Upasamhara

‘उपसंहार’ हा ब्रह्माण्डपुराणाचा अंतिम भाग (अध्याय १–४) असून तो समारोपात्मक पुनरावलोकन करतो. येथे विश्वरचना, कालमान, युगधर्म आणि आचारधर्म यांचे मुख्य तत्त्व संक्षेपाने एकत्र करून अंतिम सार श्रोत्यापुढे मांडले जाते. या भागात दृष्टी ‘संहार’ व ‘प्रलय’ यांकडे वळते—लोकांचा लय, सृष्टीचे आवर्तन आणि पुन्हा उदयास येणारे नवे चक्र. जगत् हे चक्रीय आहे; सृष्टी-स्थिती-लय हा महाकाळाच्या नियमानुसार सतत घडणारा प्रवाह आहे, हे येथे ठसविले जाते. युगपरिवर्तनात धर्माचे बाह्य रूप बदलते, तरी धर्माची अखंडता टिकते—ही शिकवण उपसंहारात स्पष्ट होते. थोडक्यात भविष्यसूचक संकेत देऊन येणाऱ्या युगांची लक्षणे व राजपरंपरेची चिन्हे सांगितली जातात, ज्यामुळे इतिहासाला दिव्य चक्राच्या दृष्टीने समज मिळते. अंततः पुराणश्रवण व स्मरण यांची पावन, उद्धारक महिमा प्रतिपादित होते. अधःपतन व नवचैतन्य यांच्या मधोमध मनुष्याला धर्मात स्थिर ठेवणे, विवेक जागवणे आणि मोक्षमार्गाकडे वळवणे—हा या उपसंहाराचा भक्तिपूर्ण संदेश आहे.