Adhyaya 24

Verse 1

हरिश्चन्द्रचिन्तावर्णनम् शौनक उवाच - ततः किमकरोद्‌राजा चाण्दालस्य गृहे गतः । तद्‌ ब्रूहि सूतवर्य त्वं पृच्छतः सत्वरं हि मे

हरिश्चंद्राच्या चिंतेचे वर्णन. शौनक म्हणाले - हे सूतश्रेष्ठा! चांडाळाच्या घरी गेल्यावर राजाने काय केले? मी विचारत आहे, ते मला त्वरित सांगा।

Verse 2

सूत उवाच - विश्वामित्रे गते विप्रे श्वपचो हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्‌ द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्

सूत म्हणाले - ब्राह्मण विश्वामित्र निघून गेल्यावर, आनंदी मनाच्या चांडाळाने विश्वामित्रांना ते द्रव्य देऊन राजाला बांधले।

Verse 3

असत्यो यास्यसीत्युक्त्वा दण्डेनाताडयत्तदा । दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम्

'तू असत्यवादी आहेस, कुठे जाशील?' असे म्हणून त्याने काठीने मारले. काठीच्या प्रहाराने राजा गोंधळून गेला आणि अत्यंत व्याकुळ झाला।

Verse 4

इष्टबन्धुवियोगार्तमानीय निजपक्कणे । निगडे स्थापयित्वा तं स्वयं सुष्वाप विज्वरः

प्रिय आप्तांच्या वियोगाने दुखी असलेल्या राजाला त्याने आपल्या वस्तीत आणले आणि बेड्यांमध्ये टाकून स्वतः निश्चिंतपणे झोपला।

Verse 5

निगडस्थस्ततो राजा वसंश्चाण्डालपक्कणे । अन्नपाने परित्यज्य सदा वै तदशोचयत्

तेव्हा बेड्यांमध्ये असलेल्या राजाने चांडाळाच्या वस्तीत राहताना अन्न-पाणी त्यागले आणि तो सतत शोक करू लागला।

Verse 6

तन्वी दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरन्त्यसुखाविष्टा मोक्षयिष्यति नौ नृपः

[राजा विचार करू लागला:] 'माझी कृश आणि दीन मुख असलेली पत्नी, समोर मुलाचे उदास तोंड पाहून आणि दुःखात बुडून माझी आठवण काढत विचार करेल की महाराज आम्हा दोघांना मुक्त करतील।'

Verse 7

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तं प्रतिश्रुतम् । रोदमानं सुतं वीक्ष्य मां च सम्बोधयिष्यति

'धन मिळवून आणि ब्राह्मणाला वचनाप्रमाणे धन देऊन, ते रडणाऱ्या मुलाला पाहून मला सांत्वन देतील।'

Verse 8

तातपार्श्वं व्रजामीति रुदन्तं बालकं पुनः । तात तातेति भाषन्तं तथा सम्बोधयिष्यति

'मी बाबांकडे जाईन' असे म्हणून रडणाऱ्या आणि 'बाबा, बाबा' अशी हाक मारणाऱ्या मुलाला त्या अशाच प्रकारे समजावतील।

Verse 9

न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति चाण्डालतां गतम् । राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः

पण त्या मृगनयनीला हे माहित नाही की मी चांडाळ झालो आहे! राज्याचा नाश, मित्रांचा त्याग, पत्नी आणि पुत्राची विक्री...

Verse 10

ततश्चाण्डालता चेयमहो दुःखपरम्परा । एवं स निवसन्नित्यं स्मरंश्च दयितां सुतम्

...आणि आता हे चांडाळत्व—अहो, ही दुःखांची केवढी मोठी मालिका! अशा प्रकारे तिथे सतत राहून, आपल्या प्रिय पत्नी आणि पुत्राचे स्मरण करत...

Verse 11

निनाय दिवसान् राजा चतुरो विधिपीडितः । अथाह्नि पञ्चमे तेन निगडान्मोचितो नृपः

...दैवाच्या फेऱ्यात अडकलेल्या राजाने चार दिवस घालवले। मग पाचव्या दिवशी, त्या चांडाळाने राजाला बेड्यांतून मुक्त केले।

Verse 12

चाण्डालेनानुशिष्टश्च मृतचैलापहारणे । क्रुद्धेन परुषैर्वाक्यैर्निर्भत्स्य च पुनः पुनः

चांडाळाने त्याला मृतांचे कपडे गोळा करण्याच्या कामात लावले आणि रागाने वारंवार कठोर शब्दांत त्याची निर्भत्सना केली:

Verse 13

काश्याश्च दक्षिणे भागे श्मशानं विद्यते महत् । तद्‌रक्षस्व यथान्यायं न त्याज्यं तत्त्वया क्वचित्

'काशीच्या दक्षिण भागात एक मोठे स्मशान आहे. त्याचे नियमानुसार रक्षण कर आणि तू ते कधीही सोडू नकोस.'

Verse 14

इमं च जर्जरं दण्डं गृहीत्वा याहि मा चिरम् । वीरबाहोरयं दण्ड इति घोषस्व सर्वतः

'हा जुना दंड घेऊन त्वरित जा. सर्वत्र अशी घोषणा कर की हा वीरबाहूचा दंड आहे!'

Verse 15

सूत उवाच - कस्मिंश्चिदथ काले तु मृतचैलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्‌राजा श्मशाने दद्‌वशानुगः

सूत म्हणाले: अशा प्रकारे त्या वेळी, राजा हरिश्चंद्र मृतांचे वस्त्र गोळा करणारा बनला आणि चांडाळाच्या अधीन राहून स्मशानात राहू लागला।

Verse 16

चाण्डालेनानुशिष्टस्तु मृतचैलापहारिणा । राजा तेन समादिष्टो जगाम शवमन्दिरम्

मृतांची वस्त्रे काढणाऱ्या चांडाळाने दिलेल्या सूचनेनुसार आणि आज्ञेनुसार, राजा त्या शवमंदिराकडे (स्मशानाकडे) गेला।

Verse 17

पुर्यास्तु दक्षिणे देशे विद्यमानं भयानकम् । शवमाल्यसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्

नगराच्या दक्षिण भागात असलेले ते ठिकाण अत्यंत भयानक होते, जे प्रेते आणि माळांनी भरलेले, दुर्गंधीयुक्त आणि धुराने माखलेले होते।

Verse 18

श्मशानं घोरसन्नादं शिवाशतसमाकुलम् । गृद्ध्रगोमायुसंकीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्

ते स्मशान भयानक आवाजांनी गाजत होते, शेकडो कोल्ह्यांनी भरलेले होते, गिधाडे आणि लांडग्यांनी व्यापलेले होते आणि कुत्र्यांच्या टोळ्यांनी वेढलेले होते।

Verse 19

अस्थिसङ्घातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । अर्धदग्धशवास्यानि विकसद्दन्तपंक्तिभिः

ते ठिकाण हाडांच्या ढिगाऱ्यांनी भरलेले आणि मोठ्या दुर्गंधीने व्यापलेले होते. अर्धवट जळलेल्या प्रेतांची तोंडे त्यांच्या दातांच्या ओळींसह दिसत होती.

Verse 20

हसन्तीवाग्निमध्यस्थकायस्यैवं व्यवस्थितिः । नानामृतसुहृन्नादं महाकोलाहलाकुलम्

अग्नीमध्ये असलेल्या त्या शरीरांची स्थिती जणू काही ती हसत आहेत अशी होती. विविध मृत व्यक्तींच्या नातेवाईकांच्या विलापाने आणि मोठ्या गोंधळाने ते ठिकाण भरलेले होते.

Verse 21

हा पुत्र मित्र हा बन्धो भ्रातर्वत्स प्रियाद्य मे । हाप्यते भागिनेयार्ह हा मातुल पितामह

'हा पुत्र! हा मित्र! हा बंधू! हा भाऊ! हा वत्सा! हा माझ्या प्रिया! हा योग्य भाच्या! हा मामा! हा आजोबा!'

Verse 22

मातामह पितः पौत्र क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इति शब्दैः समाकीर्णं भैरवैः सर्वदेहिनाम्

'हे आजोबा! हे पित्या! हे नातवा! तू कुठे गेलास? हे बांधवा, परत ये!' सर्व प्राण्यांच्या अशा भयानक शब्दांनी ते ठिकाण भरलेले होते.

Verse 23

ज्वलन्मांसवसामेदच्छूमिति ध्वनिसङ्कुलम् । अग्नेश्चटचटाशब्दो भैरवो यत्र जायते

जळणारे मांस, चरबी आणि मज्जा यातून निघणाऱ्या 'छूँ-छूँ' आवाजाने ते ठिकाण भरलेले होते, जिथे अग्नीचा भयानक 'चट-चट' आवाज सतत येत होता.

Verse 24

कल्पान्तसदृशाकारं श्मशानं तत्सुदारुणम् । स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखादेवमशोचत

ते अत्यंत भयानक स्मशान प्रलय काळासारखे दिसत होते. तिथे पोहोचल्यावर राजाने अत्यंत दुःखापोटी अशा प्रकारे विलाप केला.

Verse 25

हा भृत्या मन्त्रिणो यूयं क्व तद्‍राज्यं कुलोचितम् । हा प्रिय पुत्र मे बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम्

'हा सेवकांनो! हा मंत्र्यांनो! आपल्या कुळाला साजेसे ते राज्य कुठे गेले? हा माझ्या प्रिय बालक पुत्रा! मज दुर्दैवी माणसाला सोडून तू कुठे गेलास?'

Verse 26

ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूयं क्व दूरतः । विना धर्मं मनुष्याणां जायते न शुभं क्वचित्

'ब्राह्मणाच्या क्रोधामुळे तुम्ही सर्वजण कुठे लांब निघून गेलात? धर्माशिवाय मनुष्यांचे कुठेही कल्याण होत नाही.'

Verse 27

यत्‍नतो धारयेत्तस्मात्पुरुषो धर्ममेव हि । इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चाण्डालोक्तं पुनः पुनः

'म्हणून मनुष्याने प्रयत्नपूर्वक धर्माचेच पालन केले पाहिजे.' असा विचार करत तिथे त्यांनी चांडाळाने सांगितलेले शब्द वारंवार आठवले.

Verse 28

मलेन दिग्धसर्वाङ्गः शवानां दर्शने व्रजन् । लकुटाकारकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः

धूळ आणि घाणीने माखलेले शरीर असलेले, प्रेते पाहण्यासाठी जाणारे, काठीसारखे कृश झालेले ते राजा इकडे तिकडे धावत होते.

Verse 29

अस्मिञ्छव इदं मौल्यं शतं प्राप्स्यामि चाग्रतः । इदं मम इदं राज्ञ इदं चाण्डालकस्य च

या शवासाठी हे शुल्क आहे; मला शंभर आगाऊ मिळतील. हा माझा वाटा, हा राजाचा आणि हा चांडाळाचा आहे.

Verse 30

इत्येवं चिन्तयन् राजा व्यवस्थां दुस्तरां गतः । जीर्णैकपटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः

असा विचार करत राजा एका असह्य अवस्थेला पोहोचला. त्याने एका फाटलेल्या, गाठी असलेल्या कापडाचा तुकडा परिधान केला होता.

Verse 31

चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्‌घ्रिकः । नानामेदोवसामज्जालिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन्

त्यांचे मुख, हात, पोट आणि पाय चितेच्या राखेने माखलेले होते. त्यांचे हात आणि बोटे विविध प्रकारची चरबी आणि मज्जेने लिप्त होती आणि ते दीर्घ श्वास घेत होते.

Verse 32

नानाशवौदनकृतक्षुन्निवृत्तिपरायणः । तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डलः

ते विविध शवांसाठी अर्पण केलेल्या अन्नाने आपली भूक भागवू लागले आणि त्यांचे मस्तक मृतांच्या माळांनी सजलेले होते.

Verse 33

न रात्रौ न दिवा शेते हाहेति प्रवदन्मुहुः । एवं द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमाः

ते रात्री किंवा दिवसा झोपत नसत, वारंवार 'हाय! हाय!' असे ओरडत असत. अशा प्रकारे बारा महिने उलटले, जे शंभर वर्षांसारखे वाटले.

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रचिन्तावर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे अठरा हजार श्लोकांच्या श्रीमद्देवीभागवत महापुराण संहितेतील सातव्या स्कंधातील 'हरिश्चंद्र चिंता वर्णन' नावाचा ચોવીસवा अध्याय समाप्त झाला.