Shloka 148
अग्निनिचयः (Agninichaya) / The Accumulation of Sacred Fire & the Classification of Pitṛs by Time-Order
Devanagari script
यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः / सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः
Transliteration
yaścaiṣa pañcadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ / saikaḥ ṣaṭko vijajñe 'tha madhvādiṛtusaṃjñakaḥ
Translation
द्विजांनी ज्याला पंचरूप आत्मा असलेला संवत्सर म्हटले, तोच एकच पुढे सहा ऋतू म्हणून ओळखला गेला—मधु इत्यादी ऋतुसंज्ञांनी।
Word by Word
यःwhich
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; relative pronoun ‘who/which’
चand
च:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक निपात; conjunction ‘and’
एषःthis
एषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘this’
पञ्चधात्माfivefold in nature
पञ्चधात्मा:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चधा-आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘fivefold in nature’ (पञ्चधा as avyaya + आत्मा)
वैindeed
वै:
Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात; emphasis
प्रोक्तःis declared
प्रोक्तः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्ग प्रथमा एकवचन; passive ‘is declared’
संवत्सरःthe year
संवत्सरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसंवत्सर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘year’
द्विजैःby the twice-born
द्विजैः:
Kartr-karana (कर्तृकरण)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया बहुवचन; ‘by the twice-born (Brahmins)’
सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
एकःone
एकः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘one’
षट्कःa set of six
षट्कः:
Karma/Predicate (कर्म/समाधिकरण)
TypeNoun
Rootषट्क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘group of six/sixfold set’
विजज्ञेbecame known
विजज्ञे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवि-ज्ञा (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; ‘was known/was recognized’
अथthen
अथ:
Discourse marker (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; sequence marker ‘then’
मध्वादिऋतुसंज्ञकःnamed by seasons starting with Madhu
मध्वादिऋतुसंज्ञकः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमधु-आदि-ऋतु-संज्ञक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; ‘having the designation of seasons beginning with Madhu’