Shloka 62
अधोलोकवर्णनम् (Adholoka-varṇana) — Description of the Lower Worlds and Cosmographic Measures
Devanagari script
उदयास्तमनेर्ऽकस्य अहोरात्रं विशत्यपः / देनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरूच्यते
Transliteration
udayāstamaner'kasya ahorātraṃ viśatyapaḥ / denaṃ sūryaprakāśākhyaṃ tāmasī rātrirūcyate
Translation
सूर्याच्या उदय-अस्तामुळे पाणी अहोरात्रात प्रवेश करते; सूर्यप्रकाशयुक्त भाग ‘दिन’ आणि तमसयुक्त भाग ‘रात्रि’ असे म्हटले जाते।
Word by Word
उदय-अस्तमनेat sunrise and sunset
उदय-अस्तमने:
Adhikarana (अधिकरण/Location/Time)
TypeNoun
Rootउदय (प्रातिपदिक) + अस्तमन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; द्वन्द्व ‘sunrise and sunset’; अधिकरण (at sunrise and sunset)
अर्कस्यof the sun
अर्कस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootअर्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; सम्बन्ध (of the sun)
अहोरात्रम्day and night (a full day)
अहोरात्रम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootअहन् (प्रातिपदिक) + रात्रि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; द्वन्द्व ‘day-and-night’; कर्म
विशतिenters
विशति:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootविश् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अपःwaters
अपः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअप्/आप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्ता
देनम्daytime (term)
देनम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootदेन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म; (पाठभेद/दुर्लभ-शब्दः; सम्भवतः ‘दिनम्’/‘दिवसम्’ अर्थे)
सूर्य-प्रकाश-आख्यम्called ‘sunlight’
सूर्य-प्रकाश-आख्यम्:
Visheshana (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसूर्य (प्रातिपदिक) + प्रकाश (प्रातिपदिक) + आख्य (कृदन्त-प्रातिपदिक, √ख्या)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण of ‘denam’ = ‘called sun-light’
तामसीdark
तामसी:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतामस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण of ‘rātriḥ’
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्ता
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive), आत्मनेपद