Shloka 1
Gaṇanātha-Parākrama (Episode of Gaṇeśa’s Martial Exploit) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने गणनाथपराक्रमो नाम सप्तविंशो ऽध्यायः रणेभग्नं महादैत्यं भण्डदैत्यः सहोदरम् / सेनानां कदनं श्रुत्वा सन्तप्तो बहुचिन्तया
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍapurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne gaṇanāthaparākramo nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ raṇebhagnaṃ mahādaityaṃ bhaṇḍadaityaḥ sahodaram / senānāṃ kadanaṃ śrutvā santapto bahucintayā
Translation
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डपुराणाच्या उत्तरभागात, हयग्रीव-आगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘गणनाथ-पराक्रम’ नावाचा सत्ताविसावा अध्याय. रणात पराभूत झालेला आपला सहोदर महादैत्य आणि सैन्यांचा संहार ऐकून भण्डदैत्य अनेक चिंतेने संतप्त झाला।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-समाप्ति सूचक अव्यय (quotative/iti)
श्रीब्रह्माण्डपुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Purāṇa
श्रीब्रह्माण्डपुराणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्रीब्रह्माण्डपुराण (प्रातिपदिक; श्री + ब्रह्माण्ड + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (ब्रह्माण्डस्य पुराणम्)
उत्तरभागेin the latter section
उत्तरभागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तरभाग (प्रातिपदिक; उत्तर + भाग)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (उत्तरः भागः)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; द्वन्द्व-पूर्वपदसमाहारः (हयग्रीवश्च अगस्त्यश्च तयोः संवादः)
ललितोपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललितोपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (ललितायाः उपाख्यानम्)
गणनाथपराक्रमः(chapter titled) ‘Valor of the Lord of Gaṇas’
गणनाथपराक्रमः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगणनाथ (प्रातिपदिक; गण + नाथ) + पराक्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (गणनाथस्य पराक्रमः)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनाम-शब्दः (indeclinable title-marker)
सप्तविंशःtwenty-seventh
सप्तविंशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसप्तविंश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (सप्त + विंशति = 27th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
रणेin battle
रणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
भग्नम्broken, defeated
भग्नम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Root√भञ्ज् (धातु) → भग्न (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘महादैत्यं’ इति विशेष्ये विशेषणम्
महादैत्यम्the great demon
महादैत्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमहादैत्य (प्रातिपदिक; महा + दैत्य)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (महान् दैत्यः)
भण्डदैत्यःBhaṇḍa-demon (Bhaṇḍāsura)
भण्डदैत्यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभण्डदैत्य (प्रातिपदिक; भण्ड + दैत्य)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (भण्ड-नामकः दैत्यः)
सहोदरम्his brother
सहोदरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसहोदर (प्रातिपदिक; सह + उदर)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (सह उदरेण जातः = brother)
सेनानाम्of the armies
सेनानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसेना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन
कदनम्slaughter, destruction
कदनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootकदन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Root√श्रु (धातु) → श्रुत्वा (कृदन्त)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभाव (gerund/absolutive)
सन्तप्तःdistressed, tormented
सन्तप्तः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसन्तप्त (प्रातिपदिक/कृदन्त; सम्-√तप्)
Formभूतकर्तरि क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘भण्डदैत्यः’ इति विशेष्ये विशेषणम्
बहुचिन्तयाwith much worry
बहुचिन्तया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootबहुचिन्ता (प्रातिपदिक; बहु + चिन्ता)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (बह्वी चिन्ता)