Shloka 72
Śrīcakra–Mantra–Pūjāvidhi: Agastya–Hayagrīva Saṃvāda
Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
हयग्रीव उवाच यः पुमानखिलं भारमैहिकामुष्मिकात्मकम् / श्रीदेवतायां निक्षिप्य सदा तद्गतमानसः
Transliteration
hayagrīva uvāca yaḥ pumānakhilaṃ bhāramaihikāmuṣmikātmakam / śrīdevatāyāṃ nikṣipya sadā tadgatamānasaḥ
Translation
हयग्रीव म्हणाले— जो पुरुष ऐहिक व आमुष्मिक असा सर्व भार श्रीदेवीकडे अर्पण करून, सदैव तिच्यातच मन लावून राहतो।
Word by Word
हयग्रीवःHayagrīva
हयग्रीवः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद; प्रथम-पुरुष, एकवचन
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)
पुमान्a man/person
पुमान्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुमांस् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अखिलम्entire/whole
अखिलम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअखिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणं ‘भारम्’
भारम्burden
भारम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभार (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
ऐहिक-अमुष्मिक-आत्मकम्consisting of worldly and otherworldly (concerns)
ऐहिक-अमुष्मिक-आत्मकम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootऐहिक (प्रातिपदिक) + अमुष्मिक (प्रातिपदिक) + आत्मक (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (विशेषण-समुच्चयार्थे: ‘ऐहिकं च अमुष्मिकं च’ इत्यर्थे, आत्मक = ‘consisting of’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणं ‘भारम्’
श्री-देवतायाम्in the Goddess Śrī (Lakṣmī)
श्री-देवतायाम्:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + देवता (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘श्रीरूपा देवता’/‘श्रीदेवता’); स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन
निक्षिप्यhaving placed/entrusted
निक्षिप्य:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootनि-√क्षिप् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्यय-भाव; पूर्वकालिक-क्रिया
सदाalways
सदा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb of time)
तद्-गत-मानसःwhose mind is fixed on her/that (Goddess)
तद्-गत-मानसः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त, √गम्) + मानस (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (‘यस्य मानसं तद्गतम्’); पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणं ‘यः पुमान्’