Shloka 42
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
चतुरो वै मनून्पुत्रांश्चातुर्वर्ण्यकराञ्छुभान् / ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा दक्षो धर्मो भवस्तदा
Transliteration
caturo vai manūnputrāṃścāturvarṇyakarāñchubhān / brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dakṣo dharmo bhavastadā
Translation
चार शुभ पुत्र—चार मनु—जे चातुर्वर्ण्याची व्यवस्था करणारे होते. ब्रह्म्याचे वचन ऐकून त्या वेळी दक्ष, धर्म आणि भव (शिव) आनंदित झाले.
Word by Word
चतुरःfour
चतुरः:
कर्म (Karma; object of implied ‘जनयिष्यति’/context)
TypeAdjective
Rootचतुर् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), बहुवचन; accusative plural (numeral adjective)
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (emphasis)
मनून्Manus
मनून्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; accusative plural
पुत्रान्sons
पुत्रान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; accusative plural (in apposition to ‘मनून्’)
चातुर्वर्ण्य-करान्makers of the fourfold social order
चातुर्वर्ण्य-करान्:
विशेषण (Adjectival to ‘मनून्/पुत्रान्’)
TypeAdjective
Rootचातुर्वर्ण्य + कर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; तत्पुरुष: ‘चातुर्वर्ण्यं करोति’ (producing the fourfold varṇa-order)
शुभान्auspicious
शुभान्:
विशेषण (Adjectival to ‘मनून्/पुत्रान्’)
TypeAdjective
Rootशुभ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; accusative plural
ब्रह्मणःof Brahmā
ब्रह्मणः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; genitive singular
वचनम्speech; command
वचनम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootवचन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; accusative singular
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
पूर्वकाल (Prior action; adverbial)
TypeVerb
Root√श्रु (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), अव्ययभाव; ‘having heard’
दक्षःDakṣa
दक्षः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootदक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; nominative singular
धर्मःDharma
धर्मः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootधर्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; nominative singular (co-subject)
भवःBhava (Śiva)
भवः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootभव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; nominative singular (co-subject)
तदाthen
तदा:
कालाधिकरण (Temporal adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)