Adhyaya 5
Vidura’s Questions on Devotion and Sarga; Maitreya Begins the Account of Creation
विदुर तीर्थयात्रेत परमार्थ शोधत गंगेच्या उगमप्रदेशी येऊन मैत्रेय मुनींना भेटतो. तो कर्मफलसुखाची आशा नाकारून म्हणतो—कर्म दुःखच वाढवते—आणि अंतःकरणातील भगवान्ना प्रसन्न करणारी भक्ती व वेदतत्त्व उघड करणारे उपदेश मागतो. तो प्रभूंच्या अवतारांचा क्रम, सृष्टीची रचना व विश्वाचे शासन, तसेच जीवांच्या जाती, नावे, रूपे आणि वर्ण-आश्रमादी विभाग यांचे सुसंगत वर्णन विचारतो. मैत्रेय विदुराचा सन्मान करून त्याच्या दिव्य ओळखीचा संकेत देत सृष्टिक्रम सांगू लागतो—सृष्टीपूर्वी केवळ भगवान्च होते; माया ही दृश्य शक्ती; काळाच्या अधीन पुरुष प्रकृतीत बीज रोवतो; महत्तत्त्व प्रकट होऊन त्रिगुणात्मक अहंकार बनतो, त्यातून मन, इंद्रिये आणि शब्दापासून पृथ्वीपर्यंत भूततत्त्वे उत्पन्न होतात. देवता आपापल्या कार्यात असमर्थ होऊन प्रभूंच्या चरणकमलांचा आश्रय घेऊन स्तुती करतात व सेवेसाठी आज्ञा मागतात. हा अध्याय पुढील सविस्तर सर्गवर्णनाची भूमिका घडवतो।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच द्वारि द्युनद्या ऋषभ: कुरूणां मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् । क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्ध: पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्त: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—कुरूंचा श्रेष्ठ विदुर, जो अच्युतभक्तीत सिद्ध होता, दिव्य गंगेच्या द्वारी (हरिद्वार) पोहोचला; तेथे अगाधबोध महर्षी मैत्रेय आसनस्थ होते. सौशील्यगुणांनी तृप्त विदुराने जवळ जाऊन प्रश्न विचारला।
Verse 2
विदुर उवाच सुखाय कर्माणि करोति लोको न तै: सुखं वान्यदुपारमं वा । विन्देत भूयस्तत एव दु:खं यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्न: ॥ २ ॥
विदुर म्हणाला—हे महर्षी, लोक सुखासाठी कर्म करतो; पण त्या कर्मांनी ना खरे सुख मिळते, ना तृप्ती, ना दुःखाचा उपशम; उलट दुःखच वाढते. म्हणून कृपा करून सांगा, वास्तविक सुखासाठी मनुष्याने कसे जगावे.
Verse 3
जनस्य कृष्णाद्विमुखस्य दैवा- दधर्मशीलस्य सुदु:खितस्य । अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥ ३ ॥
हे प्रभो, जे कृष्णापासून विमुख, दैववश अधर्मशील व अत्यंत दुःखी आहेत, त्यांच्यावर अनुग्रह करण्यासाठीच जनार्दनाचे कल्याणकारी भक्त या पृथ्वीवर विचरतात.
Verse 4
तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं न: संराधितो भगवान् येन पुंसाम् । हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ ४ ॥
म्हणून, हे साधुश्रेष्ठ, आम्हाला कल्याणकारी मार्ग सांगा ज्याने भगवान् प्रसन्न होतील। ते सर्वांच्या हृदयात स्थित असून, भक्तीने शुद्ध झालेल्यांना आतूनच प्राचीन वैदिक तत्त्वज्ञान देतात.
Verse 5
करोति कर्माणि कृतावतारो यान्यात्मतन्त्रो भगवांस्त्र्यधीश: । यथा ससर्जाग्र इदं निरीह: संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥ ५ ॥
हे महर्षी, कृपा करून सांगा—त्रिलोकाधीश, सर्वशक्तिमान, स्वाधीन व निष्काम भगवान् अवतार घेऊन कोणकोणती लीला-कर्मे करतात; आणि आदौ त्यांनी हे जग कसे निर्माण केले व त्याच्या पालनासाठी नियमबद्ध व्यवस्था कशी स्थापिली.
Verse 6
यथा पुन: स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्तवृत्ति: । योगेश्वराधीश्वर एक एत- दनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत् ॥ ६ ॥
ते आपल्या ‘ख’—आकाशरूप अंतःप्रदेशात संपूर्ण सृष्टी ठेवून गुहेत शयन करतात, आणि त्यांची वृत्ती निवृत्त असते. योगेश्वरांच्याही अधीश्वर असा तो एकमेव प्रभु या सृष्टीत प्रविष्ट होऊन अनेक जीव-रूपांनी प्रकट होतो, तरीही जीवांपासून सर्वथा भिन्न राहतो.
Verse 7
क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदै: । मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां न: सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि ॥ ७ ॥
भगवान विविध अवतारांनी द्विज, गायी व देव यांचे कल्याण व्हावे म्हणून लीलाकर्म करतात. आम्ही सतत ऐकले तरी त्यांच्या दिव्य चरितामृताने मन कधीही पूर्ण तृप्त होत नाही।
Verse 8
यैस्तत्त्वभेदैरधिलोकनाथो लोकानलोकान् सह लोकपालान् । अचीक्लृपद्यत्र हि सर्वसत्त्व- निकायभेदोऽधिकृत: प्रतीत: ॥ ८ ॥
तत्त्वभेदांनुसार सर्वलोकनाथाने विविध लोक व निवासस्थानांची निर्मिती केली आणि त्यांचे राजे व पालकही नेमले. जीवसमूह गुण व कर्मानुसार भिन्न-भिन्न स्थितीत दिसून येतो।
Verse 9
येन प्रजानामुत आत्मकर्म- रूपाभिधानां य भिदां व्यधत्त । नारायणो विश्वसृगात्मयोनि- रेतच्च नो वर्णय विप्रवर्य ॥ ९ ॥
हे विप्रवर्य! कृपा करून सांगा, विश्वस्रष्टा स्वयंसिद्ध नारायणाने प्रजांच्या स्वभाव, कर्म, रूप, लक्षणे व नावे यांतील भेद कसा निर्माण केला।
Verse 10
परावरेषां भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् । अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां तेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥
हे भगवन्! व्यासदेवांच्या मुखातून मी परा-अपरा स्थितींचे व व्रतांचे वर्णन वारंवार ऐकले आहे. क्षुल्लक सुख देणाऱ्या त्या विषयांनी मी तृप्त झालो; पण कृष्णकथामृताच्या प्रवाहावाचून काहीही मन भरवत नाही।
Verse 11
कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात् सत्रेषु व: सूरिभिरीड्यमानात् । य: कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति ॥ ११ ॥
तीर्थपद प्रभूच्या नामाचे पुरेसे श्रवण न करता कोण तृप्त होईल? ते महर्षी व भक्तांनी यज्ञसत्रांत स्तुतिले जातात. त्यांची कथा कानांच्या मार्गाने अंतःकरणात शिरून गृहासक्तीचे बंधन छेदते।
Verse 12
मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां सखापि ते भारतमाह कृष्ण: । यस्मिन्नृणां ग्राम्यसुखानुवादै- र्मतिर्गृहीता नु हरे: कथायाम् ॥ १२ ॥
हे भारत! तुझा सखा मुनि कृष्ण-द्वैपायन व्यासांनी महाभारतात भगवंतांचे दिव्य गुण वर्णिले; लोकांची लौकिक कथांवरील आसक्ती धरून त्यांचे मन कृष्ण-कथेकडे वळविणे हाच हेतू आहे.
Verse 13
सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिमन्यत्र करोति पुंस: । हरे: पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य समस्तदु:खाप्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥
जो श्रद्धेने नित्य कृष्ण-कथा ऐकू इच्छितो, त्याच्यात हळूहळू इतर सर्व विषयांबद्दल वैराग्य वाढते; आणि जो भक्त श्रीकृष्णाच्या चरणकमलांचे स्मरण करून परमानंदात स्थित आहे, त्याची सर्व दुःखे त्वरित नष्ट होतात।
Verse 14
ताञ्छोच्यशोच्यानविदोऽनुशोचे हरे: कथायां विमुखानघेन । क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषा- मायुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १४ ॥
हे मुनिवर! जे पापामुळे हरि-कथेकडे पाठ फिरवतात व महाभारताचा हेतु जाणत नाहीत, ते खरोखर दयनीय आहेत; मीही त्यांच्यावर करुणा करतो, कारण तर्क-वितर्क, कल्पित ध्येय आणि कर्मकांडाच्या विविध पद्धतींत गुंतून ते अनिमेष काळाने क्षीण होणारे आयुष्य व्यर्थ घालवतात।
Verse 15
तदस्य कौषारव शर्मदातु- र्हरे: कथामेव कथासु सारम् । उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो शिवाय न: कीर्तय तीर्थकीर्ते: ॥ १५ ॥
हे मैत्रेय, हे आर्तबांधव! सर्व कथांचा सार केवळ हरि-कथाच आहे, जी जगाचे कल्याण करते; म्हणून मधमाशी जशी फुलांतून मध गोळा करते, तसे सार उचलून तीर्थकीर्ती प्रभूची महिमा आम्हांस सांगावी।
Verse 16
स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतार: प्रगृहीतशक्ति: । चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि यानीश्वर: कीर्तय तानि मह्यम् ॥ १६ ॥
जो परमेश्वर विश्वाची उत्पत्ती, स्थिती व संहार यासाठी पूर्ण शक्तीसह अवतार धारण करतात, त्या सर्वोच्च नियंत्याची अतिमानवी दिव्य कर्मे कृपया माझ्यासाठी कीर्तन करा।
Verse 17
श्री शुक उवाच स एवं भगवान् पृष्ट: क्षत्त्रा कौषारवो मुनि: । पुंसां नि:श्रेयसार्थेन तमाह बहुमानयन् ॥ १७ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—विदुरांच्या विनंतीवर महर्षी मैत्रेयांनी त्यांचा अत्यंत सन्मान करून सर्व लोकांच्या परम कल्याणासाठी बोलणे आरंभिले।
Verse 18
मैत्रेय उवाच साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्वनुगृह्णता । कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मन: ॥ १८ ॥
श्री मैत्रेय म्हणाले—हे साधु विदुर! तू उत्तम प्रश्न विचारलास. लोकांवर कृपा करून आणि अधोक्षज-चिंतनात स्थिर मनाची कीर्ती पसरवून तू जगाचे व माझेही कल्याण केलेस।
Verse 19
नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तर्बादरायणवीर्यजे । गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वर: ॥ १९ ॥
हे क्षत्त (विदुर)! तू बादरायण व्यासांच्या वीर्यापासून उत्पन्न झालास; म्हणून अनन्य भावाने तू हरि-ईश्वराला स्वीकारलेस, यात आश्चर्य नाही।
Verse 20
माण्डव्यशापाद्भगवान् प्रजासंयमनो यम: । भ्रातु: क्षेत्रे भुजिष्यायां जात: सत्यवतीसुतात् ॥ २० ॥
माण्डव्य मुनींच्या शापामुळे प्रजांचा संयम करणारे भगवान यमराज तू आता विदुर झालास. सत्यवतीपुत्र व्यासांनी आपल्या भावाच्या भुजिष्या (रखेल) स्त्रीच्या गर्भात तुला उत्पन्न केले।
Verse 21
भवान् भगवतो नित्यं सम्मत: सानुगस्य ह । यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद्भगवान् व्रजन् ॥ २१ ॥
आपण भगवंतांचे नित्य पार्षद आहात, म्हणूनच ते आपल्यावर प्रसन्न आहेत. आपल्या ज्ञानोपदेशासाठीच भगवान धामाकडे जाताना मला आज्ञा देऊन गेले।
Verse 22
अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिता: । विश्वस्थित्युद्भवान्तार्था वर्णयाम्यनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
आता मी तुला भगवंतांच्या त्या लीलांचे क्रमाने वर्णन करीन, ज्यांत त्यांच्या योगमायेने विस्तार पावून विश्वाची सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांचा अर्थ प्रकट होतो।
Verse 23
भगवानेक आसेदमग्र आत्मात्मनां विभु: । आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षण: ॥ २३ ॥
सृष्टीपूर्वी एकमेव भगवान होते—सर्व जीवांचे स्वामी। त्यांच्या इच्छेनेच सृष्टी घडते आणि शेवटी सर्व काही त्यांच्यातच विलीन होते; तो परमात्मा अनेक नावांनी ओळखला जातो।
Verse 24
स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यमेकराट् । मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिरसुप्तदृक् ॥ २४ ॥
त्या वेळी एकमेव सम्राट भगवानच द्रष्टा होते; दृश्य जगत नव्हते. शक्ती सुप्त असल्याने त्यांनी जणू स्वतःला अपूर्ण मानले, तरीही त्यांची अंतःशक्ती प्रकट होती।
Verse 25
सा वा एतस्य संद्रष्टु: शक्ति: सदसदात्मिका । माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभु: ॥ २५ ॥
भगवान द्रष्टा आहेत आणि जे दृश्य आहे ती त्यांची बाह्य शक्ती—कारण व कार्य अशा दोन्ही रूपांनी कार्य करणारी। हे महाभाग विदुर, हीच शक्ती ‘माया’ म्हणून ओळखली जाते; तिच्याच द्वारा हे सर्व भौतिक विश्व निर्माण झाले।
Verse 26
कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षज: । पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ २६ ॥
कालचक्राच्या प्रभावाने गुणमयी मायेत अधोक्षज भगवान आपल्या पुरुष-स्वरूप (पूर्णांश) द्वारा बीजशक्ती स्थापित करतात; तेव्हा जीवांचे प्राकट्य होते।
Verse 27
ततोऽभवन् महत्तत्त्वमव्यक्तात्कालचोदितात् । विज्ञानात्मात्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जंस्तमोनुद: ॥ २७ ॥
त्यानंतर शाश्वत काळाच्या प्रेरणेने अव्यक्तातून महत्तत्त्व प्रकट झाले. त्या महत्तत्त्वात शुद्ध-सत्त्वस्वरूप भगवानांनी आपल्या दिव्य देहातून विश्व-प्रकटीकरणाची बीजे पेरली व तम दूर केले।
Verse 28
सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद्दृष्टिगोचर: । आत्मानं व्यकरोदात्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ २८ ॥
ते महत्तत्त्वही अंश-गुण-कालस्वरूप असून भगवंतांच्या दृष्टिक्षेत्रात आहे. सृष्टी करण्याच्या इच्छेने त्याने स्वतःलाच अनेक रूपांनी विभक्त केले आणि या विश्वनिर्मितीचा आधार झाला।
Verse 29
महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणादहंतत्त्वं व्यजायत । कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमय: । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ॥ २९ ॥
महत्तत्त्वाच्या विकारातून अहंतत्त्व उत्पन्न झाले. ते कारण, कार्य आणि कर्ता अशा त्रिरूपाने प्रकट होऊन भूत, इंद्रिये व मन यांच्या पातळीवर क्रिया घडवते. हा अहंकार गुणांनुसार—सात्त्विक, राजस व तामस—त्रिविध आहे।
Verse 30
अहंतत्त्वाद्विकुर्वाणान्मनो वैकारिकादभूत् । वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यत: ॥ ३० ॥
अहंतत्त्वाच्या विकारातून सत्त्वगुणाच्या संयोगाने वैकारिक मन उत्पन्न झाले. तसेच जगातील विषयांचे प्रकटीकरण व नियंत्रण करणारे देवतागणही त्याच वैकारिक तत्त्वापासून उत्पन्न झाले।
Verse 31
तैजसानीन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ॥ ३१ ॥
तैजस (राजस) अहंकारापासूनच इंद्रिये उत्पन्न होतात, आणि ती ज्ञान व कर्म—दोन्हींची साधने आहेत. म्हणून तत्त्वचिंतनाची प्रवृत्ती व फलाभिलाषी कर्म मुख्यतः रजोगुणप्रधान असते।
Verse 32
तामसो भूतसूक्ष्मादिर्यत: खं लिङ्गमात्मन: ॥ ३२ ॥
तामस अहंकाराच्या विकारातून शब्द-तन्मात्रा उत्पन्न होते; त्या शब्दापासून आकाश प्रकटते, जे परमात्म्याचे सूचक लिंगरूप प्रतीक आहे.
Verse 33
कालमायांशयोगेन भगवद्वीक्षितं नभ: । नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन्निर्ममेऽनिलम् ॥ ३३ ॥
काल व मायेच्या अंशाने युक्त आकाशावर भगवंतांनी दृष्टि टाकली; तेव्हा आकाशातून स्पर्श-तन्मात्रा प्रकट झाली आणि तिच्या विकारातून वायु उत्पन्न झाला.
Verse 34
अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वित: । ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ ३४ ॥
अतिशय बलवान वायु आकाशासह विकार पावून रूप-तन्मात्रा निर्माण करतो; आणि तेच रूपज्ञान पुढे ज्योती (विद्युत्) होऊन जगाचे नेत्र बनते.
Verse 35
अनिलेनान्वितं ज्योतिर्विकुर्वत्परवीक्षितम् । आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगत: ॥ ३५ ॥
वायूसह संयुक्त ज्योती विकार पावून परमेश्वराच्या दृष्टिने स्पर्शिली गेली; तेव्हा काल व मायेच्या अंशाच्या संयोगाने रसगुणयुक्त जल निर्माण झाले.
Verse 36
ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद्ब्रह्मवीक्षितम् । महीं गन्धगुणामाधात्कालमायांशयोगत: ॥ ३६ ॥
ज्योतीपासून उत्पन्न झालेले जल विकार पावून ब्रह्म (भगवंत) यांच्या दृष्टिने स्पर्शिले गेले; तेव्हा काल व मायेच्या अंशाच्या संयोगाने ते पृथ्वी झाले, ज्याचा प्रधान गुण गंध आहे.
Verse 37
भूतानां नभ आदीनां यद्यद्भव्यावरावरम् । तेषां परानुसंसर्गाद्यथासंख्यं गुणान् विदु: ॥ ३७ ॥
हे सौम्य, आकाशापासून पृथ्वीपर्यंत सर्व भूततत्त्वांत जे जे श्रेष्ठ-कनिष्ठ गुण दिसतात, ते सर्व परमपुरुष भगवंतांच्या कृपादृष्टीच्या अंतिम स्पर्शामुळेच यथाक्रम प्रकट होतात।
Verse 38
एते देवा: कला विष्णो: कालमायांशलिङ्गिन: । नानात्वात्स्वक्रियानीशा: प्रोचु: प्राञ्जलयो विभुम् ॥ ३८ ॥
हे सर्व देव विष्णूच्या शक्तिसंपन्न कला आहेत; बाह्य मायेत काळरूप धारण करून ते त्यांचेच अंश आहेत. विविध कार्ये सोपविली गेली तरी ती पार पाडू न शकल्याने, त्यांनी हात जोडून विभु भगवंताची अशी स्तुती केली।
Verse 39
देवा ऊचु: नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् । यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु- संसारदु:खं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ ३९ ॥
देव म्हणाले—हे प्रभो, आम्ही तुमच्या दिव्य चरणकमलांना नमस्कार करतो; ते शरणागतांचे ताप-दुःख शांत करणाऱ्या छत्रासारखे आहेत. त्या आश्रयात स्थित ऋषी सहजच संसाराचे महान दुःख दूर फेकून देतात।
Verse 40
धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवा- स्तापत्रयेणाभिहता न शर्म । आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि- च्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ ४० ॥
हे धाता, हे ईश्वर, या संसारात जीव त्रिविध तापांनी पीडित होऊन कधीही खरे सुख मिळवत नाहीत. म्हणून, हे भगवन्, ज्ञानमय तुमच्या चरणछायेला आम्ही आश्रय घेतो; आम्हीही त्याच शरणात येतो।
Verse 41
मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै- श्छन्द:सुपर्णैऋर्षयो विविक्ते । यस्याघमर्षोदसरिद्वराया: पदं पदं तीर्थपद: प्रपन्ना: ॥ ४१ ॥
वेदरूपी पंखांनी वाहिलेले निर्मळबुद्धी ऋषी एकांतात तुमच्या मुखकमलाच्या नीळाचा शोध घेतात. आणि ज्यांचे चरणच तीर्थांचे तीर्थ आहेत, ते पापहरिणी श्रेष्ठ नदी गंगेचा आश्रय घेऊन पावलोपावली तुमच्या चरणांशी शरण जातात।
Verse 42
यच्छ्रद्धया श्रुतवत्या य भक्त्या संमृज्यमाने हृदयेऽवधाय । ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम् ॥ ४२ ॥
जो श्रद्धा व भक्तीने तुमच्या कमळचरणांचे श्रवण करतो आणि ते हृदयात धारण करून ध्यान करतो, तो तत्क्षणी ज्ञानाने प्रकाशित होतो व वैराग्याच्या बळाने शांत होतो. म्हणून आपण तुमच्या कमळचरणांच्या आश्रयाला जावे.
Verse 43
विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते । व्रजेम सर्वे शरणं यदीश स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ४३ ॥
हे ईश्वरा! विश्वाच्या सृष्टी, स्थिती व संहारासाठी तू अवतार धारण करतोस; म्हणून आम्ही सर्वजण तुझ्या कमळचरणांचे शरण घेतो, कारण तुझे स्मरण भक्तांना स्मृती, धैर्य व अभय प्रदान करते.
Verse 44
यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे ममाहमित्यूढदुराग्रहाणाम् । पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम् ॥ ४४ ॥
हे भगवन्! जे क्षणभंगुर देह व घर-परिवाराच्या आसक्तीत ‘माझे’ व ‘मी’ या दुराग्रहाने बांधले गेले आहेत, ते आपल्या देहातच स्थित असलेले तुझे कमळचरणही पाहू शकत नाहीत. पण आम्ही तुझ्या कमळचरणांचा आश्रय घेऊ.
Verse 45
तान् वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये पराहृतान्तर्मनस: परेश । अथो न पश्यन्त्युरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्या: ॥ ४५ ॥
हे परेश, उरुगाय! ज्यांची अंतर्दृष्टी बाह्य भौतिक कर्मांनी झाकोळली गेली आहे असे अपराधी जन तुझे कमळचरण पाहू शकत नाहीत; पण तुझ्या शुद्ध भक्तांना, ज्यांचे एकमेव लक्ष्य तुझ्या दिव्य लीलांचे चरणचिन्ह आहे, ते दिसतात.
Verse 46
पानेन ते देव कथासुधाया: प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये । वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ४६ ॥
हे देव! जे तुझ्या कथारूपी सुधेचे पान करतात आणि गंभीर भावाने वाढलेल्या भक्तीमुळे ज्यांचे अंतःकरण निर्मळ झाले आहे, ते वैराग्य व ज्ञानाचा सार प्राप्त करून सहजच आध्यात्मिक आकाशातील वैकुंठधामाला पोहोचतात.
Verse 47
तथापरे चात्मसमाधियोग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् । त्वामेव धीरा: पुरुषं विशन्ति तेषां श्रम: स्यान्न तु सेवया ते ॥ ४७ ॥
काही अन्य धीर पुरुष आत्मसमाधि-योगाच्या बळाने प्रकृतीचे प्रबळ गुण जिंकून तुझ्यातच प्रवेश करतात; पण त्यांना मोठा श्रम होतो, तर तुझा भक्त केवळ भक्तिसेवा करतो आणि तसा क्लेश भोगत नाही।
Verse 48
तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभि: स्म । सर्वे वियुक्ता: स्वविहारतन्त्रं न शक्नुमस्तत्प्रतिहर्तवे ते ॥ ४८ ॥
हे आदि पुरुष! आम्ही तर तुझेच आहोत. लोकसृष्टीच्या हेतूने तू आम्हाला त्रिगुणांच्या प्रभावाखाली एकामागून एक निर्माण केलेस; म्हणून कर्मभेदाने आम्ही सर्व विभक्त झालो आणि सृष्टीपश्चात तुझ्या दिव्य तुष्टीसाठी एकत्र कृती करू शकलो नाही।
Verse 49
यावद्बलिं तेऽज हराम काले यथा वयं चान्नमदाम यत्र । यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहा: ॥ ४९ ॥
हे अज, अजन्मा प्रभो! कोणत्या उपायाने व कोणत्या वेळी आम्ही तुला भोग्य धान्य व वस्तू बलिरूपाने अर्पण कराव्यात, आणि कुठे आम्ही अन्न ग्रहण करावे—हे आम्हाला सांग. ज्यामुळे या लोकांत सर्व जीव विघ्नाविना जगतील आणि तुझ्यासाठी व आमच्यासाठी आवश्यक वस्तू सहज साठवू शकतील।
Verse 50
त्वं न: सुराणामसि सान्वयानां कूटस्थ आद्य: पुरुष: पुराण: । त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ रेतस्त्वजायां कविमादधेऽज: ॥ ५० ॥
तूच सर्व देवता व त्यांच्या विविध क्रमांचा आदि संस्थापक आहेस; तरीही तू कूटस्थ, अविकारी, पुरातन पुरुष आहेस. हे प्रभो! तुझा कोणताही स्रोत वा श्रेष्ठ नाही; गुण-कर्माची योनी असलेल्या बाह्य शक्तीत तू सर्व जीवसमूहाचे बीज स्थापलेस, तरीही तू अजन्मा आहेस।
Verse 51
ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते । त्वं न: स्वचक्षु: परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यदनुग्रहाणाम् ॥ ५१ ॥
हे परमात्मन्! महत्तत्त्वातून आरंभी निर्माण झालो आम्ही (ब्रह्मा आदि) कोणत्या हेतूसाठी आहोत, आणि तुझ्यासाठी काय करावे? हे देव! कृपया आम्हाला तुझे दृष्टीरूप मार्गदर्शन दे; परिपूर्ण ज्ञान व शक्ती प्रदान कर, ज्यायोगे पुढील सृष्टीच्या विविध विभागांत आम्ही तुझी सेवा करू शकू।
Frequently Asked Questions
Vidura observes that karma pursued for enjoyment does not yield lasting satisfaction and instead aggravates distress because it binds one to repeated desire, reaction, and the threefold miseries. Therefore he seeks a higher path—bhakti—by which the Lord in the heart becomes pleased and grants knowledge of the Absolute beyond temporary gains.
Maitreya outlines that by the Lord’s will, under kāla, mahat-tattva manifests and differentiates, producing ahaṅkāra in three guṇic phases. From goodness arise mind and devatās; from passion arise the senses and karma/jñāna tendencies; from ignorance arise the tanmātras leading to the gross elements—beginning with sound and sky, then touch and air, form and fire/light, taste and water, and finally smell and earth—each activated by the Lord’s glance.