Shloka 132
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये / तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः
Transliteration
tato yugasahasrānte saṃprāpte ca yugakṣaye / tatrātmasthāḥ prajāḥ kartuṃ prapede sa prajāpatiḥ
Translation
मग युगसहस्राच्या शेवटी, आणि युगक्षय प्राप्त झाल्यावर, तो प्रजापती आपल्या अंतःस्थ प्रजांना निर्माण करण्यासाठी प्रवृत्त झाला.
Word by Word
tataḥthen
tataḥ:
Adhikaraṇa (अधिकरण/temporal)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय)
Formअव्यय (adverb): ‘then/thereafter’
yuga-sahasra-anteat the end of a thousand yugas
yuga-sahasra-ante:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootyuga (प्रातिपदिक) + sahasra (प्रातिपदिक) + anta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष-समास: ‘at the end of a thousand yugas’
saṃprāptewhen (it) had come/arrived
saṃprāpte:
Adhikaraṇa (सति-सप्तमी)
TypeVerb
Rootsam-√prāp (धातु)
Formकृदन्त (past passive participle/क्त), सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute): ‘when (it) had arrived’
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
yuga-kṣayeat the yuga’s end
yuga-kṣaye:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootyuga (प्रातिपदिक) + kṣaya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष: ‘at the end of the yuga’
tatrathere/then
tatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (locative adverb)
ātma-sthāḥabiding in himself
ātma-sthāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootātman (प्रातिपदिक) + stha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; तत्पुरुष: ‘situated in oneself’; विशेषण (prajāḥ qualifies)
prajāḥcreatures
prajāḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
kartumto create
kartum:
Prayojana (प्रयोजन/infinitival purpose)
TypeVerb
Root√kṛ (धातु)
Formकृदन्त (तुमुन्/infinitive): ‘to make/create’
prapedeset about/undertook/attained
prapede:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√pad (धातु)
Formलिट्-लकार (perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
saḥhe
saḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; निर्देश-सर्वनाम
prajāpatiḥPrajāpati (lord of beings)
prajāpatiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootprajā (प्रातिपदिक) + pati (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘lord of creatures’