
Trailokya-vijaya Kavacha (Śrī Kṛṣṇa-kavaca) — त्रैलोक्यविजयकवचम्
हा अध्याय संवादरूप आहे. राजा सगर त्रैलोक्यविजय—तीनही लोकांत विजय व संरक्षण देणारे सर्वसिद्ध कवच मागतो. ऋषी वसिष्ठ ‘परमाद्भुत’ श्रीकृष्ण-कवच व त्याची मंत्र-प्रणाली सांगतात—दशार्ण, स्वाहान्त महामंत्र; ऋषि-छंद-देवता-विनियोग अशी मंत्रशास्त्रीय माहिती; आणि अंगन्यासाप्रमाणे गोविंद, गोपाळ, मुकुंद, हरि, विष्णु, रामेश्वर, राधीकेश इत्यादी नामांनी शिर, नेत्र, नासिका, कर्ण, कंठ, पाठी, उदर, हात-बाहू इ. अवयवांचे रक्षण-नियोजन. पुराणकथेत गुंफलेला हा विधी भक्ती, संरक्षण व पवित्र राजत्व यांचे संधान करून भुक्ति-मुक्तीसाठी श्रीकृष्णाला सर्वांग-रक्षक देवता म्हणून प्रतिष्ठित करतो.
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः // ३२// सगर उवाच श्रुतं सर्वं मुनिश्रेष्ठ कीर्त्यमानं त्वया विभो / कवचं वद सर्वत्र त्रैलोक्यविजयप्रदम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभाग, तृतीय उपोद्धातपाद, भार्गवचरित यातील बत्तीसावा अध्याय. सगर म्हणाला— मुनिश्रेष्ठ! तुम्ही वर्णन केलेले सर्व मी ऐकले; हे प्रभो, सर्वत्र त्रैलोक्यविजय देणारे कवच सांगा।
Verse 2
वसिष्ठ उवाच शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि कवचं परमाद्भुतम् / मन्त्र च सिद्धिद शश्वत्साधकानां सुखावहम्
वसिष्ठ म्हणाले— वत्सा, ऐक; मी परम अद्भुत कवच सांगतो. हा मंत्र सिद्धी देणारा आणि साधकांना सदैव सुख देणारा आहे.
Verse 3
गोपीजनपदस्यात वल्लभाय समुच्चरेत् / स्वाहान्तो ऽयं महामन्त्रो दशार्णो भुक्तिमुक्तिदः
‘गोपिजनपदस्यात् वल्लभाय’ असे उच्चारावे. ‘स्वाहा’ने समाप्त होणारा हा दशाक्षरी महामंत्र भोग व मोक्ष देणारा आहे.
Verse 4
सदाशिवस्त्वस्य ऋषिः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतम् / देवता कृष्ण उदितो विनियोगो ऽखिलाप्तये
या मंत्राचे ऋषी सदाशिव; छंद पंक्ती असे सांगितले आहे। देवता उदित श्रीकृष्ण; याचा विनियोग सर्व प्राप्तीसाठी आहे।
Verse 5
त्रैलोक्यविजयस्याथ कवचस्य प्रजापतिः / ऋषिश्छन्दश्च जगती देवो राजेश्वरः स्वयम्
त्रैलोक्यविजय कवचाचे ऋषी प्रजापती आहेत। छंद जगती; देवता स्वयं राजेश्वर आहेत।
Verse 6
त्रैलोक्यविजयप्राप्तौ विनियोगः प्रकीर्त्तितः / प्रणवो मेशिरः पातु श्रीकृष्णाय नमः सदा
त्रैलोक्यविजय प्राप्तीसाठी याचा विनियोग सांगितला आहे। प्रणव माझे शिर रक्षो; सदा श्रीकृष्णास नमस्कार।
Verse 7
पायात्कपालं कृष्णाय स्वाहेति सततं मम / कृष्णेति पातु नेत्रे मे कृष्णस्वाहेति तारकाम्
‘कृष्णाय स्वाहा’ सतत माझ्या कपालाचे रक्षण करो. ‘कृष्ण’ माझे नेत्र रक्षो; आणि ‘कृष्णस्वाहा’ माझी तारका (डोळ्याची बुबुळ) रक्षो.
Verse 8
हरये नम इत्येष भ्रूलतां पातु मे सदा / ॐ गोविन्दाय स्वाहेति नासिकां पातु संततम्
‘हरये नमः’ हा मंत्र सदैव माझ्या भुवया रक्षो. ‘ॐ गोविंदाय स्वाहा’ हा मंत्र सतत माझ्या नासिकेचे रक्षण करो.
Verse 9
गोपालाय नमो गण्डं पातु मे सततं मनुः / क्लीं कृष्णाय नमः कर्णौं पातु कल्पतरुर्मम
गोपालाला नमस्कार—हा मंत्र माझे गाल सदैव रक्षो. ‘क्लीं कृष्णाय नमः’—माझे कान कल्पतरूसारखे जपू देओ.
Verse 10
श्रीं कृष्णाय नमः पातु नित्यं मे ऽधरयुग्मकम् / ॐ गोपीशाय स्वाहेति दन्तपङ्क्तिं ममावतु
‘श्रीं कृष्णाय नमः’—माझ्या ओठांच्या युगलाचे नित्य रक्षण करो. ‘ॐ गोपीशाय स्वाहा’—माझ्या दातांच्या पंक्तीचे रक्षण करो.
Verse 11
श्रीकृष्णेति रदच्छिद्रं पातुमे त्र्यक्षरो मनुः / ॐ श्रीकृष्णाय स्वाहेति जिह्विकां पातु मे सदा
‘श्रीकृष्ण’—हा त्र्यक्षर मंत्र माझ्या दातांतील छिद्रांचे रक्षण करो. ‘ॐ श्रीकृष्णाय स्वाहा’—माझी जीभ सदैव जपू देओ.
Verse 12
रामेश्वराय स्वाहेति तालुकं पातु मे सदा / राधिकेशाय स्वाहेति कण्ठं मे पातु सर्वदा
‘रामेश्वराय स्वाहा’—माझ्या तालूचे सदैव रक्षण करो. ‘राधिकेशाय स्वाहा’—माझ्या कंठाचे सर्वदा रक्षण करो.
Verse 13
नमो गोपीगणेशाय ग्रीवां मे पातु सर्वदा / ॐ गोपेशाय स्वाहेति स्कन्धौ पातु सदा मम
गोपीगणेशाला नमस्कार—माझ्या मानेचे सर्वदा रक्षण करो. ‘ॐ गोपेशाय स्वाहा’—माझ्या दोन्ही खांद्यांचे सदैव रक्षण करो.
Verse 14
नमः किशोरवेषाय स्वाहा पृष्ठं ममावतु / उदरं पातु मे नित्यं मुकुन्दाय नमो मनुः
किशोरवेषधारी प्रभूस नमः, स्वाहा—माझ्या पाठीचे रक्षण करो। मुकुंदास नमो मनुः—माझ्या उदराचे नित्य पालन करो।
Verse 15
ह्नीं श्रीङ्क्लीङ्कृष्णाय स्वाहा करौ पातु सदा मम / ॐ विष्णवे नमः स्वाहा बाहुयुग्मं ममावतु
ह्नीं श्रीं क्लीं कृष्णाय स्वाहा—माझे दोन्ही हात सदैव राखो. ॐ विष्णवे नमः स्वाहा—माझ्या दोन्ही बाहूंचे रक्षण करो.
Verse 16
ॐ ह्रींभगवते स्वाहा नखपङ्क्तिं ममावतु / नमो नारायणायेति नखरन्ध्रं ममावतु
ॐ ह्रीं भगवते स्वाहा—माझ्या नखांची पंक्ती राखो. ‘नमो नारायणाय’—माझ्या नखरंध्रांचे रक्षण करो.
Verse 17
ॐ ह्रींश्रींपद्मनाभाय नाभिं पातु सदा मम / ॐ सर्वेशाय स्वाहेति केशान्मम सदावतु
ॐ ह्रीं श्रीं पद्मनाभाय—माझ्या नाभीचे सदैव रक्षण करो. ॐ सर्वेशाय स्वाहा—माझ्या केशांचे सदैव रक्षण करो.
Verse 18
नमः कृष्णाय स्वाहेति ब्रह्मरन्ध्रं सदावतु / ॐ माधवाय स्वाहेति भालं मे सर्वदावतु
‘नमः कृष्णाय स्वाहा’—माझ्या ब्रह्मरंध्राचे सदैव रक्षण करो. ‘ॐ माधवाय स्वाहा’—माझ्या ललाटाचे सर्वदा रक्षण करो.
Verse 19
ॐ ह्रींश्रींरसिकेशाय कटिं मम सदावतु / नमो गोपीजनेशाय ऊरू पातु सदा मम
ॐ ह्रीं-श्रीं रसिकेशास नमस्कार; तो माझ्या कटीचे सदैव रक्षण करो. गोपीजनेशास नमस्कार; तो माझ्या ऊरूंचे नेहमी रक्षण करो.
Verse 20
ॐ नमो दैत्यनाशाय स्वाहेत्यवतु जानुनी / यशोदानन्दनायेति नमोतो जङ्घके ऽवतु
ॐ दैत्यनाशकास नमस्कार; ‘स्वाहा’ म्हणत तो माझ्या गुडघ्यांचे रक्षण करो. यशोदानंदनास नमस्कार; तो माझ्या जंघांचे रक्षण करो.
Verse 21
रासारंभप्रियायेति स्वाहान्तो हीं ममावतु / वृन्दाप्रियाय स्वाहेति सकलाङ्गानि मे ऽवतु
‘रासारंभप्रिय’ असे म्हणत ‘स्वाहा’च्या अंताला ‘हीं’—हा जप मला रक्षो. ‘वृंदाप्रिय’ असे म्हणत ‘स्वाहा’—तो माझ्या सर्व अंगांचे रक्षण करो.
Verse 22
परिबुर्णमनाः कृष्मः प्राच्यां मां सर्वदावतु / स्वयं गोलोकनाथो मामाग्नेय्यां दिशि रक्षतु
परिपूर्णमन श्रीकृष्ण पूर्व दिशेला माझे सदैव रक्षण करो. स्वयं गोलोकनाथ आग्नेय दिशेत माझे रक्षण करो.
Verse 23
पूर्णब्रह्मस्वरूपश्च दक्षिणे मां सदावतु / नैरृत्यां पातु मां कृष्णाः पश्चिमे पातु मां हरिः
पूर्णब्रह्मस्वरूप भगवान दक्षिण दिशेत माझे सदैव रक्षण करो. नैऋत्य दिशेत श्रीकृष्ण मला पावो; पश्चिमेस हरि माझे रक्षण करो.
Verse 24
गोविन्दः पातु वायव्यामुत्तरे रसिकेश्वरः / ऐशान्यां मे सदा पातु वृन्दावनविहार कृत्
वायव्य दिशेस गोविंद माझे रक्षण करो; उत्तरे रसिकेश्वर। ईशान्य दिशेस सदैव वृंदावन-विहार करणारा प्रभू माझे रक्षण करो।
Verse 25
वृन्दाप्राणेश्वरः शश्वत्पातु मामूर्द्ध्वदेशतः / सदैव मामधः पातु बलिध्वंसी महाबलः
वरच्या दिशेकडून वृंदा-प्राणेश्वर सदैव माझे रक्षण करो. खालच्या बाजूस महाबली बलिध्वंसी प्रभू नेहमी माझे रक्षण करो.
Verse 26
जले स्थले चान्तरिक्षे नृसिंहः पातु मां सदा / स्वप्ने जागरणे चैव पातु मां माधवः स्वयम्
जळात, स्थळात व आकाशात नृसिंह सदैव माझे रक्षण करो. स्वप्नात व जागृत अवस्थेतही स्वयं माधव माझे रक्षण करो.
Verse 27
सर्वान्तरात्मा निर्लिप्तः पातु मां सर्वतो विभुः / इति ते कथितं भूप सर्वाघौघविनाशनम्
सर्वांचा अंतरात्मा, निर्लेप, सर्वव्यापी विभू मला सर्व बाजूंनी रक्षण करो. हे भूपा, तुला हे सांगितले—हे सर्व पापसमूह नष्ट करणारे आहे.
Verse 28
त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमेशितुः / मया श्रुतं शिवमुखात्प्रवक्तव्यं न कस्यचित्
परमेश्वराचे ‘त्रैलोक्यविजय’ नावाचे कवच आहे. हे मी शिवाच्या मुखातून ऐकले आहे; कोणालाही सांगू नये.
Verse 29
गुरुमभ्यर्च्य विधिवत्कवचं धारयेत्तु यः / कण्ठे वा दक्षिणे बाहौ सो ऽपि विष्णुर्न संशयः
जो विधिपूर्वक गुरूंचे पूजन करून कवच कंठी किंवा उजव्या बाहूवर धारण करतो, तोही विष्णुरूपच आहे—यात संशय नाही।
Verse 30
स साधको ऽवसद्यत्र तत्र वाणीरमे स्थिते / यदि स्यात्सिद्धकवचो जीवन्मुक्तो न संशयः
तो साधक जिथे वास करतो तिथे वाणी-रम (सरस्वतीचे धाम) स्थिर होते; त्याचे कवच सिद्ध झाले तर तो जीवन्मुक्तच—संशय नाही।
Verse 31
निश्चितं कोटिवर्षाणां पूजायाः फलमाप्नुयात् / राजसूर्यसहस्राणि वाजपेयशतानि च
तो निश्चयच कोट्यवधी वर्षांच्या पूजेचे फळ प्राप्त करतो—हजारो राजसूय आणि शेकडो वाजपेय यज्ञांइतके।
Verse 32
महादानानि यान्येव भुवश्चापि प्रदक्षिणा / त्रैलोक्यविजयस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
जी महादाने आहेत आणि पृथ्वीची प्रदक्षिणाही—तीसुद्धा या ‘त्रैलोक्यविजय’च्या सोळाव्या कलेइतकीही नाहीत।
Verse 33
व्रतोपवासनियमाः स्वाध्यायाध्ययने तथा / स्नानं च सर्वतीर्थेषु नास्यार्हन्ति कलामपि
व्रत, उपवास, नियम, स्वाध्याय-अध्ययन आणि सर्व तीर्थांत स्नान—हेही याच्या एका कलेइतकेही नाहीत।
Verse 34
सिद्धत्वममरत्वं च दासत्वं श्रीहरेरपि / यदि स्यात्सिद्धकवचः सर्वं प्राप्नोति निश्चितम्
सिद्धी, अमरत्व आणि श्रीहरीचे दास्यही—ज्याच्याकडे सिद्ध-कवच असेल तो निश्चितच सर्व काही प्राप्त करतो.
Verse 35
स भवेत्सिद्धकवचो दशलक्षं जपेत्तु यः / यो भवेत्सिद्धकवचो विजयी स भवेद् ध्रुवम्
जो दहा लक्ष जप करतो तोच सिद्ध-कवचधारी होतो; आणि जो सिद्ध-कवचधारी असेल तो ध्रुवपणे विजयी होतो.
Verse 36
राज्यं देयं शिरो देयं प्राणा देयाश्च भूपते / एतत्तु कवचं वत्स न देयं संकटे ऽपि च
हे राजन्, राज्य द्यावे, शिर द्यावे, प्राणही द्यावेत; पण वत्सा, हे कवच संकटातही देऊ नये.
Verse 37
मया प्रकाशितं यत्ते चैतेषां त्राणकारणात् / ममाज्ञाकरणाच्चैव तद्विद्धि कुलभास्कर / इदं धृत्वा तु कवचं चक्रवर्त्ती भवान्भव
कुलभास्करा, यांचे रक्षण व्हावे म्हणून आणि माझी आज्ञा पाळावी म्हणून मी हे तुला प्रकट केले आहे—असे जाण. हे कवच धारण करून तू चक्रवर्ती हो.
King Sagara petitions Vasiṣṭha for a kavaca described as ‘sarvatra’ effective and ‘trailokya-vijaya-prada’—protective power/victory extending across the three worlds.
The chapter explicitly supplies mantra metadata: one segment assigns Sadāśiva as ṛṣi with Paṅkti chandas and Kṛṣṇa as devatā for all-attainment; another frames the Trailokya-vijaya kavaca with Prajāpati as ṛṣi, Jagatī as chandas, and a sovereign deity-form (Rājeśvara) with viniyoga aimed at attaining tri-loka victory.
Through a systematic body-part mapping (nyāsa-like structure) where specific names/mantras of Kṛṣṇa and related epithets are recited to ‘guard’ the head, eyes, nose, ears, mouth, tongue, throat, shoulders, back, abdomen, hands, and arms—turning devotion into an all-limbs protective enclosure.