Adhyaya 38

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तम त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह / मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘चाक्षुषसर्गवर्णन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—वैवस्वत मनूच्या सातव्या पर्यायात मारीचिवंशीय कश्यपापासून देवगण व परमर्षी उत्पन्न झाले.

Verse 2

आदित्या वसवी रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः / भृगवोंऽगिरसश्चैव ते ऽष्ठौ देवगणाः स्मृताः

आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य, विश्वे, मरुद्गण, भृगु आणि अंगिरस—हे आठ देवगण म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 3

आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः / साध्याश्य वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः

आदित्य, मरुत आणि रुद्र—हे कश्यपाचे पुत्र म्हणून जाणावे; तसेच साध्य, वसु आणि विश्वे—हे तिन्ही गण धर्माचे पुत्र आहेत.

Verse 4

भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोंऽगिरः सुताः / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः

भृगूपासून भृगव देव झाले आणि अंगिरापासून अंगिरसपुत्र; या वैवस्वत मन्वंतरात ते नित्य, छंदजात मानले गेले आहेत.

Verse 5

एते ऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात् / एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः

हेही कालपर्ययाने महान अंतास जातील; म्हणून हा मारीचिसंबंधी सर्ग सध्या शुभ म्हणून जाणावा.

Verse 6

तेजस्वी सांप्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः / अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये

त्यांच्या वर्तमान काळात ‘इंद्र’ नावाचा महाबली, तेजस्वी देव विराजमान आहे. जे गेले, जे येणार आहेत आणि जे आत्ता वर्तमानात आहेत—त्या सर्वांचा तो अधिपती आहे.

Verse 7

सर्वे मन्वन्तरेद्रास्ते विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः / भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरन्दराः

सर्व मन्वंतरांतील इंद्र समान लक्षणांचे आहेत असे जाणावे. ते भूत-भव्य-वर्तमानाचे नाथ, सहस्राक्ष आणि पुरंदर म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Verse 8

सघवन्तश्चते सर्वे शृङ्गिणो वज्रपाणयः / सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्छतगुणेन तु

ते सर्वे सघवंत, शृंगधारी आणि वज्रपाणी आहेत. सर्वांनी शंभर यज्ञ केले आहेत; आणि प्रत्येकाने शतगुण फलयुक्त अशी स्वतंत्र इष्टि केली आहे.

Verse 9

त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि

त्रैलोक्यात जी जी सत्त्वे गतीमान आहेत आणि जी ध्रुव (स्थिर) आहेत, तीही धर्म इत्यादी कारणांनी अभिभूत होऊन आपल्या आपल्या स्थितीत टिकून राहतात.

Verse 10

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः / भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः

तेज, तप, बुद्धी, बल, श्रुती आणि पराक्रम यांच्या योगे ते भूत-भव्य-वर्तमानाचे नाथ तितकेच समर्थ व प्रभावी होतात.

Verse 11

एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत / भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः

हे सर्व मी सांगतो; माझे वचन नीट ऐका. भूत, भविष्य व वर्तमानाच्या ध्यानाने द्विजांनी त्रिलोकीचे स्मरण केले आहे.

Verse 12

भूर्लोको ऽयं स्मृतो भूतमन्तरिक्षं भवत्स्मृतम् / भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्

हा भूरलोक ‘भूत’ मानला आहे आणि अंतरिक्ष ‘वर्तमान’ मानले आहे. दिव्य लोक ‘भविष्य’ मानला आहे; आता त्यांचे साधन मी सांगतो.

Verse 13

ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् / भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा

लोकांची नावे ध्यानात धरून ब्रह्म्याने आदौ उच्चार केला. प्रथम ‘भूः’ ही व्याहृती उच्चारली; तेव्हा हा भूरलोक प्रकट झाला.

Verse 14

भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने / भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः

‘भू’ हा धातू ‘सत्ता’ या अर्थाने स्मृत आहे आणि लोकदर्शनातही तो प्रसिद्ध आहे. भूतत्व व दर्शन या दोन्ही कारणांनी हा भूरलोक झाला.

Verse 15

अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः / भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः

म्हणून हा पहिला लोक भूतत्वामुळे द्विजांनी ‘भूः’ असा स्मरला. आणि या भूतातच ब्रह्म्याने पुन्हा दुसऱ्याला ‘भवः’ असे म्हटले.

Verse 16

भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते / भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते

‘भवत्’ उत्पन्न होत असता हा शब्द उच्चारला जातो. ‘भवन’ पासूनच ‘भुवः’ लोकाची व्युत्पत्ती निरुक्तीने सांगितली आहे.

Verse 17

अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते / उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः

त्यातून अंतरिक्ष उत्पन्न झाले, म्हणून तो दुसरा लोक म्हणतात. आणि असा दुसरा लोक उत्पन्न झाल्यावर ब्रह्म्याने पुन्हा…

Verse 18

भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततो ऽभवत् / अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते

नंतर ‘भव्य’ अशी व्याहृती झाली; तेव्हा ‘भव्य’ नावाचा लोक उत्पन्न झाला. ‘भव्य’ हा शब्द अनागत, म्हणजे भविष्यकाल दर्शवितो असेही मानतात.

Verse 19

तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम् / भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्

म्हणून तो ‘भव्य’ लोक नामाने ‘त्रिदिव’ म्हणून स्मृत आहे. ‘भूः’ असे म्हणतात ती भूमी, आणि ‘भुवः’ असे म्हणतात ते अंतरिक्ष मानले आहे.

Verse 20

दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः / त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्

‘दिव’ हेही ‘भव्य’च स्मृत आहे—हा त्रिलोक्याचा निर्णय आहे. त्रैलोक्ययुक्त अशा व्याहारांमुळे तीन व्याहृती उत्पन्न झाल्या.

Verse 21

नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः / यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा

‘नाथ’ हा धातु धातुज्ञांनी ‘पालन’ अर्थी मानला आहे; कारण तो भूत, वर्तमान व भविष्य अशा तिन्ही काळातील लोकांचे पालन करतो.

Verse 22

लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः / प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च

ते त्रैलोक्याचे नाथ आहेत; म्हणून द्विजांनी त्यांना ‘इंद्र’ असे स्मरले आहे. देवेंद्र कधी प्रधान-स्वरूप, तर कधी गुण-स्वरूपही असतात.

Verse 23

मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि / यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः

मन्वंतरांमध्ये जे देव यज्ञाचे भागीदार होतात—यज्ञ-गंधर्व, राक्षस, पिशाच आणि रगमानुष—हेच होत असतात.

Verse 24

महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः / देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते

ही सर्व देवेंद्रांची महिमा सर्वथा सांगितली आहे; देवेंद्र हे गुरु, नाथ, राजे आणि पितृतुल्यही आहेत.

Verse 25

रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः / इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः

हे सुरोत्तम धर्माने येथे प्रजांचे रक्षण करतात; अशा प्रकारे देवेंद्रांचे लक्षण संक्षेपाने सांगितले आहे.

Verse 26

सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि सांप्रतं ये दिवं श्रिताः / गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः

आता मी त्या सप्तर्षींचे वर्णन करतो, जे सध्या दिव्यलोकात निवास करतात—गाधीपुत्र, कौशिक वंशातील धीर, महातपस्वी विश्वामित्र।

Verse 27

भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान् / बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः

भृगुवंशी जमदग्नी आणि और्वपुत्र प्रतापवान; तसेच बृहस्पतीचा पुत्र भरद्वाज, जो महान् यशस्वी आहे।

Verse 28

औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्शरद्वान्नाम धार्मिकः / स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः

औतथ्य, विद्वान गौतम आणि ‘शरद्वान’ नावाचा धर्मात्मा; तसेच स्वायंभुव भगवान अत्रि—हा पाचवा ब्रह्मकोश म्हणून ओळखला जातो।

Verse 29

षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमांल्लोकविश्रुतः / वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः

सहावा वसिष्ठपुत्र वसुमान लोकप्रसिद्ध आहे; आणि वत्सर व काश्यप—हे सातही सज्जनांनी मान्य केलेले आहेत।

Verse 30

एते सप्तर्षयश्योक्ता वर्त्तन्ते सांप्रतेंऽतरे / इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च

हे सप्तर्षी सांगितले गेले; ते सध्या अंतरात (आपापल्या लोकात) वर्तत आहेत; तसेच इक्ष्वाकु, नृग, धृष्ट आणि शर्याति हेही आहेत।

Verse 31

नरिष्यन्तश्चविख्यातो नाभागो दिष्ट एव च / करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः

नरिष्यन्त हा विख्यात होता; नाभाग व दिष्टही; तसेच करूष, पृषध्र आणि पांशु—हा नववा म्हणून स्मरणात आहे।

Verse 32

मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः / कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्

वैवस्वत मनूचे हे नऊ पुत्र अत्यंत धर्मनिष्ठ होते; असेच त्यांचे कीर्तन झाले आहे, आणि हेच सातवे मन्वंतर आहे।

Verse 33

इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितोद्विजाः / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्

हे द्विजांनो, अशा रीतीने मी दुसरा पाद क्रमाने विस्ताराने सांगितला; आता मी आणखी काय सांगू?