Shloka 154
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा तूर्द्ध्वं स दहतो दिवम् / योजनानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
Transliteration
adhastātpṛthivīṃ dagdhvā tūrddhvaṃ sa dahato divam / yojanānāṃ sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca
Translation
खाली पृथ्वी दग्ध करून तो वर आकाशही जाळू लागला; हजारो योजने, तसेच प्रयुत व अर्बुद इतका विस्तार झाला।
Word by Word
अधस्तात्below, downward
अधस्तात्:
देशाधिकरण (Spatial adverb)
TypeIndeclinable
Rootadhastāt (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (adverb) ‘below/from below’
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootpṛthivī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
दग्ध्वाhaving burnt
दग्ध्वा:
पूर्वक्रिया (Absolutive; prior action)
TypeVerb
Rootdah (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (Gerund/Absolutive) ‘having burnt’
तुindeed/then
तु:
सम्बन्ध (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (particle), emphasis/contrast
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
देशाधिकरण (Directional adverb)
TypeIndeclinable
Rootūrdhva (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव-प्रायः क्रियाविशेषण (adverbial accusative) ‘upwards’
सःhe
सः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
दहतःof (him) burning
दहतः:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeVerb
Rootdah (धातु)
Formशतृ-प्रत्यय वर्तमान कृदन्त (Present active participle), पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; ‘of (him) burning’ (used with measure)
दिवम्the sky/heaven
दिवम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootdiv (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
योजनानाम्of yojanas
योजनानाम्:
सम्बन्ध (Genitive of measure)
TypeNoun
Rootyojana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (also used as neuter measure), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; measure ‘of yojanas’
सहस्राणिthousands
सहस्राणि:
विशेषण/परिमाण (Quantifier)
TypeNoun
Rootsahasra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), बहुवचन; numeral noun ‘thousands’
प्रयुतानि(in) tens of thousands
प्रयुतानि:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootprayuta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; संख्या-विशेषण ‘ten-thousands (10,000s)’ qualifying sahasrāṇi
अर्बुदानिarbuda-units (a vast number)
अर्बुदानि:
विशेष्य/परिमाण (Measure term)
TypeNoun
Rootarbuda (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; large number ‘arbuda’
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (conjunction)