Shloka 48
Gaṇanātha-Parākrama (Episode of Gaṇeśa’s Martial Exploit) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
युद्धेष्वनुद्यमकृता सर्वोत्साहविरोधिना / तर्षेण तेन क्वथितं शक्तिसैन्यं विलोक्यसा / मन्त्रिणी सह पोत्रिण्या भृशं चिन्तामवाप ह
Transliteration
yuddheṣvanudyamakṛtā sarvotsāhavirodhinā / tarṣeṇa tena kvathitaṃ śaktisainyaṃ vilokyasā / mantriṇī saha potriṇyā bhṛśaṃ cintāmavāpa ha
Translation
युद्धात सर्व उत्साहाला विरोध करणाऱ्या त्या ‘तर्षा’मुळे तापलेले शक्तिसैन्य पाहून ती मन्त्रिणी पोत्रिणीसह अत्यंत चिंतेत पडली.
Word by Word
युद्धेषुin battles
युद्धेषु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootयुद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), बहुवचन
अनुद्यमकृताby (one) made without effort
अनुद्यमकृता:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootअनुद्यम-कृत (कृदन्त; कृ धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/तृतीया), एकवचन; क्त (past passive participle) used instrumentally; समासः—अनुद्यमः (no effort) + कृत (made)
सर्वोत्साहविरोधिनाby the one opposing all zeal
सर्वोत्साहविरोधिना:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootसर्व-उत्साह-विरोधिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—सर्व (all) + उत्साह (enthusiasm) + विरोधिन् (opposing)
तर्षेणby thirst
तर्षेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootतर्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
तेनby that (thirst)
तेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
क्वथितम्scorched/tormented
क्वथितम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootक्वथित (कृदन्त; क्वथ् धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त (PPP)
शक्ति-सैन्यम्Śakti’s army
शक्ति-सैन्यम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootशक्ति-सैन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः—शक्तेः सैन्यम् (army of Śakti)
विलोक्यhaving seen
विलोक्य:
पूर्वकाल (Absolutive; action prior to main verb)
TypeVerb
Rootवि-लोक् (धातु)
Formअव्ययभाव-क्त्वान्त (Gerund/त्वान्त), ‘having seen’
साshe
सा:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
मन्त्रिणीthe minister (woman)
मन्त्रिणी:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootमन्त्रिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सहtogether with
सह:
सहकारक (Sahakāraka/Associative)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय; सह-योगे (with/along with)
पोत्रिण्याwith Potriṇī
पोत्रिण्या:
सहकारक (Sahakāraka/Associative)
TypeNoun
Rootपोत्रिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
भृशम्greatly
भृशम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootभृशम् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
चिन्ताम्anxiety
चिन्ताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootचिन्ता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अवापattained/experienced
अवाप:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootअव-आप् (धातु)
Formलिट्/परस्मैपद (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
हindeed
ह:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formअव्यय; स्मरणार्थक/पादपूरण (emphatic/expletive particle)