Adhyaya 9

Verse 1

ब्रह्मोवाच ज्ञातोऽसि मेऽद्य सुचिरान्ननु देहभाजां न ज्ञायते भगवतो गतिरित्यवद्यम् । नान्यत्त्वदस्ति भगवन्नपि तन्न शुद्धं मायागुणव्यतिकराद्यदुरुर्विभासि ॥ १ ॥

ब्रह्मा म्हणाले—हे भगवन्, आज दीर्घ तपश्चर्येनंतर मी तुम्हाला ओळखले. देहधारी जीव किती दुर्दैवी की ते तुमची गती जाणू शकत नाहीत. तुमच्यावाचून दुसरे परम नाही; जे काही तुमच्यापेक्षा श्रेष्ठ मानले जाईल ते परम सत्य नाही. मायेच्या गुणांच्या संयोगातून सृष्टीशक्ती प्रकट करून तुम्ही परमेश्वर म्हणून प्रकाशता.

Verse 2

रूपं यदेतदवबोधरसोदयेन शश्वन्निवृत्ततमस: सदनुग्रहाय । आदौ गृहीतमवतारशतैकबीजं यन्नाभिपद्मभवनादहमाविरासम् ॥ २ ॥

मी जे रूप पाहतो ते ज्ञान-रसाच्या उदयाने सदैव अज्ञान-तमापासून मुक्त आहे आणि भक्तांवर कृपा करण्यासाठी अंतःशक्तीने प्रकट झाले आहे. हा अवतार अनेक अवतारांचा बीज आहे; आणि तुमच्या नाभिकमळ-भवनातूनच माझा प्राकट्य झाला.

Verse 3

नात: परं परम यद्भवत: स्वरूप- मानन्दमात्रमविकल्पमविद्धवर्च: । पश्यामि विश्वसृजमेकमविश्वमात्मन् भूतेन्द्रियात्मकमदस्त उपाश्रितोऽस्मि ॥ ३ ॥

हे परम प्रभो, तुमच्या या स्वरूपापेक्षा श्रेष्ठ काही मला दिसत नाही—ते केवळ आनंदमय, निर्विकल्प आणि अविनाशी तेजाने युक्त आहे. तुम्ही एक असूनही विश्वाचे स्रष्टा आहात, तरी विश्वापासून असंग आहात. मी भूत-इंद्रियांनी बनलेल्या देहाच्या अभिमानात राहतो; म्हणून मायेने अस्पर्शित अशा तुमच्या शरण येतो.

Verse 4

तद्वा इदं भुवनमङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् । तस्मै नमो भगवतेऽनुविधेम तुभ्यं योऽनाद‍ृतो नरकभाग्भिरसत्प्रसङ्गै: ॥ ४ ॥

हे भुवनमंगल, तुमचे हे रूप सर्व लोकांसाठी परम मंगलमय आहे; तुमच्या उपासकांच्या ध्यानात तुम्ही ते प्रकट केले आहे. त्या भगवंताला नमस्कार; आम्ही तुमची सेवा करू. जे असत् विषयांच्या संगतीत पडून नरकमार्गी होतात, ते तुमच्या सगुण स्वरूपाची उपेक्षा करतात.

Verse 5

ये तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं जिघ्रन्ति कर्णविवरै: श्रुतिवातनीतम् । भक्त्या गृहीतचरण: परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात्स्वपुंसाम् ॥ ५ ॥

हे नाथ, जे लोक कानांच्या विवरांतून श्रुतीच्या वाऱ्याने आणलेला तुमच्या चरणकमळाच्या कळ्यांचा सुगंध ‘घ्राण’ करतात, ते भक्तीने तुमचे चरण धरतात. अशा पराभक्तांच्या हृदयकमळातून तुम्ही कधीही दूर जात नाही.

Verse 6

तावद्भयं द्रविणदेहसुहृन्निमित्तं शोक: स्पृहा परिभवो विपुलश्च लोभ: । तावन्ममेत्यसदवग्रह आर्तिमूलं यावन्न तेऽङ्‌घ्रिमभयं प्रवृणीत लोक: ॥ ६ ॥

हे प्रभो! धन, देह व सुहृद यांच्या कारणाने भय, शोक, स्पृहा, अपमान आणि प्रचंड लोभ वाढतो. जोवर लोक ‘माझे-मेरे’ या नश्वर कल्पनेत अडकून तुमच्या अभय कमलचरणांची शरणागत होत नाहीत, तोवर ते अशा चिंता-भयांनी भरलेले राहतात।

Verse 7

दैवेन ते हतधियो भवत: प्रसङ्गा- त्सर्वाशुभोपशमनाद्विमुखेन्द्रिया ये । कुर्वन्ति कामसुखलेशलवाय दीना लोभाभिभूतमनसोऽकुशलानि शश्वत् ॥ ७ ॥

हे प्रभो! जे तुमच्या दिव्य लीलांचे श्रवण-कीर्तन या सर्वमंगल प्रसंगापासून विमुख आहेत, ते दैवयोगाने बुद्धिहीन व दुर्दैवी ठरतात. क्षणिक इंद्रियसुखाच्या थोड्याशा अंशासाठी लोभाने ग्रासलेले मन घेऊन ते सतत अशुभ कर्मे करीत राहतात।

Verse 8

क्षुत्तृट्‌त्रिधातुभिरिमा मुहुरर्द्यमाना: शीतोष्णवातवरषैरितरेतराच्च । कामाग्निनाच्युत रुषा च सुदुर्भरेण सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे ॥ ८ ॥

हे अच्युत, हे उरुक्रम! हे दीन जीव वारंवार भूक-तहान आणि त्रिधातूंच्या विकारांनी छळले जातात; थंडी, उष्णता, वारा, पाऊस व इतर उपद्रवांनी त्रस्त होतात. कामाग्नी व असह्य क्रोधानेही दबलेले—त्यांना पाहून माझे मन फार व्याकुळ होते।

Verse 9

यावत्पृथक्त्वमिदमात्मन इन्द्रियार्थ- मायाबलं भगवतो जन ईश पश्येत् । तावन्न संसृतिरसौ प्रतिसंक्रमेत व्यर्थापि दु:खनिवहं वहती क्रियार्था ॥ ९ ॥

हे ईश! आत्म्यासाठी भौतिक दुःखांना खरे अस्तित्व नाही; तरीही जोवर जीव तुमच्या बाह्य मायाबळाने इंद्रियभोगासाठी देहालाच ‘मी’ मानून भेद पाहतो, तोवर तो संसारबंधनातून सुटत नाही आणि व्यर्थ दुःखांचा भार वाहत राहतो।

Verse 10

अह्न्यापृतार्तकरणा निशि नि:शयाना । नानामनोरथधिया क्षणभग्ननिद्रा: । दैवाहतार्थरचना ऋषयोऽपि देव युष्मत्प्रसङ्गविमुखा इह संसरन्ति ॥ १० ॥

हे देव! अभक्त लोक दिवसा इंद्रियांना अतिशय कष्टदायक व विस्तृत कामांत गुंतवतात, आणि रात्रीही निश्चिंत झोपू शकत नाहीत; विविध मनोरथांची बुद्धी त्यांची झोप क्षणोक्षणी तोडते. दैव त्यांच्या योजना उधळून लावते; इतकेच नव्हे तर मोठे ऋषीही जर तुमच्या प्रसंगापासून विमुख असतील, तर या संसारात फिरत राहतात।

Verse 11

त्वं भक्तियोगपरिभावितहृत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तद्वपु: प्रणयसे सदनुग्रहाय ॥ ११ ॥

हे नाथ! भक्तियोगाने पवित्र झालेल्या हृदयकमळात तू शुद्ध श्रवणमार्गानेच प्रकट होतोस आणि तेथेच विराजमान होतोस. हे उरुगाय! भक्त ज्या नित्य दिव्य रूपाचे चिंतन करतात, कृपेने तू त्याच रूपात प्रकट होतोस.

Verse 12

नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारै- राराधित: सुरगणैर्हृदिबद्धकामै: । यत्सर्वभूतदययासदलभ्ययैको नानाजनेष्ववहित: सुहृदन्तरात्मा ॥ १२ ॥

हे प्रभो! हृदयात कामना बांधून ठेवलेल्या देवगणांनी अनेक उपचारांनी थाटामाटात आराधना केली तरी तू फारसा प्रसन्न होत नाहीस. तू सर्वांच्या हृदयात अंतर्यामी सुहृद्‌ म्हणून करुणेने वसतोस; पण अभक्ताला तू दुर्लभच असतोस.

Verse 13

पुंसामतो विविधकर्मभिरध्वराद्यै- र्दानेन चोग्रतपसा परिचर्यया च । आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियार्थो धर्मोऽर्पित: कर्हिचिद्‌म्रियते न यत्र ॥ १३ ॥

म्हणून लोकांची यज्ञादि वैदिक कर्मे, दान, कठोर तप आणि सेवा—जर तुझ्या भगवदाराधनेसाठी फळ अर्पण करून केली—तर तीही कल्याणकारी ठरतात. असा धर्म कधीही व्यर्थ जात नाही; तो कुठेही नष्ट होत नाही.

Verse 14

शश्वत्स्वरूपमहसैव निपीतभेद- मोहाय बोधधिषणाय नम: परस्मै । विश्वोद्भवस्थितिलयेषु निमित्तलीला- रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय ॥ १४ ॥

त्या परम तत्त्वाला नमस्कार, जो आपल्या शाश्वत स्वरूपतेजाने भेदमोह गिळून टाकतो आणि आत्मबोधाची बुद्धी जागवतो. विश्वाची उत्पत्ती, स्थिती व लय यांत निमित्त होऊन जो लीलारसाचा आस्वाद घेतो, त्या ईश्वराला हे प्रणाम अर्पण करतो.

Verse 15

यस्यावतारगुणकर्मविडम्बनानि नामानि येऽसुविगमे विवशा गृणन्ति । तेऽनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयान्त्यपावृतामृतं तमजं प्रपद्ये ॥ १५ ॥

मी त्या अजन्मा प्रभूच्या चरणकमळांचा आश्रय घेतो, ज्यांचे अवतार, गुण आणि कर्मे लौकिक व्यवहाराची रहस्यमय नक्कल भासतात. जो जीव देहत्यागाच्या वेळी विवश होऊनही त्यांचे दिव्य नाम उच्चारतो, तो अनेक जन्मांचे पाप तत्क्षणी टाकून देतो आणि निश्चयाने त्या प्रकट अमृतस्वरूप प्रभूला प्राप्त होतो.

Verse 16

यो वा अहं च गिरिशश्च विभु: स्वयं च स्थित्युद्भवप्रलयहेतव आत्ममूलम् । भित्त्वा त्रिपाद्ववृध एक उरुप्ररोह- स्तस्मै नमो भगवते भुवनद्रुमाय ॥ १६ ॥

हे प्रभो! आपणच लोक-लोकांतररूपी वृक्षाचे परम मूळ आहात. प्रकृतीला भेदून आपण ब्रह्मा, शिव आणि स्वयं विभू रूपाने सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचे कारण झाला; आम्ही तिघे अनेक शाखांसारखे वाढलो. त्या भुवनद्रुमरूप भगवंताला माझा नमस्कार.

Verse 17

लोको विकर्मनिरत: कुशले प्रमत्त: कर्मण्ययं त्वदुदिते भवदर्चने स्वे । यस्तावदस्य बलवानिह जीविताशां सद्यश्छिनत्त्यनिमिषाय नमोऽस्तु तस्मै ॥ १७ ॥

सामान्य लोक विकर्मात रत, खऱ्या कुशल कर्मांत प्रमादित असतात; तुमच्या उपदेशलेल्या स्व-भगवदर्चनरूप कर्मात ते प्रवृत्त होत नाहीत. जोवर मूर्ख कर्माची प्रवृत्ती व जीवनाची आशा बलवान आहे, तोवर त्यांच्या सर्व योजना क्षणात छिन्न होतात. त्या अनिमिष काळस्वरूप प्रभूला नमस्कार.

Verse 18

यस्माद्‌बिभेम्यहमपि द्विपरार्धधिष्ण्य- मध्यासित: सकललोकनमस्कृतं यत् । तेपे तपो बहुसवोऽवरुरुत्समान- स्तस्मै नमो भगवतेऽधिमखाय तुभ्यम् ॥ १८ ॥

हे प्रभो! दोन परार्ध काळ टिकणाऱ्या माझ्या धामात स्थित असूनही मी तुमच्यापासून भय मानतो; माझे पद सर्व लोकांनी नमस्कृत आहे आणि आत्मसाक्षात्कारासाठी मी अनेक वर्षे तप केले—तरीही, हे यज्ञभोग्ता, हे अनथक काळस्वरूप भगवंत, तुम्हाला सादर नमस्कार.

Verse 19

तिर्यङ्‍मनुष्यविबुधादिषु जीवयोनि- ष्वात्मेच्छयात्मकृतसेतुपरीप्सया य: । रेमे निरस्तविषयोऽप्यवरुद्धदेह- स्तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय ॥ १९ ॥

हे प्रभो! आपण आपल्या इच्छेने तिर्यक्, मनुष्य व देव इत्यादी विविध योन्यांत अवतार घेऊन दिव्य लीला करता. आपण भौतिक मलिनतेपासून अलिप्त; आपल्या धर्मसेतूची मर्यादा पूर्ण करण्यासाठी देह धारण करता. म्हणून, हे पुरुषोत्तम भगवंत, तुम्हाला नमस्कार.

Verse 20

योऽविद्ययानुपहतोऽपि दशार्धवृत्त्या निद्रामुवाह जठरीकृतलोकयात्र: । अन्तर्जलेऽहिकशिपुस्पर्शानुकूलां भीमोर्मिमालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन् ॥ २० ॥

हे प्रभो! आपण अविद्येने अछूते असूनही जणू योगनिद्रेत शयन करता आणि सर्व लोकांची यात्रा आपल्या उदरात सामावून घेता. प्रलयजलातील भयंकर लाटांमध्ये सर्पशय्येवर निजून आपण आपल्या निद्रासुखाचे दर्शन बुद्धिमानांना घडवता.

Verse 21

यन्नाभिपद्मभवनादहमासमीड्य लोकत्रयोपकरणो यदनुग्रहेण । तस्मै नमस्त उदरस्थभवाय योग- निद्रावसानविकसन्नलिनेक्षणाय ॥ २१ ॥

हे माझ्या आराध्य! तुझ्या कमलनाभीच्या धामातून तुझ्या कृपेने मी उत्पन्न झालो, त्रैलोक्याची रचना करण्यासाठी। योगनिद्रेत तुझ्या दिव्य उदरातच सर्व लोक स्थित होते; आता निद्रा संपता तुझे नेत्र प्रभाती फुललेल्या कमळांसारखे उघडले आहेत—तुला नमस्कार।

Verse 22

सोऽयं समस्तजगतां सुहृदेक आत्मा सत्त्वेन यन्मृडयते भगवान् भगेन । तेनैव मे द‍ृशमनुस्पृशताद्यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववदिदं प्रणतप्रियोऽसौ ॥ २२ ॥

तोच भगवान् समस्त जगताचा एकमेव सुहृद् व आत्मा आहे; आपल्या दिव्य ऐश्वर्यांनी तो सर्वांचे परम कल्याण करतो. तोच माझ्या दृष्टीला स्पर्श करो, जेणेकरून मी पूर्वीप्रमाणे सृष्टीकार्याकरिता अंतर्दृष्टीने समर्थ होईन; कारण तो शरणागतांचा प्रिय आहे आणि मीही शरणागत आहे।

Verse 23

एष प्रपन्नवरदो रमयात्मशक्त्या यद्यत्करिष्यति गृहीतगुणावतार: । तस्मिन् स्वविक्रममिदं सृजतोऽपि चेतो युञ्जीत कर्मशमलं च यथा विजह्याम् ॥ २३ ॥

हा भगवान् शरणागतांना वर देणारा आहे; तो अंतःशक्ती रमा (श्री) द्वारे गुणावतार धारण करून जे-जे करील तेच घडेल. मी प्रार्थना करतो की सृष्टी करतानाही माझे चित्त त्याच्या पराक्रमातच युक्त राहो, कर्माचा मल मला स्पर्श करू नये, आणि ‘मीच स्रष्टा’ हा खोटा अभिमान मी त्यागू शकेन।

Verse 24

नाभिहृदादिह सतोऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशक्तिरहमासमनन्तशक्ते: । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्ग: ॥ २४ ॥

त्या अनंतशक्तिमान् भगवानाच्या शक्ती असंख्य आहेत. प्रलयजलात शयन करणाऱ्या त्याच्या नाभिह्रदातून मी—विज्ञानशक्ती रूप—उत्पन्न झालो, जिथून कमळ अंकुरते. आता मी त्याच्या विविध शक्ती विश्वरूपाने प्रकट करीत आहे; म्हणून माझ्या भौतिक कर्मांत वेदमंत्रांच्या ध्वनीपासून मी विचलित होऊ नये, अशी प्रार्थना आहे।

Verse 25

सोऽसावदभ्रकरुणो भगवान् विवृद्ध- प्रेमस्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् । उत्थाय विश्वविजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात्पुरुष: पुराण: ॥ २५ ॥

तो पुराणपुरुष भगवान् निरभ्र करुणेचा सागर आहे. प्रेममय स्मिताने तो आपले कमलनेत्र उघडून माझ्यावर कृपा-वर्षाव करो. तो उठून संपूर्ण विश्व उन्नत करू शकतो आणि मधुर वाणीने आमचा विषाद दूर करो—हीच माझी इच्छा आहे।

Verse 26

मैत्रेय उवाच स्वसम्भवं निशाम्यैवं तपोविद्यासमाधिभि: । यावन्मनोवच: स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत् ॥ २६ ॥

मैत्रेय म्हणाले—आपल्या उत्पत्तीचा स्रोत, म्हणजेच भगवान, पाहून ब्रह्मदेवांनी तप, विद्या व समाधीच्या सामर्थ्याने जितके मन-वाणीने शक्य तितके स्तवन केले; मग थकल्यासारखे मौन पाळले।

Verse 27

अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥

मग मधुसूदनांनी ब्रह्मांचा अभिप्राय ओळखून, प्रलयजलामुळे विषण्ण झालेल्या व लोक-रचनेच्या ज्ञानात परिश्रांत ब्रह्मांना गंभीर वाणीने संबोधले, जणू त्यांचा मोह-कल्मष शमवत होते।

Verse 28

अथाभिप्रेतमन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदन: । विषण्णचेतसं तेन कल्पव्यतिकराम्भसा ॥ २७ ॥ लोकसंस्थानविज्ञान आत्मन: परिखिद्यत: । तमाहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्निव ॥ २८ ॥

मग मधुसूदनांनी ब्रह्मांचा अभिप्राय ओळखून, प्रलयजलामुळे विषण्ण झालेल्या व लोक-रचनेच्या ज्ञानात परिश्रांत ब्रह्मांना गंभीर वाणीने संबोधले, जणू त्यांचा मोह-कल्मष शमवत होते।

Verse 29

श्रीभगवानुवाच मा वेदगर्भ गास्तन्द्रीं सर्ग उद्यममावह । तन्मयापादितं ह्यग्रे यन्मां प्रार्थयते भवान् ॥ २९ ॥

श्रीभगवान म्हणाले—हे वेदगर्भ ब्रह्मा, आळस वा चिंता करू नकोस; सृष्टीच्या कार्यात उद्यम कर। तू माझ्याकडे जे मागतोस ते मी आधीच प्रदान केले आहे।

Verse 30

भूयस्त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मदाश्रयाम् । ताभ्यामन्तर्हृदि ब्रह्मन् लोकान्द्रक्ष्यस्यपावृतान् ॥ ३० ॥

हे ब्रह्मा, पुन्हा तपश्चर्येत स्थित हो आणि माझ्या आश्रयातील विद्या आचर. या दोन्हींच्या बळाने तू अंतःकरणातच सर्व लोकांना आवरणरहित पाहशील।

Verse 31

तत आत्मनि लोके च भक्तियुक्त: समाहित: । द्रष्टासि मां ततं ब्रह्यन्मयि लोकांस्त्वमात्मन: ॥ ३१ ॥

हे ब्रह्मा, तू भक्ति-युक्त होऊन सृष्टीकार्य करतानाही समाहित राहशील, तेव्हा तू मला तुझ्या अंतरी व सर्व विश्वात व्याप्त पाहशील; आणि तू, हे जग व सर्व जीव—सर्व माझ्यातच स्थित आहेत असे जाणशील।

Verse 32

यदा तु सर्वभूतेषु दारुष्वग्निमिव स्थितम् । प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात्तर्ह्येव कश्मलम् ॥ ३२ ॥

जेव्हा तू मला सर्व भूतांत व सर्व विश्वात लाकडात अग्नी जसा असतो तसा स्थित पाहशील, तेव्हा त्या दिव्य दृष्टीनेच हा लोक तत्क्षणी मोह-मलिनता सोडील; तेव्हाच भ्रमातून मुक्ती होते।

Verse 33

यदा रहितमात्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयै: । स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यमृच्छति ॥ ३३ ॥

जेव्हा तू स्थूल-सूक्ष्म देहभावनेपासून मुक्त आत्म्याला पाहशील आणि इंद्रिये प्रकृतीच्या गुणांच्या प्रभावापासून मुक्त होतील, तेव्हा माझ्या सान्निध्यात तुझे शुद्ध स्वरूप साक्षात होईल; त्या वेळी तू निर्मळ चैतन्यात स्थित होशील।

Verse 34

नानाकर्मवितानेन प्रजा बह्वी: सिसृक्षत: । नात्मावसीदत्यस्मिंस्ते वर्षीयान्मदनुग्रह: ॥ ३४ ॥

तू विविध कर्म-विस्ताराने असंख्य प्रजा वाढवण्याची आणि सेवेचे अनेक प्रकार विस्तारण्याची इच्छा केली आहेस; म्हणून या बाबतीत तू कधीही खचणार नाहीस, कारण तुझ्यावर माझी निष्कारण कृपा सदैव वाढतच राहील।

Verse 35

ऋषिमाद्यं न बध्नाति पापीयांस्त्वां रजोगुण: । यन्मनो मयि निर्बद्धं प्रजा: संसृजतोऽपि ते ॥ ३५ ॥

तू आद्य ऋषी आहेस; आणि प्रजा निर्माण करतानाही तुझे मन सदैव माझ्यात दृढ बांधलेले असल्यामुळे रजोगुणाचा पापमय प्रभाव तुला कधीही बांधू शकणार नाही।

Verse 36

ज्ञातोऽहं भवता त्वद्य दुर्विज्ञेयोऽपि देहिनाम् । यन्मां त्वं मन्यसेऽयुक्तं भूतेन्द्रियगुणात्मभि: ॥ ३६ ॥

देहधारी जीवांना मी दुर्विज्ञेय असलो तरी आज तू मला ओळखलेस; कारण तू जाणतोस की माझे स्वरूप भौतिक भूत‑इंद्रिय‑गुणांनी बनलेले नाही।

Verse 37

तुभ्यं मद्विचिकित्सायामात्मा मे दर्शितोऽबहि: । नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वत: ॥ ३७ ॥

जेव्हा तू माझ्याविषयी विचार करत जन्मकमळाच्या नाळेचे मूळ शोधत होतास आणि पाण्यात त्या नाळेतही शिरलास, तरी काहीच सापडले नाही; तेव्हाच मी आतून माझे स्वरूप प्रकट केले।

Verse 38

यच्चकर्थाङ्ग मतस्तोत्रं मत्कथाभ्युदयाङ्कितम् । यद्वा तपसि ते निष्ठा स एष मदनुग्रह: ॥ ३८ ॥

हे ब्रह्मा, तू माझ्या दिव्य लीलांच्या महिमेने अंकित स्तोत्र केलेस आणि मला जाणण्यासाठी तपश्चर्येत जी तुझी निष्ठा—हे सर्व माझाच अनुग्रह आहे।

Verse 39

प्रीतोऽहमस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया । यदस्तौषीर्गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन् ॥ ३९ ॥

कल्याण असो, हे ब्रह्मा! लोकांच्या कल्याण-विजयाच्या इच्छेने तू मला गुणमय म्हणत त्या निर्गुण परमाचे वर्णन केलेस—याने मी अत्यंत प्रसन्न आहे; तुला सर्व वर देतो।

Verse 40

य एतेन पुमान्नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् । तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्वकामवरेश्वर: ॥ ४० ॥

जो मनुष्य या स्तोत्राने नित्य माझी स्तुती करून माझी भक्ती करतो, त्याच्यावर मी लवकर प्रसन्न होतो; कारण मी सर्व वरांचा ईश्वर असून त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो।

Verse 41

पूर्तेन तपसा यज्ञैर्दानैर्योगसमाधिना । राद्धं नि:श्रेयसं पुंसां मत्प्रीतिस्तत्त्वविन्मतम् ॥ ४१ ॥

पूर्तकर्म, तप, यज्ञ, दान, योग व समाधी इत्यादी सर्व शुभकर्मांचे परम फल म्हणजे माझी प्रसन्नता—असे तत्त्वज्ञांचे मत आहे.

Verse 42

अहमात्मात्मनां धात: प्रेष्ठ: सन् प्रेयसामपि । अतो मयि रतिं कुर्याद्देहादिर्यत्कृते प्रिय: ॥ ४२ ॥

मी सर्व जीवांचा अंतर्यामी आत्मा, नियंता आणि परम प्रिय आहे. देहादींवरील आसक्ती भ्रम आहे; म्हणून माणसाने माझ्यातच रती ठेवावी.

Verse 43

सर्ववेदमयेनेदमात्मनात्मात्मयोनिना । प्रजा: सृज यथापूर्वं याश्च मय्यनुशेरते ॥ ४३ ॥

माझ्या आज्ञेचे पालन करून, तुझ्या सर्ववेदमय ज्ञानाच्या सामर्थ्याने आणि माझ्याकडून प्राप्त या देहाच्या बळावर, पूर्वीप्रमाणे प्रजांची सृष्टी कर—ज्या माझ्या अधीन आहेत.

Verse 44

मैत्रेय उवाच तस्मा एवं जगत्स्रष्ट्रे प्रधानपुरुषेश्वर: । व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्जनाभस्तिरोदधे ॥ ४४ ॥

मैत्रेय म्हणाले—अशा रीतीने जगत्स्रष्टा ब्रह्माला उपदेश देऊन, आद्य पुरुषेश्वर भगवान् आपल्या नारायणरूपाने प्रकट होऊन मग अंतर्धान पावले.