Adhyaya 7
Vidura’s Questions: How the Unchangeable Lord Relates to Māyā; Bhakti as the Remedy; Blueprint for the Coming Cosmology
मैत्रेय विदुरांशी संवाद पुढे नेतात. विदुर नम्रपणे प्रश्न तीव्र करतात—भगवान पूर्ण व अविकार असताना ते गुणांशी व कर्मफलांशी कसे ‘संबंधित’ होतात, आणि हृदयात परमात्मा असूनही जीवांना दुःख का भोगावे लागते? मैत्रेय सांगतात की ब्रह्म एकाच वेळी मायेनं जिंकलेलं आणि तरीही निरुपाधिक—हा दावा असंगत आहे; बंधन हे चुकीच्या आत्म-ओळखीमुळे आहे—स्वप्नानुभवासारखे किंवा पाण्यातील चंद्रप्रतिबिंब पाण्याच्या कंपाने थरथरण्यासारखे. उपाय असा की वैराग्ययुक्त भक्तिसेवेतून, विशेषतः श्रवण-कीर्तनाने, वासुदेवाची कृपा मिळते; भ्रम निवतो आणि दुःख शांत होते. समाधानी विदुर गुरुसेवा व शुद्ध भक्तांची दुर्मिळ, निर्णायक महिमा गातात. मग पुढील कथाभागासाठी ‘रूपरेषा’ मागतात—विराट/पुरुषाचा महत्तत्त्वात प्रवेश, लोकव्यवस्था, मनू व वंश, योनिविभाग, गुणावतार, वर्णाश्रम, यज्ञ, योग-ज्ञान-भक्तिमार्ग, कर्मानुसार संसरण, पितृलोक, काळगणना व प्रलय—यामुळे पुढील अध्यायांची सृष्टी-तत्त्व व धर्मव्याख्या सिद्ध होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायनसुतो बुध: । प्रीणयन्निव भारत्या विदुर: प्रत्यभाषत ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! मैत्रेय मुनी असे बोलत असताना, द्वैपायन व्यासांचे पुत्र विदुर यांनी मधुर वाणीने प्रसन्न करीत प्रश्न विचारला।
Verse 2
विदुर उवाच ब्रह्मन् कथं भगवतश्चिन्मात्रस्याविकारिण: । लीलया चापि युज्येरन्निर्गुणस्य गुणा: क्रिया: ॥ २ ॥
विदुर म्हणाले—हे ब्राह्मण! भगवान शुद्ध चैतन्यस्वरूप, अविकारि व निर्गुण आहेत; मग प्रकृतीचे गुण आणि त्यांची क्रिया त्यांच्याशी कशी जोडली जाते? जर ही लीला असेल, तर अविकारित कर्मप्रवृत्ती कशी दिसते?
Verse 3
क्रीडायामुद्यमोऽर्भस्य कामश्चिक्रीडिषान्यत: । स्वतस्तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यत: ॥ ३ ॥
जसे मुलगा इच्छेने प्रेरित होऊन इतर मुलांबरोबर किंवा विविध खेळण्यात खेळायला उत्साही होतो; तसे स्वतःतृप्त व सदैव विरक्त असलेल्या भगवंतात अशी इच्छा कशी असणार?
Verse 4
अस्राक्षीद्भगवान् विश्वं गुणमय्यात्ममायया । तया संस्थापयत्येतद्भूय: प्रत्यपिधास्यति ॥ ४ ॥
भगवानांनी त्रिगुणमयी स्व-आत्ममायेने हे विश्व निर्माण केले. त्याच शक्तीने ते स्थापन व पालन करतात आणि पुन्हा पुन्हा त्याचा लयही करतात.
Verse 5
देशत: कालतो योऽसाववस्थात: स्वतोऽन्यत: । अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम् ॥ ५ ॥
शुद्ध आत्मा हा चैतन्यस्वरूप आहे; देश, काळ, अवस्था, स्वप्न किंवा अन्य कारणांनी त्याचे ज्ञान कधीही लुप्त होत नाही. मग तो अजा—अविद्येशी कसा जोडला जातो?
Verse 6
भगवानेक एवैष सर्वक्षेत्रेष्ववस्थित: । अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभि: कुत: ॥ ६ ॥
भगवान परमात्मा म्हणून प्रत्येक जीवाच्या हृदयात स्थित आहेत. मग जीवांच्या कर्मांमुळे दुर्दैव व क्लेश कसे उत्पन्न होतात?
Verse 7
एतस्मिन्मे मनो विद्वन् खिद्यतेऽज्ञानसङ्कटे । तन्न: पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत् ॥ ७ ॥
हे विद्वन्, या अज्ञानरूपी संकटात माझे मन फार खिन्न झाले आहे. हे विभो, कृपा करून हा मोठा मानसिक कल्मष दूर करा.
Verse 8
श्रीशुक उवाच स इत्थं चोदित: क्षत्त्रा तत्त्वजिज्ञासुना मुनि: । प्रत्याह भगवच्चित्त: स्मयन्निव गतस्मय: ॥ ८ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजन्, तत्त्वजिज्ञासु विदुराने असे विचारल्यावर मुनि मैत्रेय प्रथम क्षणभर आश्चर्यचकित झाले; पण भगवच्चित्त असल्याने त्यांनी निःसंकोच उत्तर दिले.
Verse 9
मैत्रेय उवाच सेयं भगवतो माया यन्नयेन विरुध्यते । ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यमुत बन्धनम् ॥ ९ ॥
श्रीमैत्रेय म्हणाले: हीच भगवंताची माया की काही जण म्हणतात—ईश्वर मुक्त असूनही त्याला कार्पण्य व बंधन आहे. हे तर्काला विरोधी आहे.
Verse 10
यदर्थेन विनामुष्य पुंस आत्मविपर्यय: । प्रतीयत उपद्रष्टु: स्वशिरश्छेदनादिक: ॥ १० ॥
खऱ्या आधाराविना जीवाला आत्मस्वरूपाबद्दल विपर्यास भासतो—जसा स्वप्नात पाहणारा स्वतःचेच शिरच्छेदन इत्यादी पाहतो.
Verse 11
यथा जले चन्द्रमस: कम्पादिस्तत्कृतो गुण: । दृश्यतेऽसन्नपि द्रष्टुरात्मनोऽनात्मनो गुण: ॥ ११ ॥
जसे पाण्यात चंद्राचे प्रतिबिंब पाण्याच्या गुणसंगामुळे थरथरत असल्यासारखे दिसते, तसेच द्रष्टा आत्मा अनात्म पदार्थाच्या संगामुळे भौतिक गुणांनी युक्त असल्यासारखा भासतो, प्रत्यक्षात तसे नसूनही।
Verse 12
स वै निवृत्तिधर्मेण वासुदेवानुकम्पया । भगवद्भक्तियोगेन तिरोधत्ते शनैरिह ॥ १२ ॥
तो आत्मभ्रम येथे निवृत्तिधर्मयुक्त वैराग्याने, वासुदेव भगवानांच्या कृपेने, भगवद्भक्तियोगाच्या साधनेने हळूहळू नाहीसा होतो।
Verse 13
यदेन्द्रियोपरामोऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ । विलीयन्ते तदा क्लेशा: संसुप्तस्येव कृत्स्नश: ॥ १३ ॥
जेव्हा इंद्रिये परम द्रष्टा—परमात्मा हरि यांच्यात शांत होऊन त्यांच्यातच लीन होतात, तेव्हा सर्व क्लेश पूर्णपणे नाहीसे होतात, जसे गाढ झोपेनंतर।
Verse 14
अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवणं मुरारे: । किं वा पुनस्तच्चरणारविन्दपरागसेवारतिरात्मलब्धा ॥ १४ ॥
मुरारि भगवानांच्या गुणांचे कीर्तन-श्रवणच अनंत क्लेश शांत करते; मग ज्यांना प्रभूच्या चरणकमलांच्या परागाची सेवा करण्याची रती आणि आत्मलाभ झाला आहे, त्यांचे तर काय सांगावे!
Verse 15
विदुर उवाच संछिन्न: संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो । उभयत्रापि भगवन्मनो मे सम्प्रधावति ॥ १५ ॥
विदुर म्हणाला: हे विभो! तुमच्या सु-वचनरूपी तलवारीने माझे संशय छिन्न झाले. हे भगवन्, आता माझे मन भगवान आणि जीव—दोन्ही तत्त्वांत सम्यक् धाव घेत आहे।
Verse 16
साध्वेतद् व्याहृतं विद्वन्नात्ममायायनं हरे: । आभात्यपार्थं निर्मूलं विश्वमूलं न यद्बहि: ॥ १६ ॥
हे विद्वन् मुने, तुम्ही हे अत्यंत योग्य रीतीने सांगितले आहे. बद्ध जीवाचे सर्व विक्षोभ हरिच्या बहिरंग माया-शक्तीच्या चालनाशिवाय दुसऱ्या कुठल्याही आधारावर नाहीत.
Verse 17
यश्च मूढतमो लोके यश्च बुद्धे: परं गत: । तावुभौ सुखमेधेते क्लिश्यत्यन्तरितो जन: ॥ १७ ॥
जो जगात अत्यंत मूढ आहे आणि जो बुद्धीच्या पलीकडील परम स्थितीला पोहोचला आहे—हे दोघेही सुखात राहतात; पण मधला मनुष्य मोहाने आच्छादित होऊन क्लेश भोगतो.
Verse 18
अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मन: । तां चापि युष्मच्चरणसेवयाहं पराणुदे ॥ १८ ॥
आता मला निश्चय झाला आहे की हे जग दिसते खरे, पण वास्तवात निरर्थक व आत्म्याचे नाही. तुमच्या चरणसेवेने मी ही मिथ्या कल्पनाही पूर्णपणे दूर करीन.
Verse 19
यत्सेवया भगवत: कूटस्थस्य मधुद्विष: । रतिरासो भवेत्तीव्र: पादयोर्व्यसनार्दन: ॥ १९ ॥
गुरूंच्या चरणसेवेने मधुद्विष्, कूटस्थ भगवंताच्या चरणांवर तीव्र प्रेमरस उत्पन्न होतो; आणि तीच सेवा भौतिक दुःखांचा नाश करते.
Verse 20
दुरापा ह्यल्पतपस: सेवा वैकुण्ठवर्त्मसु । यत्रोपगीयते नित्यं देवदेवो जनार्दन: ॥ २० ॥
अल्प तप करणाऱ्यांना वैकुंठमार्गावर चालणाऱ्या शुद्ध भक्तांची सेवा मिळणे कठीण आहे; कारण ते शुद्ध भक्त देवदेव जनार्दनाचे नित्य एकनिष्ठ कीर्तन करीत असतात.
Verse 21
सृष्ट्वाग्रे महदादीनि सविकाराण्यनुक्रमात् । तेभ्यो विराजमुद्धृत्य तमनु प्राविशद्विभु: ॥ २१ ॥
आदि काळी भगवंतांनी महत्-तत्त्वादी विकारयुक्त तत्त्वांची क्रमाने सृष्टी केली; त्यांतून विराट् विश्वरूप प्रकट करून सर्वव्यापी प्रभू स्वतः त्यात प्रविष्ट झाले।
Verse 22
यमाहुराद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्यूरुबाहुकम् । यत्र विश्व इमे लोका: सविकाशं त आसते ॥ २२ ॥
कारणोदकात शयन करणारा पुरुषावतार हा भौतिक सृष्टीतील आद्य पुरुष म्हणून ओळखला जातो; त्याच्या विराट् रूपात, ज्यामध्ये हे सर्व लोक व त्यांचे निवासी वास करतात, हजारो पाय व हात आहेत।
Verse 23
यस्मिन् दशविध: प्राण: सेन्द्रियार्थेन्द्रियस्त्रिवृत् । त्वयेरितो यतो वर्णास्तद्विभूतीर्वदस्व न: ॥ २३ ॥
हे महाब्राह्मण! तुम्ही सांगितले की विराट् रूपात दहा प्रकारचे प्राण, इंद्रिये, इंद्रिय-विषय आणि त्रिविध तेज विद्यमान आहे. आता कृपा करून त्या विशिष्ट विभागांच्या विविध शक्ती आम्हाला सांगा।
Verse 24
यत्र पुत्रैश्च पौत्रैश्च नप्तृभि: सह गोत्रजै: । प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिरिदं ततम् ॥ २४ ॥
हे प्रभो! मला असे वाटते की पुत्र, पौत्र, नप्तृ आणि गोत्रज यांच्या रूपाने प्रजेची ही प्रक्रिया विविध आकार-प्रकार व जातींमध्ये प्रकट होऊन संपूर्ण विश्वात पसरली आहे।
Verse 25
प्रजापतीनां स पतिश्चक्लृपे कान् प्रजापतीन् । सर्गांश्चैवानुसर्गांश्च मनून्मन्वन्तराधिपान् ॥ २५ ॥
हे विद्वान ब्राह्मण! कृपा करून सांगा की प्रजापतींचा अधिपती ब्रह्माने कोणकोणते प्रजापती, सर्ग व अनुसर्ग, तसेच मन्वंतरांचे अधिपती विविध मनू कसे स्थापन केले. त्या मनूंचे आणि त्यांच्या वंशजांचेही वर्णन करा।
Verse 26
उपर्यधश्च ये लोका भूमेर्मित्रात्मजासते । तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्लोकस्य च वर्णय ॥ २६ ॥
हे मित्रापुत्रा, कृपा करून पृथ्वीच्या वर व खाली असलेल्या लोकांची रचना व त्यांचे प्रमाण, तसेच भूर्लोकाचेही माप वर्णन करा।
Verse 27
तिर्यङ्मानुषदेवानां सरीसृपपतत्त्रिणाम् । वद न: सर्गसंव्यूहं गार्भस्वेदद्विजोद्भिदाम् ॥ २७ ॥
कृपा करून तिर्यक् (पशु), मनुष्य, देव, सरीसृप व पक्षी, तसेच गर्भज, स्वेदज, द्विज (पक्षी) आणि उद्भिज (वनस्पती) जीवांची सृष्टी-रचना व विभाग आम्हाला सांगा।
Verse 28
गुणावतारैर्विश्वस्य सर्गस्थित्यप्ययाश्रयम् । सृजत: श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदारविक्रमम् ॥ २८ ॥
गुणावतार—ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश—यांच्या द्वारा विश्वाची सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांचा आधार सांगावा; तसेच श्रीनिवास भगवंतांचा अवतार आणि त्यांचे उदार पराक्रम वर्णन करावे।
Verse 29
वर्णाश्रमविभागांश्च रूपशीलस्वभावत: । ऋषीणां जन्मकर्माणि वेदस्य च विकर्षणम् ॥ २९ ॥
हे महर्षी, कृपा करून लक्षण, आचरण व स्वभावानुसार वर्णाश्रमाचे विभाग सांगावे; तसेच ऋषींची जन्मकर्मे आणि वेदांच्या शाखा-विभागांचेही वर्णन करावे।
Verse 30
यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथ: प्रभो । नैष्कर्म्यस्य च सांख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्स्मृतम् ॥ ३० ॥
हे प्रभो, यज्ञांचे विस्तार, योगाचे मार्ग, नैष्कर्म्य, सांख्य आणि भगवत्स्मृतीरूप भक्तितंत्र—यांचे विधिनियमांसह वर्णन करा।
Verse 31
पाषण्डपथवैषम्यं प्रतिलोमनिवेशनम् । जीवस्य गतयो याश्च यावतीर्गुणकर्मजा: ॥ ३१ ॥
कृपया पाषंडी नास्तिकांच्या मतातील दोष व परस्परविरोध, प्रतिलोम (वर्णसंकर) स्थिती, तसेच गुण-कर्मानुसार जीवांच्या विविध योन्यांतील गतीही वर्णन करा।
Verse 32
धर्मार्थकाममोक्षाणां निमित्तान्यविरोधत: । वार्ताया दण्डनीतेश्च श्रुतस्य च विधिं पृथक् ॥ ३२ ॥
धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांची अविरोधी कारणे, तसेच उपजीविकेचे मार्ग, दंडनीती (राजव्यवस्था) आणि श्रुतीत सांगितलेल्या विविध विधी वेगळे करून सांगा।
Verse 33
श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पितृणां सर्गमेव च । ग्रहनक्षत्रताराणां कालावयवसंस्थितिम् ॥ ३३ ॥
हे ब्रह्मन्, श्राद्धाची विधी, पितृलोकाची सृष्टी, तसेच ग्रह-नक्षत्र-ताऱ्यांमध्ये काळाच्या विभागांची रचना आणि त्यांची त्यांची स्थिती स्पष्ट करा।
Verse 34
दानस्य तपसो वापि यच्चेष्टापूर्तयो: फलम् । प्रवासस्थस्य यो धर्मो यश्च पुंस उतापदि ॥ ३४ ॥
दान, तप आणि इष्टापूर्त (उदा. जलाशय खोदणे इ.) यांचे फल, तसेच घरापासून दूर असलेल्या व्यक्तीचा धर्म, आणि संकटात सापडलेल्या पुरुषाचे कर्तव्यही सांगा।
Verse 35
येन वा भगवांस्तुष्येद्धर्मयोनिर्जनार्दन: । सम्प्रसीदति वा येषामेतदाख्याहि मेऽनघ ॥ ३५ ॥
हे अनघ, ज्याने धर्मयोनि भगवान् जनार्दन पूर्ण तुष्ट होतील, किंवा ज्यांच्यावर ते विशेष प्रसन्न होतील—तो उपाय मला यथावत् सांग।
Verse 36
अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम । अनापृष्टमपि ब्रूयुर्गुरवो दीनवत्सला: ॥ ३६ ॥
हे द्विजोत्तम! गुरु दीनांवर अत्यंत दयाळू असतात. ते आपल्या अनुयायी, शिष्य आणि पुत्रांवर सदैव कृपा करतात व न विचारताही सर्व ज्ञान सांगतात।
Verse 37
तत्त्वानां भगवंस्तेषां कतिधा प्रतिसंक्रम: । तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विदनुशेरते ॥ ३७ ॥
भगवन्! भौतिक तत्त्वांचे किती प्रकारचे प्रलय होतात? आणि प्रलयानंतर, जेव्हा हरि योगनिद्रेत असतात, तेव्हा कोण उरून त्यांची सेवा करतो?
Verse 38
पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च । ज्ञानं च नैगमं यत्तद्गुरुशिष्यप्रयोजनम् ॥ ३८ ॥
जीव आणि परम पुरुषोत्तम भगवान यांविषयी सत्य काय? त्यांचे स्वरूप व स्थिती काय? वेदांतील ज्ञानाचे विशेष मूल्य कोणते, आणि गुरु व शिष्यांसाठी आवश्यक कर्तव्ये कोणती?
Verse 39
निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्यनघसूरिभि: । स्वतो ज्ञानं कुत: पुंसां भक्तिर्वैराग्यमेव वा ॥ ३९ ॥
या ज्ञानाची कारणे निष्पाप भक्तांनी सांगितली आहेत. त्यांच्या सहाय्याविना मनुष्याला स्वयंसिद्ध ज्ञान, भक्ती व वैराग्य कसे प्राप्त होईल?
Verse 40
एतान्मे पृच्छत: प्रश्नान् हरे: कर्मविवित्सया । ब्रूहि मेऽज्ञस्य मित्रत्वादजया नष्टचक्षुष: ॥ ४० ॥
हे मुनिवर! हरि, परम भगवान यांच्या लीलांचे ज्ञान व्हावे म्हणून मी हे प्रश्न विचारले आहेत. आपण सर्वांचे मित्र आहात; म्हणून मायेमुळे दृष्टी हरपलेल्या या अज्ञ मला कृपया सांगावे।
Verse 41
सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च तपो दानानि चानघ । जीवाभयप्रदानस्य न कुर्वीरन् कलामपि ॥ ४१ ॥
हे अनघा! या सर्व प्रश्नांची तुझी उत्तरे सर्व भौतिक दुःखांपासून अभय देतील. जीवांना अभय देणे हे दान सर्व वैदिक दाने, यज्ञ, तप, दानधर्म यांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; त्यांची एक कला देखील ते करू शकत नाहीत.
Verse 42
श्रीशुक उवाच स इत्थमापृष्टपुराणकल्प: कुरुप्रधानेन मुनिप्रधान: । प्रवृद्धहर्षो भगवत्कथायां सञ्चोदितस्तं प्रहसन्निवाह ॥ ४२ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—कुरुश्रेष्ठ विदुराने असे विचारल्यावर मुनिश्रेष्ठ (मैत्रेय) पुराणकल्प व्याख्या सांगू लागले. भगवतकथेत त्यांचा हर्ष वाढला; विदुराने प्रेरित केल्याने ते जणू हसत-हसत प्रभूच्या दिव्य लीलांचे वर्णन करू लागले.
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata explains that Bhagavān remains avikāra (unchanged) while His external potency (māyā/guṇa-śakti) performs the functions of creation, maintenance, and dissolution. The Lord is the supreme cause and controller, but the transformations occur in prakṛti, not in His spiritual identity. Thus, the guṇas act under His supervision without compromising His transcendence.
Paramātmā’s presence does not force the jīva’s perception or choices; misery arises from avidyā—misidentifying the self with body-mind and guṇa-driven karma. Like a dream that feels real, the conditioned jīva suffers due to false identity and consequent action-reaction. Relief comes when the same indwelling Lord bestows mercy through bhakti, dissolving ignorance and restoring true self-understanding.
They illustrate that bondage is epistemic (a mistaken cognition) rather than a real defect in the soul. The dream analogy shows intense distress can occur without factual basis; the moon-reflection analogy shows the self appears to “tremble” or take on material qualities due to association with matter—just as the moon seems to tremble because water moves—while the moon itself is unaffected.
Śravaṇa and kīrtana—hearing and chanting the Lord’s names, forms, and qualities—performed in a mood of devotion and detachment, supported by service to the spiritual master and association with pure devotees. The chapter explicitly states that even chanting and hearing can end unlimited miserable conditions, and deeper attraction to the Lord’s service completes the cure.
Vidura asks for a comprehensive mapping of cosmology and dharma: the virāṭ/puruṣa structure, planetary systems and measurements, Manus and descendants, species classifications, guṇa-avatāras and divine incarnations, varṇāśrama, Vedic divisions, yajña, yoga/jñāna/bhakti regulations, atheistic contradictions, transmigration by guṇa and karma, Pitṛloka rites, time calculations, charity/penance results, and types of dissolution. This functions as an outline for the upcoming chapters, signaling a transition from resolving the māyā paradox to systematic exposition of universal order (sthāna) and governance.