Adhyaya 23

Verse 1

हरिश्चन्द्रोपाख्यानवर्णनम् व्यास उवाच - तमेवमुक्त्वा राजानं निर्घृणं निष्ठुरं वचः । तदादाय धनं पूर्णं कुपितः कौशिको ययौ

व्यास म्हणाले - राजाला असे निर्दयी आणि कठोर शब्द बोलून, रागावलेला कौशिक सर्व धन घेऊन निघून गेला।

Verse 2

विश्वामित्रे गते राजा ततः शोकमुपागतः । श्वासोच्छ्वासं मुहुः कृत्वा प्रोवाचोच्चैरधोमुखः

विश्वामित्र गेल्यावर राजा शोकाकुल झाला. वारंवार दीर्घ श्वास सोडून, मान खाली घालून तो मोठ्याने बोलला।

Verse 3

वित्तक्रीतेन यस्यार्तिर्मया प्रेतेन गच्छति । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यामे तिष्ठति भास्करः

राजा ओरडला - मृतप्राय झालेल्या मला धनाने विकत घेऊन ज्याचे दुःख दूर होऊ शकते, त्याने लवकर सांगावे, जोपर्यंत सूर्य आकाशात आहे!

Verse 4

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतोरस्कः श्मश्रुलो दन्तुरोऽघृणी

तेव्हा धर्म चांडाळाचे रूप धारण करून तिथे लवकर आला। तो दुर्गंधीयुक्त, विकृत छाती असलेला, दाढीवाला, पुढे आलेले दात असलेला आणि निर्दयी होता।

Verse 5

कृष्णो लम्बोदरः स्निग्धः करालः पुरुषाधमः । हस्तजर्जरयष्टिश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः

तो कृष्णवर्णीय, लंबोदर, तेलकट, भयानक, नराधमासारखा दिसणारा, हातात जुनी काठी असलेला आणि प्रेतांच्या माळा घातलेला होता।

Verse 6

चाण्डाल उवाच - अहं गृह्णामि दासत्वे भृत्यार्थः सुमहान्मम । क्षिप्रमाचक्ष्व मौल्यं किमेतत्ते सम्प्रदीयते

चांडाळ म्हणाला - मी तुला दास म्हणून स्वीकारतो, मला एका सेवकाची मोठी गरज आहे. लवकर सांग, तुझे मूल्य काय आहे? ते तुला दिले जाईल।

Verse 7

व्यास उवाच - तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिर्घृणम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः

व्यास म्हणाले - त्या प्रकारची क्रूर दृष्टी असलेल्या, अत्यंत निर्दयी आणि दुष्टपणे बोलणाऱ्याला पाहून राजाने विचारले - 'तू कोण आहेस?'

Verse 8

चाण्डाल उवाच - चाण्डालोऽहमिह ख्यातः प्रवीरेति नृपोत्तम । शासने सर्वदा तिष्ठ मृतचैलापहारकः

चांडाळ म्हणाला - हे नृपोत्तमा! मी येथे प्रवीर नावाचा चांडाळ म्हणून प्रसिद्ध आहे. मी नेहमी मृतांची वस्त्रे काढून घेण्याच्या आज्ञेत असतो।

Verse 9

एवमुक्तस्तदा राजा वचनं चेदमब्रवीत् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि गृह्णात्विति मतिर्मम

असे म्हटल्यावर राजाने हे वचन उच्चारले - एखादा ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय मला विकत घेईल, अशी माझी इच्छा आहे।

Verse 10

उत्तमस्योत्तमो धर्मो मध्यमस्य च मध्यमः । अधमस्याधमश्चैव इति प्राहुर्मनीषिणः

विद्वानांचे असे म्हणणे आहे की, उत्तमाचा धर्म उत्तम, मध्यमाचा मध्यम आणि अधमाचा धर्म अधमच असतो।

Verse 11

चाण्डाल उवाच एवमेव त्वया धर्मः कथितो नृपसत्तम । अविचार्य त्वया राजन्नधुनोक्तं ममाग्रतः

चांडाळ म्हणाला - हे नृपश्रेष्ठा! तू धर्म तर असाच सांगितला आहेस, पण हे राजा, आता तू माझ्यासमोर विचार न करता हे बोलला आहेस।

Verse 12

विचारयित्वा यो ब्रूते सोऽभीष्टं लभते नरः । सामान्यमेव तत्प्रोक्तमविचार्य त्वयानघ

जो मनुष्य विचार करून बोलतो, त्याला इच्छित फळ मिळते. हे निष्पापा, तू विचार न करता हे सामान्य विधान केले आहेस।

Verse 13

यदि सत्यं प्रमाणं ते गृहीतोऽसि न संशयः । हरिश्चन्द्र उवाच - असत्यान्नरके गच्छेत्सद्यः क्रूरे नराधमः

चांडाळ म्हणाला - जर सत्य हेच तुझे प्रमाण असेल, तर तू माझ्याकडून स्वीकारला गेला आहेस, यात शंका नाही. हरिश्चंद्र म्हणाला - हे नराधमा! असत्यामुळे मनुष्य त्वरित क्रूर नरकात जातो।

Verse 14

ततश्चाण्डालता साध्वी न वरा मे ह्यसत्यता । व्यास उवाच - तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः

म्हणून चांडाळ होणे चांगले, पण असत्य मला मान्य नाही. व्यास म्हणाले - तो असे बोलत असतानाच तपोनिधी विश्वामित्र तेथे आले।

Verse 15

क्रोधामर्षविवृत्ताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् । चाण्डालोऽयं मनस्थं ते दातुं वित्तमुपस्थितः

क्रोध आणि संतापाने डोळे फिरवत त्यांनी राजाला म्हटले - हा चांडाळ तुझ्या मनात असलेले धन (ऋण) देण्यासाठी येथे आला आहे।

Verse 16

कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा । राजोवाच - भगवन्सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मि कौशिक

तू मला यज्ञाची उर्वरित दक्षिणा का देत नाहीस? राजा म्हणाला - हे भगवान कौशिका! मी स्वतःला सूर्यवंशात जन्मलेला मानतो।

Verse 17

कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामतः । विश्वामित्र उवाच - यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम

धनाच्या इच्छेने मी चांडाळाचे दास्यत्व कसे स्वीकारू शकतो? विश्वामित्र म्हणाले - जर तू चांडाळाकडून मिळालेले स्वतःच्या विक्रीचे धन मला (दिले नाहीस तर)...

Verse 18

न प्रदास्यसि चेत्तर्हि शप्स्यामि त्वामसंशयम् । चाण्डालादथवा विप्राद्देहि मे दक्षिणाधनम्

जर तू मला धन दिले नाहीस, तर मी तुला नक्कीच शाप देईन. चांडाळाकडून असो वा ब्राह्मणाकडून, मला माझे दक्षिणेचे धन दे.

Verse 19

विना चाण्डालमधुना नान्यः कश्चिद्धनप्रदः । धनेनाहं विना राजन्न यास्यामि न संशयः

हे राजा! आता चांडाळाशिवाय दुसरा कोणीही धन देणारा नाही. धराशिवाय मी जाणार नाही, यात शंका नाही.

Verse 20

इदानीमेव मे वित्तं न प्रदास्यसि चेन्नृप । दिनेऽर्धघटिकाशेषे तत्त्वां शापाग्निना दहे

हे राजा! दिवसाची फक्त अर्धी घटिका उरली असताना जर तू मला आता धन दिले नाहीस, तर मी तुला शापाग्नीने जाळून टाकीन.

Verse 21

व्यास उवाच - हरिश्चन्द्रस्ततो राजा मृत्ववच्छ्रितजीवितः । प्रसीदेति वदन्पादौ ऋषेर्जग्राह विह्वलः

व्यास म्हणाले - तेव्हा राजा हरिश्चंद्र, जो मृतप्राय होऊनही जिवंत होता, व्याकुळ होऊन 'प्रसन्न व्हा' असे म्हणत ऋषींचे पाय धरले.

Verse 22

हरिश्चन्द्र उवाच - दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि दीनोऽस्मि त्वद्‌भक्तश्च विशेषतः । प्रसादं कुरु विप्रर्षे कष्टश्चाण्डालसङ्करः

हरिश्चंद्र म्हणाला - मी तुमचा दास आहे, दुःखी आहे, दीन आहे आणि विशेषतः तुमचा भक्त आहे. हे ब्रह्मर्षी! कृपा करा, चांडाळाचा सहवास अत्यंत कष्टदायक आहे.

Verse 23

भवेयं वित्तशेषेण तव कर्मकरो वशः । तवैव मुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः

हे मुनिश्रेष्ठ! उरलेल्या धनासाठी मी तुमचा आज्ञाधारक सेवक होईन. हे मुनिशार्दूल! मी तुमचाच सेवक होऊन तुमच्या मनाप्रमाणे वागेन.

Verse 24

विश्वामित्र उवाच - एवमस्तु महाराज ममैव भव किङ्करः । किंतु मद्वचनं कार्यं सर्वदैव नराधिप

विश्वामित्र म्हणाले - हे महाराज! तसेच होवो, तू माझाच सेवक हो. परंतु हे राजा! तुला नेहमी माझ्या शब्दाचे पालन करावे लागेल.

Verse 25

व्यास उवाच - एवमुक्तेऽथ वचने राजा हर्षसमन्वितः । अमन्यत पुनर्जातमात्मानं प्राह कौशिकम्

व्यास म्हणाले - असे वचन ऐकल्यावर राजा हर्षाने भरून गेला. त्याने स्वतःला पुनर्जन्म मिळाल्याचे मानले आणि कौशिकाला (विश्वामित्राला) म्हटले.

Verse 26

तवादेशं करिष्यामि सदैवाहं न संशयः । आदेशय द्विजश्रेष्ठ किं करोमि तवानघ

मी नेहमी तुमच्या आज्ञेचे पालन करीन, यात शंका नाही. हे द्विजश्रेष्ठ! हे निष्पाप मुनी! आज्ञा द्या, मी तुमच्यासाठी काय करू?

Verse 27

विश्वामित्र उवाच - चाण्डालागच्छ मद्दासमौल्यं किं मे प्रयच्छसि । गृहाण दासं मौल्येन मया दत्तं तवाधुना

विश्वामित्र म्हणाले - हे चांडाळा! ये, माझ्या या दासाचे काय मूल्य मला देशील? मूल्य देऊन या दासाचा स्वीकार कर, जो आता मी तुला दिला आहे।

Verse 28

नास्ति दासेन मे कार्यं वित्ताशा वर्तते मम । व्यास उवाच - एवमुक्ते तदा तेन स्वपचो हृष्टमानसः

विश्वामित्र म्हणाले: "मला दासाचे काही काम नाही, मला धनाची आशा आहे." व्यास म्हणाले: असे म्हटल्यावर तो चांडाळ आनंदी झाला.

Verse 29

आगत्य सन्निधौ तूर्णं विश्वामित्रमभाषत । चाण्डाल उवाच - दशयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य च मण्डले

तो त्वरेने विश्वामित्रांच्या जवळ येऊन म्हणाला. चांडाळ म्हणाला: "प्रयागाच्या दहा योजन विस्तीर्ण क्षेत्रात..."

Verse 30

भूमिं रत्‍नमयीं कृत्वा दास्ये तेऽहं द्विजोत्तम । अस्य विक्रयणेनेयमार्तिश्च प्रहता त्वया

"हे द्विजोत्तमा! मी भूमी रत्नमय करून तुम्हाला देईन. याच्या विक्रयाने तुम्ही ही पीडा नष्ट केली आहे."

Verse 31

व्यास उवाच - ततो रत्‍नसहस्राणि सुवर्णमणिमौक्तिकैः । चाण्डालेन प्रदत्तानि जग्राह द्विजसत्तमः

व्यास म्हणाले: त्यानंतर त्या द्विजश्रेष्ठाने चांडाळाने दिलेली हजारो रत्ने, सुवर्ण, मणी आणि मोती स्वीकारले.

Verse 32

हरिश्चन्द्रस्तथा राजा निर्विकारमुखोऽभवत् । अमन्यत तथा धैर्याद्‌विश्वामित्रो हि मे पतिः

राजा हरिश्चंद्र निर्विकार मुखाने राहिला. त्याने धैर्याने विचार केला की विश्वामित्रच माझे स्वामी आहेत.

Verse 33

तत्तदेव मया कार्यं यदयं कारयिष्यति । अथान्तरिक्षे सहसा वागुवाचाशरीरिणी

"हे जे काही माझ्याकडून करून घेतील, तेच मी करीन." तेव्हा आकाशात अचानक एक आकाशवाणी झाली.

Verse 34

अनृणोऽसि महाभाग दत्ता सा दक्षिणा त्वया । ततो दिवः पुष्पवृष्टिः पपात नृपमूर्धनि

"हे महाभागा! तू ऋणमुक्त झाला आहेस, तू ती दक्षिणा दिली आहेस." तेव्हा स्वर्गातून राजाच्या मस्तकावर पुष्पवृष्टी झाली.

Verse 35

साधु साध्विति तं देवाः प्रोचुः सेन्द्रा महौजसः । हर्षेण महताऽऽविष्टो राजा कौशिकमब्रवीत्

इंद्रासह तेजस्वी देवांनी त्यांना "साधू! साधू!" असे म्हटले. अत्यंत आनंदाने भरलेल्या राजाने कौशिकाला (विश्वामित्रांना) विचारले.

Verse 36

राजोवाच - त्वं हि माता पिता चैव त्वं हि बन्धुर्महामते । यदर्थं मोचितोऽहं ते क्षणाच्चैवानृणीकृतः

राजा म्हणाला: "हे महामते! तुम्हीच माझे माता, पिता आणि बंधू आहात, ज्यांच्यामुळे मी मुक्त झालो आणि क्षणात ऋणमुक्त झालो."

Verse 37

किं करोमि महाबाहो श्रेयो मे वचनं तव । एवमुक्ते तु वचने नृपं मुनिरभाषत

"हे महाबाहो! आता मी काय करू? तुमचे वचन हेच माझे परम कल्याण आहे." असे म्हटल्यावर मुनींनी राजाला म्हटले.

Verse 38

विश्वामित्र उवाच - चाण्डालवचनं कार्यमद्यप्रभृति ते नृप । स्वस्ति तेऽ‍स्विति तं प्रोच्य तदादाय धनं ययौ

विश्वामित्र म्हणाले - हे राजा! आजपासून तुला चांडाळाचे वचन पाळावे लागेल. 'तुझे कल्याण असो' असे म्हणून धन घेऊन ते निघून गेले।

Verse 999

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपाख्यानवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

अठरा हजार श्लोकांच्या श्रीमद्देवीभागवत महापुराण संहितेतील सातव्या स्कंधातील हरिश्चंद्रोपाख्यान वर्णन नावाचा तेविसावा अध्याय समाप्त झाला।