूर्तं मां यावद्‌ द्रक्ष्यामि बालकम् । एवमुक्त्वाथ सा मूर्ध्ना निपत्य द्विजपादयोः

मला एका क्षणासाठी जाऊ द्या जेणेकरून मी माझ्या बाळाला पाहू शकेन. असे बोलून ती त्या ब्राह्मणाच्या चरणी मस्तक ठेवून पडली।

Verse 26

रुरोद करुणं बाला पुत्रशोकेन पीडिता । अथाह कुपितो विप्रः क्रोधसंरक्तलोचनः

पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेली ती बाला करुण रडू लागली. तेव्हा क्रोधाने डोळे लाल झालेला तो ब्राह्मण म्हणाला...

Verse 27

विप्र उवाच - किं ते पुत्रेण मे कार्यं गृहकर्म कुरुष्व मे । किं न जानासि मे क्रोधं कशाघातफलप्रदम्

ब्राह्मण म्हणाला - तुझ्या पुत्राशी माझे काय देणेघेणे? माझे घरकाम कर. तुला माझा क्रोध माहित नाही का जो चाबकाचे फटके देतो?

Verse 28

एवमुक्ता स्थिता धैर्याद्‌ गृहकर्म चकार ह । अर्धरात्रो गतस्तस्याः पादाभ्यङ्गादिकर्मणा

असे म्हटल्यावर ती धैर्याने थांबली आणि घरकाम केले. पाय चेपण्यासारख्या कामात तिची अर्धी रात्र उलटली।

Verse 29

ब्राह्मणेनाथ सा प्रोक्ता पुत्रपार्श्वं व्रजाधुना । तस्य दाहादिकं कृत्वा पुनरागच्छ सत्वरम्

मग ब्राह्मण तिला म्हणाला - आता तुझ्या मुलाकडे जा. त्याचे अंत्यसंस्कार करून लवकर परत ये।

Verse 30

न लुप्येत यथा प्रातर्गृहकर्म ममेति च । ततस्त्वेकाकिनी रात्रौ विलपन्ती जगाम ह

जेणेकरून माझे सकाळचे घरकाम थांबणार नाही. मग ती रात्री एकटीच विलाप करत निघून गेली।

Verse 31

दृष्ट्वा मृतं निजं पुत्रं भृशं शोकेन पीडिता । यूथभ्रष्टा कुरङ्गीव विवत्सा सौरभी यथा

आपल्या मृत पुत्राला पाहून ती शोकाने अत्यंत व्याकुळ झाली, जणू कळपापासून पाखडलेली हरिणी किंवा वासरापासून दुरावलेली गाय।

Verse 32

वाराणस्या बहिर्गत्वा क्षणाद्‌ दृष्ट्वा निजं सुतम् । शयानं रङ्कवद्‌भूमौ काष्ठदर्भतृणोपरि

वाराणसीच्या बाहेर जाऊन क्षणभरात आपल्या पुत्राला पाहिले, जो लाकूड, दर्भ आणि गवतावर एका दरिद्र्याप्रमाणे जमिनीवर पडला होता।

Verse 33

विललापातिदुःखार्ता शब्दं कृत्वा सुनिष्ठुरम् । एहि मे सम्मुखं कस्माद्‌रोषितोऽसि वदाधुना

अत्यंत दुःखाने व्याकुळ होऊन तिने हृदयद्रावक विलाप केला: माझ्या समोर ये, तू माझ्यावर का रागावला आहेस, आता सांग!

Verse 34

आयास्यभिमुखो नित्यमम्बेत्युक्त्वा पुनः पुनः । गत्वा स्खलत्पदा तस्य पपातोपरि मूर्छिता

तू वारंवार 'आई' म्हणून नित्य माझ्यासमोर येत असे. अडखळत्या पावलांनी जाऊन ती त्याच्यावर मूर्च्छित होऊन पडली।

Verse 35

पुनः सा चेतनां प्राप्य दोर्भ्यामालिङ्ग्य बालकम् । तन्मुखे वदनं न्यस्य रुरोदार्तस्वनैस्तदा

पुन्हा शुद्धीवर आल्यावर, बालकाला दोन्ही हातांनी कवेत घेऊन, त्याच्या मुखावर आपले मुख ठेवून ती आर्त स्वरात रडू लागली।

Verse 36

कराभ्यां ताडनं चक्रे मस्तकस्योदरस्य च । हा बाल हा शिशो वत्स हा कुमारक सुन्दर

तिने आपल्या हातांनी डोके आणि पोट बडवून घेतले। 'हा बालक! हा शिशु! हा वत्स! हा सुंदर कुमार!'

Verse 37

हा राजन् क्व गतोऽसि त्वं पश्येमं बालकं निजम् । प्राणेभ्योऽपि गरीयांसं भूतले पतितं मृतम्

'हे राजा! तू कोठे गेला आहेस? आपल्या या बालकाला बघ, जो प्राणांपेक्षाही प्रिय आहे, जमिनीवर मृत पडला आहे।'

Verse 38

तथापश्यन्मुखं तस्य भूयो जीवितशङ्कया । निर्जीववदनं ज्ञात्वा मूर्छिता निपपात ह

तो जिवंत असेल या आशेने ती वारंવાર त्याचे मुख पाहू लागली। मुख निर्जीव असल्याचे समजताच ती पुन्हा मूर्च्छित होऊन पडली।

Verse 39

हस्तेन वदनं गृह्य पुनरेवमभाषत । शयनं त्यज हे बाल शीघ्रं जागृहि भीषणम्

हाताने मुख धरून ती पुन्हा असे म्हणाली: 'हे बाळा! ही शय्या सोड, लवकर जागा हो, येथे खूप भयानक आहे।'

Verse 40

निशार्धं वर्धते चेदं शिवाशतनिनादितम् । भूतप्रेतपिशाचादिडाकिनीयूथनादितम्

ही मध्यरात्र आहे, जी शेकडो कोल्ह्यांच्या ओरडण्याने गाजत आहे आणि भूत, प्रेत, पिशाच व डाकिणींच्या समूहांच्या आवाजांनी दुमदुमत आहे।

Verse 41

मित्राणि ते गतान्यस्तात्त्वमेकस्तु कुतः स्थितः । सूत उवाच - एवमुक्त्वा पुनस्तन्वी करुणं प्ररुरोद ह

'तुझे मित्र येथून निघून गेले आहेत, तू एकटाच येथे का थांबला आहेस?' सूत म्हणाले: असे बोलून ती कृशकाय स्त्री पुन्हा करुण विलाप करू लागली।

Verse 42

हा शिशो बाल हा वत्स रोहिताख्य कुमारक । रे पुत्र प्रतिशब्दं मे कस्मात्त्वं न प्रयच्छसि

'हा शिशु! हा बालक! हा वत्स! रोहित नावाच्या कुमारा! हे पुत्रा, तू मला उत्तर का देत नाहीस?'

Verse 43

तवाहं जननी वत्स किं न जानासि पश्य माम् । देशत्यागाद्‌राज्यनाशात्पुत्र भर्त्रा स्वविक्रयात्

'वत्सा! मी तुझी माता आहे, तुला माहित नाही का? माझ्याकडे बघ! देशत्याग, राज्यनाश आणि पतीकडून स्वतःची विक्री झाल्यामुळे,'

Verse 44

यद्दासीत्वाच्च जीवामि त्वां दृष्ट्वा पुत्र केवलम् । ते जन्मसमये विप्रैरादिष्टं यत्त्वनागतम्

'आणि दास्यत्वामुळे, हे पुत्रा! मी केवळ तुला पाहूनच जगत आहे। तुझ्या जन्माच्या वेळी ब्राह्मणांनी जे भविष्य वर्तवले होते,'

Verse 45

दीर्घायुः पृथिवीराजः पुत्रपौत्रसमन्वितः । शौर्यदानरतिः सत्त्वो गुरुदेवद्विजार्चकः

तो दीर्घायु, पृथ्वीचा राजा, पुत्र-पौत्रांनी युक्त, शौर्य आणि दानात तत्पर, सात्विक आणि गुरु, देव व द्विजांचा पूजक होईल.

Verse 46

मातापित्रोस्तु प्रियकृत्सत्यवादी जितेन्द्रियः । इत्यादि सकलं जातमसत्यमधुना सुत

माता-पित्यांचे प्रिय करणारा, सत्यवादी आणि जितेंद्रिय होईल. हे पुत्रा! आता हे सर्व असत्य झाले आहे.

Verse 47

चक्रमत्स्यावातपत्रश्रीवत्सस्वस्तिकध्वजाः । तव पाणितले पुत्र कलशश्चामरं तथा

हे पुत्रा! तुझ्या तळहातावर चक्र, मासा, छत्र, श्रीवत्स, स्वस्तिक, ध्वज, कलश आणि चामर अशी चिन्हे आहेत.

Verse 48

लक्षणानि तथान्यानि त्वद्धस्ते यानि सन्ति च । तानि सर्वाणि मोघानि सञ्जातान्यधुना सुत

आणि तुझ्या हातावर जी इतर शुभ लक्षणे आहेत, हे पुत्रा! ती सर्व आता व्यर्थ झाली आहेत.

Verse 49

हा राजन्पृथिवीनाथ क्व ते राज्यं क्व मन्त्रिणः । क्व ते सिंहासनं छत्रं क्व ते खड्गः क्व तद्धनम्

हा राजन्! पृथ्वीनाथा! कोठे आहे तुझे राज्य? कोठे आहेत तुझे मंत्री? कोठे आहे तुझे सिंहासन आणि छत्र? कोठे आहे तुझी तलवार आणि ते धन?

Verse 50

क्व सायोध्या क्व हर्म्याणि क्व गजाश्वरथप्रजाः । सर्वमेतत्तथा पुत्र मां त्यक्त्वा क्व गतोऽसि रे

ती अयोध्या कोठे आहे? ती राजवाडे कोठे आहेत? ते हत्ती, घोडे, रथ आणि प्रजा कोठे आहेत? हे पुत्रा! हे सर्व सोडून मला त्यागून तू कोठे गेला आहेस?

Verse 51

हा कान्त हा नृपागच्छ पश्येमं स्वसुतं प्रियम् । येन ते रिङ्गता वक्षः कुंकुमेनावलेपितम्

हा कान्त! हा नृप! या, आपल्या या प्रिय पुत्राला पहा. ज्याच्या रांगण्यामुळे तुझे वक्षस्थळ कुंकुमाने माखले जात असे.

Verse 52

स्वशरीररजःपङ्कैर्विशालं मलिनीकृतम् । येन ते बालभावेन मृगनाभिविलेपितः

स्वतःच्या शरीराच्या धुळीने आणि चिखलाने तुझे वक्ष मलिन होत असे. ज्याने बालपणी तुझे कस्तुरीने माखलेले...

Verse 53

भ्रंशितो भालतिलकस्तवाङ्कस्थेन भूपते । यस्य वक्त्रं मृदा लिप्तं स्नेहाद्वै चुम्बितं मया

हे भूपते! तुझ्या मांडीवर बसून कपाळावरील टिळा पुसला जात असे. ज्याचे मातीने माखलेले तोंड मी प्रेमाने चुंबिले होते.

Verse 54

तन्मुखं मक्षिकालिङ्ग्यं पश्ये कीटैर्विदूषितम् । हा राजन् पश्य तं पुत्रं भुविस्थं रङ्कवन्मृतम्

त्या तोंडाला माश्यांनी वेढले आहे आणि किड्यांनी ते दूषित झाले आहे. हा राजन्! जमिनीवर पडलेल्या त्या पुत्राला पहा जो एका दरिद्र्याप्रमाणे मृत पडला आहे.

Verse 55

हा देव किं मया कृत्यं कृतं पूर्वभवान्तरे । तस्य कर्मफलस्येह न पारमुपलक्षये

हे दैवा! पूर्वजन्मी मी असे कोणते कर्म केले होते? त्या कर्मफलाचा अंत मला येथे दिसत नाही.

Verse 56

हा पुत्र हा शिशो वत्स का कुमारक सुन्दर । एवं तस्या विलापं ते श्रुत्वा नगरपालकाः

'हा पुत्र! हा बाळ! हा वत्सा! हा सुंदर बालका!' अशा प्रकारे तिचा विলাপ ऐकून नगररक्षकांनी...

Verse 57

जागृतास्त्वरितास्तस्याः पार्श्वमीयुः सुविस्मिताः । जना ऊचुः - का त्वं बालस्य कस्यायं पतिस्ते कुत्र तिष्ठति

जागे झाले आणि घाईघाईने तिच्याजवळ आले, ते अत्यंत विस्मित झाले होते. लोक म्हणाले- 'तू या बालकाची कोण आहेस? हा कोणाचा आहे? तुझा पती कुठे राहतो?'

Verse 58

एकैव निर्भया रात्रौ कस्मात्त्वमिह रोदिषि । एवमुक्ताथ सा तन्वी न किञ्चिद्‌वाक्यमब्रवीत्

'तू रात्री इथे एकटी निर्भयपणे का रडत आहेस?' असे विचारले असता त्या कृशांगी स्त्रीने काहीही उत्तर दिले नाही。

Verse 59

भूयोऽपि पृष्टा सा तूष्णीं स्तब्धीभूता बभूव ह । विललापातिदुःखार्ता शोकाश्रुप्लुतलोचना

पुन्हा पुन्हा विचारले असता ती गप्प आणि स्तब्ध राहिली. ती अत्यंत दुःखाने व्याकुळ होऊन विलाप करू लागली, तिचे डोळे शोकाच्या अश्रूंनी भरलेले होते.

Verse 60

अथ ते शङ्‌कितास्तस्यां रोमाञ्चिततनूरुहाः । संत्रस्ताः प्राहुरन्योन्यमुद्‌धृतायुधपाणयः

तेव्हा त्यांना तिच्याबद्दल शंका आली, त्यांच्या अंगावर शहारे आले. घाबरलेले आणि हातात शस्त्रे घेतलेले ते एकमेकांशी बोलू लागले:

Verse 61

नूनं स्त्री न भवत्येषा यतः किञ्चिन्न भाषते । तस्माद्वध्या भवेदेषा यत्‍नतो बालघातिनी

'नक्कीच ही कोणी मानवी स्त्री नाही, कारण ही काहीच बोलत नाही. म्हणून, या बालघातिनीला प्रयत्नाने मारून टाकले पाहिजे.'

Verse 62

शुभा चेत्तर्हि किं ह्यत्र निशार्धे तिष्ठते बहिः । भक्षार्थमनया नूनमानीतः कस्यचिच्छिशुः

'जर ही कोणी शुभ स्त्री असती, तर मध्यरात्री इथे बाहेर का राहिली असती? नक्कीच हिने कोणाचे तरी बाळ खाण्यासाठी इथे आणले आहे.'

Verse 63

इत्युक्त्वा तैर्गृहिता सा गाढं केशेषु सत्वरम् । भुजयोरपरैश्चैव कैश्चापि गलके तथा

असे बोलून त्यांनी तिला पटकन केसांनी घट्ट पकडले, इतरांनी हातांनी आणि काहींनी गळ्याने पकडले.

Verse 64

खेचरी यास्यतीत्युक्तं बहुभिः शस्त्रपाणिभिः । आकृष्य पक्कणे नीता चाण्डालाय समर्पिता

'ही आकाशात उडून जाईल,' असे शस्त्रधारी अनेक लोक म्हणाले. तिला ओढत वस्तीत नेले आणि चांडाळाच्या स्वाधीन केले.

Verse 65

हे चाण्डाल बहिर्दृष्टा ह्यस्माभिर्बालघातिनी । वध्यतां वध्यतामेष शीघ्रं नीत्वा बहिःस्थले

हे चांडाळ! आम्ही या बालघातिनीला बाहेर पाहिले आहे. हिला लवकर वधस्थळावर नेऊन ठार करा।

Verse 66

चाण्डालः प्राह तां दृष्ट्वा ज्ञातेयं लोकविश्रुता । न दृष्टपूर्वा केनापि लोकडिम्भान्यनेकधा

चांडाळ तिला पाहून म्हणाला: 'ही तर जगप्रसिद्ध आहे! यापूर्वी कोणीही न पाहिलेल्या अनेक बालकांना...'

Verse 67

भक्षितान्यनया भूरि भवद्‌भिः पुण्यमार्जितम् । ख्यातिर्वः शाश्वती लोके गच्छध्वं च यथासुखम्

'...हिने भरपूर खाल्ले आहे. तुम्ही पुण्य कमावले आहे. जगात तुमची कीर्ती शाश्वत राहील. तुम्ही सुखाने जा.'

Verse 68

द्विजस्त्रीबालगोघाती स्वर्णस्तेयी च यो नरः । अग्निदो वर्त्मघाती च मद्यपो गुरुतल्पगः

जो मनुष्य ब्राह्मण, स्त्री, बालक किंवा गाय यांची हत्या करतो, सोने चोरतो, आग लावतो, दरोडे घालतो, मद्यपान करतो किंवा गुरुपत्नीशी गमन करतो...

Verse 69

महाजनविरोधी च तस्य पुण्यप्रदो वधः । द्विजस्यापि स्त्रियो वापि न दोषो विद्यते वधे

...आणि जो महाजनांचा विरोधी आहे, त्याचा वध पुण्यकारक आहे। ब्राह्मण किंवा स्त्री असली तरी त्यांच्या वधात दोष नाही।

Verse 70

अस्या वधश्च मे योग्य इत्युक्त्वा गाडबन्धनैः । बद्ध्वा केशेष्वथाकृष्य रज्जुभिस्तामताडयत्

'हिचा वध करणे माझ्यासाठी योग्य आहे' - असे म्हणून त्याने तिला दोरीने घट्ट बांधले, केसांनी ओढले आणि चाबकाने मारले।

Verse 71

हरिश्चन्द्रमथोवाच वाचा परुषया तदा । रे दास वध्यतामेषा दुष्टात्मा मा विचारय

तेव्हा तो हरिश्चंद्राला कठोर वाणीत म्हणाला: 'रे दासा! या दुष्टात्म्याचा वध कर, विचार करू नकोस।'

Verse 72

तद्वाक्यं भूपतिः श्रुत्वा वज्रपातोपमं तदा । वेपमानोऽथ चाण्डालं प्राह स्त्रीवधशङ्‌कितः

वज्रपातासारखे ते शब्द ऐकून, राजा थरथर कापत आणि स्त्री-वधाच्या भीतीने व्याकुळ होऊन चांडाळाला म्हणाला।

Verse 73

न शक्तोऽहमिदं कर्तुं प्रेष्यं देहि ममापरम् । असाध्यमपि यत्कर्म तत्करिष्ये त्वयोदितम्

मी हे करण्यास समर्थ नाही। मला दुसरे कोणतेही काम द्या। तुमच्या सांगण्यावरून मी कोणतेही असाध्य काम करीन।

Verse 74

श्रुत्वा तदुक्तं वचनं श्वपचो वाक्यमब्रवीत् । मा भैषीस्त्वं गृहाणासिं वधोऽस्याः पुण्यदो मतः

त्याचे बोलणे ऐकून चांडाळ म्हणाला: 'भिऊ नकोस, तलवार उचल. हिचा वध पुण्यकारक मानला जातो।'

Verse 75

बालानामेव भयदा नेयं रक्ष्या कदाचन । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राजा वचनमब्रवीत्

ही बालकांसाठी भीतीदायक आहे आणि तिचे रक्षण कधीही करू नये. त्याचे शब्द ऐकून राजा म्हणाला.

Verse 76

स्त्रियो रक्ष्याः प्रयत्‍नेन न हन्तव्याः कदाचन । स्त्रीवधे कीर्तितः पापं मुनिभिर्धर्मतत्परैः

स्त्रियांचे प्रयत्नाने रक्षण केले पाहिजे आणि त्यांना कधीही मारू नये. धर्मतत्पर मुनींनी स्त्री-वध हे मोठे पाप असल्याचे सांगितले आहे.

Verse 77

पुरुषो यः स्त्रियं हन्याज्ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा । नरके पच्यते सोऽथ महारौरवपूर्वके

जो पुरुष जाणूनबुजून किंवा अजाणतेपणे स्त्रीची हत्या करतो, तो महारौरव इत्यादी नरकात शिजवला जातो.

Verse 78

चाण्डाल उवाच - मा वदासिं गृहाणैनं तीक्ष्णं विद्युत्समप्रभम् । यत्रैकस्मिन्वधं नीते बहूनां तु सुखं भवेत्

चांडाळ म्हणाला - असे बोलू नकोस. विजेसारखी चमकणारी ही तीक्ष्ण तलवार घे. जिथे एकाच्या वधामुळे अनेकांना सुख मिळते...

Verse 79

तस्य हिंसा कृतं नूनं बहुपुण्यप्रदा भवेत् । भक्षितान्यनया भूरि लोके डिम्भानि दुष्टया

तिथे ती हिंसा निश्चितपणे मोठे पुण्य देणारी ठरते. या दुष्ट स्त्रीने जगातील अनेक बालकांना खाऊन टाकले आहे.

Verse 80

तत्क्षिप्रं वध्यतामेषा लोकः स्वस्थो भविष्यति । राजोवाच - चाण्डालाधिपते तीव्रं व्रतं स्त्रीवधवर्जनम्

म्हणून हिला लवकर मारून टाक, जेणेकरून जग सुखी होईल. राजा म्हणाला - हे चांडाळाधिपती, स्त्री-वध टाळणे हे माझे कठोर व्रत आहे.

Verse 81

आजन्मतस्ततो यत्‍नं न कुर्यां स्त्रीवधे तव । चाण्डाल उवाच - स्वामिकार्यं विना दुष्ट किं कार्यं विद्यतेऽपरम्

जन्मापासूनच मी हे पाळले आहे, म्हणून मी तुझ्यासाठी स्त्री-वध करण्याचा प्रयत्न करणार नाही. चांडाळ म्हणाला - हे दुष्टा, स्वामीच्या कार्याशिवाय दुसरे कोणते कार्य आहे?

Verse 82

गृहीत्वा वेतनं मेऽद्य कस्मात्कार्यं विलुम्पसि । यः स्वामिवेतनं गृह्य स्वामिकार्यं विलुम्पति

आज माझे वेतन घेऊन तू काम का सोडत आहेस? जो स्वामीचे वेतन घेऊन स्वामीचे कार्य बिघडवतो...

Verse 83

नरकान्निष्कृतिस्तस्य नास्ति कल्पायुतैरपि । राजोवाच - चाण्डालनाथ मे देहि प्राप्यमन्यत्सुदारुणम्

त्याची दहा हजार कल्पांपर्यंत नरकातून सुटका होत नाही. राजा म्हणाला - हे चांडाळनाथ, मला दुसरे कोणतेही अत्यंत कठीण कार्य दे.

Verse 84

स्वशत्रुं ब्रूहि तं क्षिप्रं घातयिष्याम्यसंशयम् । घातयित्वा तु तं शत्रुं तव दास्यामि मेदिनीम्

तुझ्या शत्रूचे नाव लवकर सांग, मी त्याला निःसंशयपणे मारून टाकीन. त्या शत्रूला मारून मी तुला पृथ्वी देऊन टाकीन.

Verse 85

देव देवोरगैः सिद्धैर्गन्धर्वैरपि संयुतम् । देवेन्द्रमपि जेष्यामि निहत्य निशितैः शरैः

हे देवा, मी देव, नाग, सिद्ध आणि गंधर्वांसह इंद्रालाही तीक्ष्ण बाणांनी मारून जिंकेन.

Verse 86

एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । चाण्डालः कुपितः प्राह वेपमानं महीपतिम्

राजा हरिश्चंद्राचे हे बोलणे ऐकून रागावलेला चांडाळ थरथर कापणाऱ्या राजाला म्हणाला.

Verse 87

चाण्डाल उवाच - (नैतद्वाक्यं सुघटितं यद्वाक्यं दासकीर्तितम्) चाण्डालदासतां कृत्वा सुराणां भाषसे वचः । दास किं बहुना नूनं शृणु मे गदतो वचः

चांडाळ म्हणाला - चांडाळाचे दास्य पत्करून तू देवांसारखी भाषा बोलतोयस. हे दासा, जास्त बोलण्यात काय अर्थ? माझे शब्द नीट ऐक.

Verse 88

निर्लज्ज तव चेदस्ति किञ्चित्पापभयं हृदि । किमर्थं दासतां यातश्चाण्डालस्य तु वेश्मनि

हे निर्लज्जा, जर तुझ्या मनात पापाची थोडी जरी भीती असती, तर तू चांडाळाच्या घरी दास म्हणून का आलास?

Verse 89

गृहाणैनं ततः खड्गमस्याश्छिन्धि शिरोऽम्बुजम् । एवमुक्त्वाथ चाण्डालो राज्ञे खड्गं न्यवेदयत्

म्हणून ही तलवार घे आणि हिचे कमळासारखे शिर उडव. असे बोलून चांडाळाने राजाच्या हातात तलवार दिली.

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे चाण्डालाज्ञया हरिश्चन्द्रस्य खड्गग्रहणवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

श्रीमद्देवीभागवत महापुराणातील सातव्या स्कंधातील 'चांडाळाच्या आज्ञेने हरिश्चंद्राने तलवार हाती घेतल्याचे वर्णन' नावाचा पंचविसावा अध्याय समाप्त झाला.