Adhyaya 6

Verse 1

ऋषिरुवाच इति तासां स्वशक्तीनां सतीनामसमेत्य स: । प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य गतिमीश्वर: ॥ १ ॥

ऋषि मैत्रेय म्हणाले—भगवानांच्या स्वशक्ती एकत्र न झाल्याने सृष्टीची प्रगतीशील रचना जणू सुप्त झाली; ही गती पाहून ईश्वराने उपाय केला।

Verse 2

कालसंज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्छक्तिमुरुक्रम: । त्रयोविंशतितत्त्वानां गणं युगपदाविशत् ॥ २ ॥

मग उरुक्रम भगवानांनी ‘काल’ संज्ञेची देवी-शक्ती (बहिरंगा माया) धारण करून तेवीस तत्त्वांच्या समूहात एकाच वेळी प्रवेश केला।

Verse 3

सोऽनुप्रविष्टो भगवांश्चेष्टारूपेण तं गणम् । भिन्नं संयोजयमास सुप्तं कर्म प्रबोधयन् ॥ ३ ॥

भगवान् जेव्हा आपल्या शक्तीने ‘चेष्टा’ रूप धारण करून तत्त्वांत प्रविष्ट झाले, तेव्हा विखुरलेले तत्त्व जोडले आणि सुप्त कर्म जागृत केले।

Verse 4

प्रबुद्धकर्मा दैवेन त्रयोविंशतिको गण: । प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिर्मात्राभिरधिपूरुषम् ॥ ४ ॥

परमेश्वराच्या इच्छेने कर्मात जागृत झालेल्या तेवीस तत्त्वांनी आपल्या-आपल्या मात्रांनी अधिपुरुष—भगवानांचा विराट् देह—उत्पन्न केला।

Verse 5

परेण विशता स्वस्मिन्मात्रया विश्वसृग्गण: । चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन्लोकाश्चराचरा: ॥ ५ ॥

भगवानांचा अंश तत्त्वांत प्रविष्ट होताच विश्वसृष्टीचे घटक परस्पर मथित झाले आणि त्यातून विराट् रूप प्रकट झाले; ज्यात चर-अचरांसह सर्व लोक स्थित आहेत।

Verse 6

हिरण्मय: स पुरुष: सहस्रपरिवत्सरान् । आण्डकोश उवासाप्सु सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ६ ॥

हिरण्मय नावाचा तो विराट्-पुरुष सहस्र दिव्य वर्षे ब्रह्मांडाच्या जलावर अंडकोशात वास करीत होता, आणि सर्व जीव त्याच्याबरोबरच स्थित होते।

Verse 7

स वै विश्वसृजां गर्भो देवकर्मात्मशक्तिमान् । विबभाजात्मनात्मानमेकधा दशधा त्रिधा ॥ ७ ॥

तो विश्वसृजांचा गर्भ, देवकार्याची शक्ती धारण करणारा, स्वतःनेच स्वतःला विभागून एक, दहा आणि तीन अशा रूपांनी प्रकट झाला।

Verse 8

एष ह्यशेषसत्त्वानामात्मांश: परमात्मन: । आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो विभाव्यते ॥ ८ ॥

हा विराट् विश्वरूप परमात्म्याचा अंश व प्रथम अवतार आहे। असंख्य जीवांचा आत्मा तोच असून त्याच्यातच समस्त भूतसमूहाची सृष्टी आधार घेऊन फुलते।

Verse 9

साध्यात्म: साधिदैवश्च साधिभूत इति त्रिधा । विराट् प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९ ॥

विराट्-रूप त्रिविध—आध्यात्मिक, आधिदैविक आणि आधिभौतिक—असा आहे; प्राणशक्ती दहा प्रकारची, आणि हृदय एकच, जिथून प्राण उत्पन्न होतो।

Verse 10

स्मरन् विश्वसृजामीशो विज्ञापितमधोक्षज: । विराजमतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये ॥ १० ॥

विश्वसृष्टीच्या कार्यासाठी नियुक्त देवतांचा अंतर्यामी अधोक्षज भगवान् त्यांच्या विनंतीचे स्मरण करून मनात विचार करू लागला आणि त्यांच्या बोधासाठी आपल्या तेजाने विराट्-रूप प्रकट केले।

Verse 11

अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह । निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदत: श‍ृणु ॥ ११ ॥

मैत्रेय म्हणाले—आता ऐक; विराट्-रूप प्रकट झाल्यावर परम प्रभूने देवतांच्या विविध अधिष्ठानरूपांनी स्वतःचे अंश कसे विभक्त केले, ते मी सांगतो.

Verse 12

तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं लोकपालोऽविशत्पदम् । वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥

त्याच्या मुखातून अग्नी (उष्णता) वेगळी झाली; आणि भौतिक व्यवहारांचे अधिपती लोकपाल आपापल्या पदांसह त्यात प्रविष्ट झाले. त्या शक्तीच्या अंशाने जीव वाणीने व्यक्त होतो.

Verse 13

निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरे: । जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते ॥ १३ ॥

तालू वेगळे प्रकट होताच जललोकांचे अधिपती वरुण त्यात प्रविष्ट झाले; आणि जिभेच्या शक्तीच्या अंशाने जीवाला रसाचा स्वाद घेण्याची क्षमता मिळते.

Verse 14

निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोराविशतां पदम् । घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १४ ॥

विष्णूच्या दोन नासिका वेगळ्या प्रकट होताच द्वय अश्विनीकुमार आपापल्या स्थानावर त्यात प्रविष्ट झाले; आणि घ्राणशक्तीच्या अंशाने जीवाला गंधाचे ज्ञान होते.

Verse 15

निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभो: । चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ १५ ॥

त्यानंतर विराट्-देहाचे दोन डोळे वेगळे प्रकट झाले. प्रकाशाचा अधिपती सूर्य (त्वष्टा) त्यात प्रविष्ट झाला; आणि दृष्टीशक्तीच्या अंशाने जीव रूपांचे दर्शन करतो.

Verse 16

निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि लोकपालोऽनिलोऽविशत् । प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥

जेव्हा विराट् देहाची त्वचा वेगळी प्रकट झाली, तेव्हा वायूचा अधिदेव अनिल स्पर्शशक्तीच्या अंशासह त्यात प्रविष्ट झाला. त्या प्राणबलामुळे जीवांना स्पर्शज्ञान प्राप्त होते.

Verse 17

कर्णावस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर्दिश: । श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते ॥ १७ ॥

जेव्हा विराट् देहाचे कान प्रकट झाले, तेव्हा दिशांचे अधिदेव आपल्या-आपल्या अधिष्ठानासह त्यात प्रविष्ट झाले. श्रवणतत्त्वाच्या अंशाने शब्दसिद्धी झाली; त्यामुळे जीव ध्वनी ऐकतात.

Verse 18

त्वचमस्य विनिर्भिन्नां विविशुर्धिष्ण्यमोषधी: । अंशेन रोमभि: कण्डूं यैरसौ प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥

जेव्हा त्वचा वेगळी प्रकट झाली, तेव्हा औषधी-देवता आपल्या अधिष्ठानासह त्यात प्रविष्ट झाल्या. रोमांच्या अंशामुळे खाज व स्पर्शसुखाची अनुभूती होते; ती जीव अनुभवतात.

Verse 19

मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं क उपाविशत् । रेतसांशेन येनासावानन्दं प्रतिपद्यते ॥ १९ ॥

जेव्हा विराट् देहाचे मेढ्र (जननेंद्रिय) वेगळे प्रकट झाले, तेव्हा प्रजापती क (कश्यप) आपल्या अधिष्ठानासह त्यात प्रविष्ट झाले. रेतःशक्तीच्या अंशामुळे जीव मैथुनानंद अनुभवतात.

Verse 20

गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् । पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते ॥ २० ॥

जेव्हा पुरुषाचे गुद (मलमार्ग) वेगळे प्रकट झाले, तेव्हा लोकेश मित्र आपल्या अधिष्ठानासह त्यात प्रविष्ट झाले. पायुशक्तीच्या अंशामुळे जीव मल-मूत्र विसर्जन करू शकतात.

Verse 21

हस्तावस्य विनिर्भिन्नाविन्द्र: स्वर्पतिराविशत् । वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते ॥ २१ ॥

त्यानंतर विराट्-पुरुषाचे हात वेगवेगळे प्रकट झाले; त्यांत स्वर्गाधिपती इंद्र प्रविष्ट झाले, आणि जीव उपजीविकेसाठी व्यवहार व कर्म करण्यास समर्थ झाला।

Verse 22

पादावस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुराविशत् । गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते ॥ २२ ॥

त्यानंतर विराट्-पुरुषाचे पाय वेगवेगळे प्रकट झाले; त्यांत ‘विष्णु’ नावाचा लोकेश देव (परमेश्वर नव्हे) गतीच्या अंशासह प्रविष्ट झाला, त्यामुळे जीव गंतव्यापर्यंत जाऊ शकतो।

Verse 23

बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो धिष्ण्यमाविशत् । बोधेनांशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर्यतो भवेत् ॥ २३ ॥

त्यानंतर विराट्-पुरुषाची बुद्धी वेगळी प्रकट झाली; त्यात वेदांचे स्वामी वागीश ब्रह्मा बोधशक्तीच्या अंशासह प्रविष्ट झाले, त्यामुळे जीवांना जाणण्याजोग्या वस्तूची प्रतीती येते।

Verse 24

हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥

यानंतर विराट्-पुरुषाचे हृदय वेगळे प्रकट झाले; त्यात चंद्रदेव मनःक्रियेच्या अंशासह प्रविष्ट झाले, त्यामुळे जीव मनोविचार व कल्पना करू शकतो।

Verse 25

आत्मानं चास्य निर्भिन्नमभिमानोऽविशत्पदम् । कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥

त्यानंतर विराट्-पुरुषाचा अभिमानरूप अहंकार वेगळा प्रकट झाला; त्यात अहंकाराचा नियंता रुद्र कर्मशक्तीच्या अंशासह प्रविष्ट झाला, त्यामुळे जीव कर्तव्यकर्म करण्याकडे प्रवृत्त होतो।

Verse 26

सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्धिष्ण्यमुपाविशत् । चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥

त्यानंतर भगवंतांची चेतना स्वतंत्रपणे प्रकट होताच, त्यांच्या चैतन्यांशासह महत्-तत्त्व प्रविष्ट झाले; त्यामुळे जीव विशिष्ट विज्ञान जाणू शकतो।

Verse 27

शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्‍भ्यां खं नाभेरुदपद्यत । गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादय: ॥ २७ ॥

त्यानंतर विराट्-पुरुषाच्या शिरापासून स्वर्गलोक, पायांपासून पृथ्वी आणि नाभीपासून आकाश स्वतंत्रपणे प्रकट झाले; त्यांत गुणांच्या वृत्तीप्रमाणे देवता इत्यादीही प्रकट झाले।

Verse 28

आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवा: प्रपेदिरे । धरां रज:स्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥ २८ ॥

अत्यंत उत्कृष्ट सत्त्वगुणाने युक्त देव स्वर्गलोकी स्थित झाले; आणि रजोगुण-स्वभावामुळे मनुष्य व त्यांच्या अधीनस्थांसह पृथ्वीवर राहतात।

Verse 29

तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्नाभिमाश्रिता: । उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां गणा: ॥ २९ ॥

तृतीय म्हणजे तमोगुण-स्वभावाने युक्त रुद्राचे पार्षदगण भगवंतांच्या नाभीचा आश्रय घेऊन, पृथ्वी व स्वर्ग यांच्या मधल्या आकाशात स्थित असतात।

Verse 30

मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह । यस्तून्मुखत्वाद्वर्णानां मुख्योऽभूद्ब्राह्मणो गुरु: ॥ ३० ॥

हे कुरुवंशश्रेष्ठ! विराट्-पुरुषाच्या मुखातून वैदिक ब्रह्मज्ञान प्रकट झाले. जे या वेदज्ञानाकडे उन्मुख आहेत ते ब्राह्मण म्हणवतात, आणि ते सर्व वर्णांचे स्वाभाविक गुरु असतात।

Verse 31

बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस्तदनुव्रत: । यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुष: कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥

त्यानंतर विराट्-पुरुषाच्या बाहूंमधून संरक्षणशक्ती प्रकट झाली; त्या धर्माचे अनुसरण करणारे क्षत्रिय उत्पन्न झाले, जे चोर-दुष्टांच्या उपद्रवापासून प्रजांचे रक्षण करतात।

Verse 32

विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोर्लोकवृत्तिकरीर्विभो: । वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां य: समवर्तयत् ॥ ३२ ॥

त्या विभू विराट्-पुरुषाच्या ऊरूंमधून लोकांच्या उपजीविकेची साधने प्रकट झाली; त्यातून वैश्य उत्पन्न झाले, जे धान्यादी उत्पादन व प्रजांमध्ये वितरण अशी वार्ता चालवितात।

Verse 33

पद्‍भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्मसिद्धये । तस्यां जात: पुरा शूद्रो यद्‌वृत्त्या तुष्यते हरि: ॥ ३३ ॥

मग धर्मसिद्धीसाठी भगवंताच्या पायांपासून सेवा-भाव प्रकट झाला; त्यातून शूद्र उत्पन्न झाला, जो सेवावृत्तीने हरिला संतुष्ट करतो।

Verse 34

एते वर्णा: स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं हरिम् । श्रद्धयात्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाता: सह वृत्तिभि: ॥ ३४ ॥

हे सर्व वर्ण आपल्या स्वधर्माने स्वगुरु हरिचे यजन करतात; ते आपल्या वृत्तींসহ भगवंतापासूनच उत्पन्न झाले आहेत, म्हणून श्रद्धेने आत्मशुद्धीसाठी गुरूच्या मार्गदर्शनाखाली प्रभूची उपासना करावी।

Verse 35

एतत्क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिण: । क: श्रद्दध्यादुपाकर्तुं योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥

हे क्षत्त (विदुर), योगमायेच्या बळाने प्रकट झालेल्या भगवंताच्या त्या विराट्-रूपाचा दिव्य काळ, कर्म आणि सामर्थ्य कोण मोजू किंवा अनुमान करू शकेल?

Verse 36

तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति यथाश्रुतम् । कीर्तिं हरे: स्वां सत्कर्तुं गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥

तरीही, हे प्रिय, मी जेवढे ऐकले आणि बुद्धीने जेवढे आत्मसात केले, तेवढे शुद्ध वाणीने श्रीहरीची कीर्ती सांगतो; नाहीतर माझी वाणी अपवित्रच राहील।

Verse 37

एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहु: । श्रुतेश्च विद्वद्‍‌भिरुपाकृतायां कथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥ ३७ ॥

मनुष्याच्या वाणीचा परम लाभ असा की सुश्लोक-मौली श्रीहरीच्या गुण-कर्मांची चर्चा करावी. विद्वान ऋषींनी रचलेल्या श्रुति-सम्मत कथासुधेच्या सान्निध्यानेच कानांचे प्रयोजन सिद्ध होते।

Verse 38

आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना । संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्‍कया ॥ ३८ ॥

हे वत्सा, आदिकवी ब्रह्माने योगाने परिपक्व झालेल्या बुद्धीने एक सहस्र दिव्य वर्षांच्या अखेरीस एवढेच ठरवले की परमात्म्याची महिमा अचिंत्य आहे।

Verse 39

अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी । यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद किमुतापरे ॥ ३९ ॥

म्हणून भगवंतांची माया मायाव्यांनाही मोहात पाडते. जी शक्ती स्वयंसिद्ध, आत्ममार्गी प्रभूलाही अज्ञात आहे, ती इतरांना कशी कळेल?

Verse 40

यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा सह । अहं चान्य इमे देवास्तस्मै भगवते नम: ॥ ४० ॥

ज्याला जाणण्यात वाणी, मन आणि अहंकार—आपापल्या अधिष्ठातृ देवांसह—अपयशी ठरून परतले, त्या भगवंताला मी आणि हे इतर देव नमस्कार करतो।