Shloka 118
Ābhūta-saṃplava & Loka-vibhāga
Dissolution Threshold and the Fourteen Abodes
Devanagari script
जालान्तरगते भानैं यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः / प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते
Transliteration
jālāntaragate bhānaiṃ yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ / prathamaṃ tatpramāṇānāṃ paramāṇuṃ pracakṣate
Translation
जाळीच्या फटीतून येणाऱ्या सूर्यकिरणांत जे सूक्ष्म धुळीकण दिसतात, त्यालाच प्रमाणांमध्ये प्रथम ‘परमाणू’ म्हणतात।
Word by Word
जाल-अन्तर-गतेin the gaps of a net/screen
जाल-अन्तर-गते:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeAdjective
Rootजाल (प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक) + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √गम् + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), सप्तमी (7th/Locative), एकवचन (Singular); तत्पुरुष: ‘in the interstices of a net/screen’
भानैःby rays/lights
भानैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootभानु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन (Plural)
यत्that which
यत्:
सम्बन्ध (Relative link)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (Singular); सम्बन्धबोधक (relative pronoun)
सूक्ष्मम्subtle
सूक्ष्मम्:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootसूक्ष्म (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (Singular); विशेषण
दृश्यतेis seen/appears
दृश्यते:
क्रिया (Kriyā/Finite verb)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), आत्मनेपद (Ātmanepada), कर्मणि प्रयोग (Passive)
रजःdust mote
रजः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
प्रथमम्first
प्रथमम्:
क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa/Adverbial)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन (Singular); विशेषण (used adverbially: ‘firstly/first’)
तत्-प्रमाणानाम्of those measures/standards
तत्-प्रमाणानाम्:
सम्बन्ध (Sambandha/Genitive relation)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + प्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन (Plural); षष्ठी-तत्पुरुष: ‘of those measures’
परम-अणुम्the atom (paramāṇu)
परम-अणुम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपरम (प्रातिपदिक) + अणु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन (Singular); कर्मधारय
प्रचक्षतेthey call/declare
प्रचक्षते:
क्रिया (Kriyā/Finite verb)
TypeVerb
Rootचक्ष् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), आत्मनेपद (Ātmanepada); उपसर्ग: प्र-