Adhyaya 18
Harishchandra's Promise of Wealth to the Old Brahmin
राजा हरिश्चंद्र वनात एका रडणाऱ्या स्त्रीला भेटतो जी विश्वामित्रांच्या तपश्चर्येमुळे त्रस्त आहे। राजा हस्तक्षेप करतो, ज्यामुळे संतप्त होऊन विश्वामित्र एक मायावी रानडुक्कर निर्माण करतात। त्याचा पाठलाग करताना राजा रस्ता चुकतो। तिथे विश्वामित्र वृद्ध ब्राह्मणाच्या वेषात येतात आणि राजा त्यांना अपार धन देण्याचे वचन देतो।
Shlokas
Verse 1
हरिश्चन्द्रद्वारा वृद्धब्राह्मणाय धनदानप्रतिज्ञावर्णनम् व्यास उवाच - कदाचित्तु हरिश्चन्द्रो मृगयार्थं वनं ययौ । अपश्यद्रुदतीं बालां सुन्दरीं चारुलोचनाम्
हरिश्चंद्राने वृद्ध ब्राह्मणाला धन देण्याच्या प्रतिज्ञेचे वर्णन। व्यास म्हणाले - एकदा राजा हरिश्चंद्र शिकारीसाठी वनात गेला। तिथे त्याने रडत असलेल्या एका सुंदर आणि सुलोचना कन्येला पाहिले।
Verse 2
तामपृच्छन्महाराजझ् कामिनीं करुणापरः । पद्मपत्रविशालाक्षि किं रोदिषि वरानने
दयाळू महाराजांनी त्या सुंदरीला विचारले - हे कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या विशाल डोळ्यांच्या सुमुखी, तू का रडत आहेस?
Verse 3
केनासि पीडितात्यर्थं किं ते दुःखं वदाशु मे । काच त्वं विजने घोरे कस्ते भर्ता पिताथवा
तुला कोणी इतके पीडित केले आहे? तुझे दुःख काय आहे, मला लवकर सांग। या भयानक निर्जन वनात तू कोण आहेस? तुझे पती किंवा पिता कोण आहेत?
Verse 4
न बाधते च राज्ये मे राक्षसोऽपि पराङ्गनाम् । तं हन्मि तरसा कान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते
माझ्या राज्यात एखादा राक्षससुद्धा परस्त्रीला त्रास देत नाही। हे प्रिये! जो तुला त्रास देत आहे, त्याला मी त्वरित ठार मारीन।
Verse 5
ब्रूहि दुःखं वरारोहे स्वस्था भव कृशोदरि । विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुमध्यमे
हे सुंदरी! तुझे दुःख सांग आणि स्वस्थ हो। हे सुमध्यमे! माझ्या राज्यात कोणताही पापात्मा राहू शकत नाही।
Verse 6
इति तस्य वचः श्रुत्वा नारी तमब्रवीन्नृपम् । प्रमृज्याश्रूणि वदनाद्धरिश्चन्द्रं नृपोत्तमम्
राजाचे असे वचन ऐकून, त्या स्त्रीने आपल्या मुखावरील अश्रू पुसून नृपश्रेष्ठ हरिश्चंद्राला म्हटले।
Verse 7
नार्युवाच - राजन् मां बाधतेत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः । तपः करोति यद्घोरं मदर्थं कौशिको वने
ती स्त्री म्हणाली - हे राजा! महामुनी विश्वामित्र मला खूप त्रास देत आहेत। ते कौशिक मुनी वनात मला प्राप्त करण्यासाठी घोर तपश्चर्या करत आहेत।
Verse 8
तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत । विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम्
हे सुव्रत राजा! त्यांच्यामुळे मी तुझ्या राज्यात दुःखी आहे। तू मला मुनींनी अत्यंत पीडित केलेली एक सुंदर आणि वांछनीय स्त्री समज।
Verse 9
राजोवाच - स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति । तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम्
राजा म्हणाला - हे विशालाक्षी! तू स्वस्थ हो, तुला आता कोणतेही दुःख होणार नाही. मी त्या तपश्चर्येत मग्न असलेल्या मुनींना रोखेन.
Verse 10
इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ । नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः
अशा प्रकारे स्त्रीला आश्वासन देऊन राजा त्वरित मुनींच्या सन्निध गेला. मस्तकाने प्रणाम करून तो राजा त्यांना म्हणाला.
Verse 11
स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् । किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते
हे स्वामी! आपण तपश्चर्येने शरीराला इतका त्रास का देत आहात? हे महामते! आपला हा उपक्रम कशासाठी आहे? मला सत्य सांगा.
Verse 12
वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम्
हे गाधिनंदना! मी तुमची इच्छा नक्कीच पूर्ण करीन. उठा, लवकर उठा! आता या तपश्चर्येची गरज नाही.
Verse 13
विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् । लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित्
हे सर्वज्ञा! माझ्या राज्यात कोणाकडूनही कधीही जगाला त्रास देणारी अशी घोर आणि दारुण तपश्चर्या केली जाऊ नये.
Verse 14
इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ । मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः
अशा प्रकारे विश्वामित्रांना रोखून राजा घरी गेला. तो कौशिक मुनी मनात क्रोध धरून निघून गेला.
Verse 15
स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् । वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम्
त्यांनी जाऊन राजाचे अयोग्य कृत्य, वसिष्ठांशी झालेला संवाद आणि आपल्या तपश्चर्येतील अडथळा याबद्दल विचार केला.
Verse 16
कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् । विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम्
क्रोधाने भरलेल्या मनाने त्यांनी मग बदला घेण्याचा उपाय केला. मनात खूप विचार करून त्यांनी एका भयानक शरीराच्या दानवाची निर्मिती केली.
Verse 17
प्रेषयामास तद्देशं विधाय सूकराकृतिम् । सोऽतिकायो महाकालः कुर्वन्नादं सुदारुणम्
त्याला डुकराचे रूप देऊन त्या देशात पाठवले. तो विशालकाय महाकालाप्रमाणे भयंकर गर्जना करत...
Verse 18
राज्ञश्चोपवने प्राप्तस्त्रासयन् रक्षकांस्तदा । मालतीनां च खण्डानि कदम्बानां तथैव च
राजाच्या उपवनात पोहोचला आणि रक्षकांना घाबरवू लागला. त्याने मालतीचे ताटवे आणि कदंबाची झाडे...
Verse 19
यूथिकानां च वृन्दानि कम्पयंश्च मुहुर्मुहुः । दन्तेन विलिखन्भूमिं समुन्मूलयते द्रुमान्
तो वारंवार जुईच्या वेलींना हलवत आणि आपल्या सुळ्यांनी जमीन उकरत वृक्षांना मुळासकट उपटू लागला.
Verse 20
चम्पकान्केतकीखण्डान्मल्लिकानां च पादपान् । करवीरानुशीरांश्च निचखान शुभान्मृदून्
त्याने सुंदर आणि कोमल चाफा, केतकीची वने, मोगऱ्याची झाडे, कण्हेर आणि वाळा या वनस्पतींना उखडून टाकले.
Verse 21
मुचुकुन्दानशोकांश्च बकुलांस्तिलकांस्तथा । उन्मूल्य कदनं तत्र चकार सूकरो वने
मुचुकुंद, अशोक, बकुळ आणि टिळक या वृक्षांना उपटून त्या वराहाने त्या वनात मोठी नासधूस केली.
Verse 22
वाटिकारक्षकाः सर्वे दुद्रुवुः शस्त्रपाणयः । हाहेति चुक्रुशुस्तत्र मालाकारा भृशातुराः
हातात शस्त्रे घेतलेले बागेचे सर्व रक्षक पळून गेले. तेथील माळी अत्यंत व्याकुळ होऊन 'हाय! हाय!' असा आक्रोश करू लागले.
Verse 23
बाणैः सन्ताड्यमानोऽपि यदा त्रस्तो न वै मृगः । रक्षकान्पीडयामास कोलः कालसमद्युतिः
बाणांनी मारले जात असूनही जेव्हा तो प्राणी घाबरला नाही, तेव्हा काळासारखी (यमराजासारखी) कांती असलेल्या त्या वराहाने रक्षकांना त्रास देण्यास सुरुवात केली.
Verse 24
ते तदातिभयाक्रान्ता राजानं शरणं ययुः । तमूचुस्त्राहि त्राहीति वेपमाना भयाकुलाः
तेव्हा ते अत्यंत भयभीत होऊन राजाला शरण गेले. थरथर कापत आणि भयाने व्याकुळ होऊन ते म्हणाले— 'रक्षण करा, रक्षण करा!'
Verse 25
तानागतान्समालोक्य भयार्तान्भूपतिस्तदा । पप्रच्छ किं भयं कस्मान्मां ब्रुवन्तु समागताः
त्यांना भयभीत होऊन आलेले पाहून राजाने विचारले— 'कसली भीती आहे आणि कोणापासून आहे? येथे आलेल्या तुम्ही मला सांगा.'
Verse 26
नाहं बिभेमि देवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च रक्षकाः । कस्माद्भयं समुत्पन्नं तद्ब्रुवन्तु ममाग्रतः
'हे रक्षकांनो! मी देवांना किंवा राक्षसांनाही घाबरत नाही. ही भीती कशामुळे निर्माण झाली आहे, ते माझ्यासमोर सांगा.'
Verse 27
हन्मि चैकेन बाणेन तं शत्रुं दुर्भगं किल । यो मेऽरातिः समुत्पन्नो लोके पापमतिः खलः
'जो जगात माझा पापी आणि दुष्ट शत्रू म्हणून निर्माण झाला आहे, त्या दुर्दैवी शत्रूला मी नक्कीच एका बाणाने ठार करीन.'
Verse 28
वञ्चयित्वाथ तद्बाणं सूकरस्तरसा बलात् । निर्जगाम महावेगात्तमुल्लंघ्य नृपं तदा
मग त्या बाणापासून स्वतःचा बचाव करून, तो वराह वेगाने आणि जोराने राजाला ओलांडून निघून गेला।
Verse 29
मालाकारा ऊचुः - न देवो न च दैत्योऽस्ति न यक्षो न च किन्नरः । कश्चित्कोलो महाकायो राजंस्तिष्ठति कानने
माळी म्हणाले - हे राजा! तो देव नाही, दैत्य नाही, यक्ष नाही की किन्नर नाही. वनात एक महाकाय वराह वावरत आहे।
Verse 30
पुष्पवृक्षानतिमृदून्दन्तेनोन्मूलयत्यसौ । विदीर्णं तद्वनं सर्वं सूकरेणातिरंहसा
तो आपल्या दातांनी अत्यंत कोमल पुष्पवृक्षांना उपटून टाकत आहे. त्या अतिवेगवान वराहाने संपूर्ण वन उद्ध्वस्त केले आहे।
Verse 31
विशिखैस्ताडितोऽस्माभिर्दृषद्भिर्लकुटैस्तथा । न बिभेति महाराज हनुमस्मानुपाद्रवत्
हे महाराज! आम्ही बाण, दगड आणि काठ्यांनी मारले तरी तो घाबरत नाही आणि आम्हाला मारण्यासाठी तो आमच्यावर धावून आला आहे।
Verse 32
व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तेषां राजा कोपसमाकुलः । अश्वामारुह्य तरसा जगामोपवनं प्रति
व्यास म्हणाले - त्यांचे हे बोलणे ऐकून राजा क्रोधाने व्याकुळ झाला. तो घोड्यावर स्वार होऊन वेगाने उपवनाकडे गेला।
Verse 33
सैन्येन महता युक्तो गजाश्वरथसंयुतः । पदातिवृन्दसहितः प्रययौ वनमुत्तमम्
हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ सैनिकांच्या मोठ्या सैन्यासह तो त्या उत्तम वनाकडे निघाला।
Verse 34
तत्रापश्यन्महाकोलं घुर्घुरन्तं भयानकम् । वनं भग्नं च संवीक्ष्य राजा क्रोधयुतोऽभवत्
तिथे त्याने घोरणारा तो भयानक महाकाय वराह पाहिला. वन उद्ध्वस्त झालेले पाहून राजा क्रोधित झाला।
Verse 35
चापे बाणं समारोप्य विकृष्य च शरासनम् । तं हन्तुं सूकरं पापं तरसा समुपाक्रमत्
धनुष्यावर बाण चढवून आणि प्रत्यंचा ओढून, तो त्या पापी वराहाला मारण्यासाठी वेगाने पुढे सरसावला।
Verse 36
समालोक्य च राजानं चापहस्तं रुषाकुलम् । सम्मुखोऽभ्यद्रवत्तूर्णं कुर्वञ्छब्दं सुदारुणम्
हातात धनुष्य घेतलेल्या क्रोधित राजाला पाहून, तो वराह भयानक आवाज करत लगेच त्याच्या समोर धावून आला।
Verse 37
तमायान्तं समालोक्य वराहं विकृताननम् । मुमोच विशिखं तस्मिन्हन्तुकामो महीपतिः
त्या विकृत मुखाच्या वराहाला आपल्याकडे येताना पाहून, राजाने त्याला मारण्याच्या इच्छेने त्याच्यावर बाण सोडला।
Verse 39
गच्छन्तं तं समालोक्य राजा कोपसमन्वितः । मुमोच विशिखांस्तीक्ष्णांश्चापमाकृष्य यत्नतः
त्याला जाताना पाहून क्रोधीत राजाने प्रयत्नपूर्वक धनुष्य ओढून तीक्ष्ण बाण सोडले.
Verse 40
क्षणं दृष्टिपथं राज्ञः क्षणं चादर्शनं गतः । कुर्वन्बहुविधारावं सूकरं समुपाद्रवत्
तो वराह क्षणभर राजाच्या दृष्टीस पडत होता आणि क्षणभर दिसेनासा होत होता, विविध प्रकारचे आवाज करत तो धावू लागला.
Verse 41
हरिश्चन्द्रोऽतिकुपितो मृगस्यानुजगाम ह । अश्वेन वायुवेगेन विकृष्य च शरासनम्
अत्यंत रागावलेल्या हरिश्चंद्राने धनुष्य ओढून वायूच्या वेगाने धावणाऱ्या घोड्यावर बसून त्या पशूचा पाठलाग केला.
Verse 42
इतस्ततस्तः सैन्यमगमच्च वनान्तरम् । एकाकी नृपतिः कोलं व्रजन्तं समुपाद्रवत्
सैन्य इकडे तिकडे दुसऱ्या वनात गेले. एकटा राजा त्या धावणाऱ्या वराहाच्या मागे धावला.
Verse 43
मध्याह्नसमये राजा सम्प्राप्तो विजने वने । तृषितः क्षुधितोऽत्यर्थं बभूव श्रान्तवाहनः
दुपारच्या वेळी राजा एका निर्जन वनात पोहोचला. तो खूप तहानलेला आणि भुकेलेला होता आणि त्याचे वाहन ही थकले होते.
Verse 44
सूकरोऽदर्शनं प्राप्तो राजा चिन्तातुरोऽभवत् । मार्गभ्रष्टोऽतिविपिने दारुणे दीनवत्स्थितः
वराह दिसेनासा झाला आणि राजा चिंताग्रस्त झाला. त्या भयानक दाट वनात रस्ता चुकल्यामुळे तो हताश होऊन उभा राहिला.
Verse 45
किं करोमि क्व गच्छामि न सहायोऽस्ति मे वने । अज्ञातस्वपथः कुत्र व्रजामीति व्यचिन्तयत्
'मी काय करू? कुठे जाऊ? या वनात माझा कोणीही सहाय्यक नाही. स्वतःचा मार्ग माहित नसताना मी कुठे जाऊ?' असा त्याने विचार केला.
Verse 46
एवं विन्तयतस्तत्र विपिने जनवर्जिते । राज्ञा चिन्तातुरोऽपश्यन्नदीं सुविमलोदकाम्
त्या निर्जन वनात असा विचार करत असताना, चिंताग्रस्त राजाने अत्यंत निर्मल पाणी असलेली एक नदी पाहिली.
Verse 47
वीक्ष्य तां मुदितो राजा पाययित्वा तुरङ्गकम् । अश्वादुत्तेर्य विमलं पपौ पानीयमुत्तमम्
ती पाहून राजा प्रसन्न झाला. घोड्याला पाणी पाजून, तो घोड्यावरून उतरला आणि स्वतःही ते निर्मल व उत्तम पाणी प्यायला.
Verse 48
जलं पीत्वा नृपस्तत्र सुखमाप महीपतिः । इत्येष नगरं गन्तुं दिग्भ्रमेणातिमोहितः
पाणी प्यायल्यावर पृथ्वीपती राजाला तिथे सुख मिळाले. त्यानंतर नगराकडे जाण्याची इच्छा असताना तो दिशांच्या भ्रमाने अत्यंत मोहित झाला.
Verse 49
विश्वामित्रस्तु सम्प्राप्तो वृद्धब्राह्मणरूपधृक् । ननाम वीक्ष्य राजा तं प्रीतिपूर्वं द्विजोत्तमम्
तेव्हा विश्वामित्र एका वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप धारण करून तेथे आले। त्या श्रेष्ठ द्विजाला पाहून राजाने प्रेमाने त्यांना नमस्कार केला।
Verse 50
तमुवाच गाधिराजः प्रणमन्तं नृपोत्तमम् । स्वस्ति तेऽस्तु महाराज किमर्थमिह चागतः
गाधिपुत्र विश्वामित्राने प्रणाम करणाऱ्या त्या श्रेष्ठ राजाला म्हटले—'हे महाराज! तुमचे कल्याण असो, तुम्ही येथे कोणत्या कारणासाठी आला आहात?'
Verse 51
एकाकी विजने राजन् किं चिकीर्षितमत्र ते । ब्रूहि सर्वं स्थिरो भूत्वा कारणं नृपसत्तम
'हे राजा! या निर्जन वनात एकटे तुम्ही काय करू इच्छिता? हे नृपश्रेष्ठा! शांत होऊन मला याचे सर्व कारण सांगा.'
Verse 52
राजोवाच - सूकरोऽतिमहाकायो बलवान्पुष्पकाननम् । समुपेत्य ममर्दाशु कोमलान्पुष्पपादपान्
राजा म्हणाला—'एका अत्यंत विशाल आणि बलवान डुकराने माझ्या पुष्पवाटिकेत शिरून कोमल फुलांच्या झाडांचा नाश केला.'
Verse 53
तं निवारयितुं दुष्टं करे कृत्वा च कार्मुकम् । ससैन्योऽहं स्वनगरान्निर्गतो मुनिसत्तम
'हे मुनिश्रेष्ठा! त्या दुष्टाला रोखण्यासाठी हातात धनुष्य घेऊन मी आपल्या सैन्यासह नगरातून बाहेर पडलो होतो.'
Verse 54
गतोऽसौ दृक्पथात्पापो मायावी क्वापि वेगवान् । पृष्ठतोऽहमपि प्राप्तः सैन्यं क्वापि गतं मम
'तो पापी आणि मायावी वेगवान डुक्कर माझ्या नजरेआड होऊन कोठेतरी गेला. त्याच्या मागे मागे मी येथे पोहोचलो आणि माझे सैन्यही कोठेतरी निघून गेले.'
Verse 55
क्षुधितस्तृषितश्चाहं सैन्यभ्रष्टस्त्विहागतः । न जाने पुरमार्गं च तहा सैन्यगतिं मुने
'हे मुने! मी भूक आणि तहानेने व्याकुळ आहे आणि सैन्यापासून दुरावून येथे आलो आहे. मला नगराचा मार्गही माहीत नाही आणि माझ्या सैन्याची स्थितीही माहीत नाही.'
Verse 56
पन्थानं दर्शय विभो व्रजामि नगरं प्रति । ममात्र भाग्ययोगेन प्राप्तस्त्वं विजने वने
'हे विभो! मला मार्ग दाखवा जेणेकरून मी नगराकडे जाऊ शकेन. माझ्या भाग्यानेच तुम्ही मला या निर्जन वनात भेटला आहात.'
Verse 57
अयोध्यादिपतिश्चाहं हरिश्चन्द्रोऽतिविश्रुतः । राजसूयस्य कर्ता च वाञ्छितार्थप्रदः सदा
'मी अयोध्येचा अधिपती अत्यंत प्रसिद्ध हरिश्चंद्र आहे. मी राजसूय यज्ञ करणारा आणि सदैव इच्छित वस्तू प्रदान करणारा आहे.'
Verse 58
धनेच्छा यदि ते ब्रह्मन् यज्ञार्थं द्विजसत्तम । आगन्तव्यमयोध्यायां दास्यामि विपुलं धनम्
'हे ब्राह्मणश्रेष्ठा! जर तुम्हाला यज्ञासाठी धनाची इच्छा असेल, तर तुम्ही अयोध्येला या, मी तुम्हाला विपुल धन देईन.'
Verse 999
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादश साहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रद्वारा वृद्धब्राह्मणाय धनदानप्रतिज्ञावर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः
अशा प्रकारे अठरा हजार श्लोकांच्या श्रीमद्देवीभागवत महापुराणातील सातव्या स्कंधातील 'हरिश्चंद्राने वृद्ध ब्राह्मणाला धन देण्याच्या प्रतिज्ञेचे वर्णन' नावाचा अठरावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
King Harishchandra interrupted Sage Vishvamitra's severe penance after a weeping woman complained it was causing her suffering. The King ordered the sage to stop, which deeply enraged Vishvamitra.
Vishvamitra used his mystical powers to conjure a giant, terrifying magical boar that destroyed the King's royal gardens. The boar then lured the King deep into the forest until he was completely lost and exhausted.
Lost in the forest, the King met Vishvamitra disguised as an old Brahmin. Unaware of his true identity, the King asked for directions and proudly promised to give the Brahmin immense wealth if he visited Ayodhya.
Read Devi Bhagavatam in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.