Adhyaya 4
Uddhava’s Departure to Badarikāśrama and Vidura’s Turn Toward Maitreya
या अध्यायात ब्राह्मणांच्या शापानंतर वृष्णि व भोज मदांध होऊन भयंकर कलह करतात व परस्परांचा नाश करतात—ही पृथ्वीवरून आपला वंश मागे घेण्याच्या भगवंताच्या लीलेची बाह्य निमित्ते आहेत. श्रीकृष्ण अंतःशक्तीने अंत जाणून सरस्वतीच्या तीरावर एकांतात विराजतात. विरहाने व्याकुळ उद्धव मागोवा घेतो व भगवंताचे शांत, चतुर्भुज रूप पाहतो. तेथेच मैत्रेय ऋषी येतात; भगवान उद्धवाचा सन्मान करून त्याची प्राचीन भगवत्संगाची इच्छा स्मरतात व वैकुंठगमनाची अनुमती देतात. उद्धव ब्रह्माला पूर्वी सांगितलेले गुह्य ज्ञान मागतो; भगवान आपल्या परात्पर तत्त्वाचे उपदेश देतात (उद्धवगीतेची भूमिका). नंतर आज्ञेनुसार उद्धव बदरिकाश्रमास जातो; विदुर शोकाकुल असूनही ज्ञानाने स्थिर होऊन उपदेश मागतो, आणि उद्धव त्याला मैत्रेयांकडे पाठवतो—पुढे सृष्टी, धर्म व भक्तीचे विस्तृत निरूपण सुरू होते.
Shlokas
Verse 1
उद्धव उवाच अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् । तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृश: ॥ १ ॥
उद्धव म्हणाला—नंतर ब्राह्मणांची परवानगी मिळाल्यावर त्यांनी प्रसादाचे उरलेले खाल्ले आणि तांदळापासून बनलेली वारुणी मदिरा प्याली. त्यामुळे ज्ञान ढळून ते कठोर शब्दांनी एकमेकांच्या मर्मावर घाव घालू लागले.
Verse 2
तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् । निम्लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम् ॥ २ ॥
मैरेय मद्याच्या दोषामुळे ज्यांची मने विषम झाली होती, सूर्य मावळताना त्यांच्यात तसाच संहार झाला, जसा बांबूंच्या घर्षणाने आग उठून विनाश घडतो.
Verse 3
भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य स: । सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥
भगवान श्रीकृष्णांनी स्वात्ममायेची ती गती पाहून सरस्वतीच्या तीरावर जाऊन आचमन केले आणि वृक्षाच्या मुळाशी बसले।
Verse 4
अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह । बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं संजिहीर्षुणा ॥ ४ ॥
शरणागतांचे दुःख हरिणाऱ्या भगवंतांनी, स्वकुलाचा संहार करण्याच्या इच्छेने, मला आधीच सांगितले होते—“तू बदरीकाश्रमाला जा.”
Verse 5
तथापि तदभिप्रेतं जानन्नहमरिन्दम । पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तु: पादविश्लेषणाक्षम: ॥ ५ ॥
हे अरिंदम! त्यांचा अभिप्राय माहीत असूनही, स्वामीच्या चरणांपासून विरह सहन न होऊन, मी त्यांच्या मागोमाग गेलो।
Verse 6
अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् । श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥
अशा रीतीने मागोमाग जात, प्रिय स्वामीचा शोध घेत असताना, मी सरस्वतीच्या तीरावर—श्रीचे धाम असूनही—एकांतात बसून गहन चिंतन करणारे श्रीकृष्ण पाहिले।
Verse 7
श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् । दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७ ॥
त्यांचे रूप श्यामवर्ण, निर्मळ व अत्यंत मनोहर होते; नेत्र शांत आणि उषःकालीन सूर्याप्रमाणे अरुण. चार भुजा, दिव्य चिह्ने आणि पीत कौशेय वस्त्रे पाहून मी त्यांना तत्क्षणी परम पुरुषोत्तम भगवान म्हणून ओळखले।
Verse 8
वाम ऊरावधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रि सरोरुहम् । अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥
भगवान् तरुण वटवृक्षाला टेकून विसावत होते; त्यांचा उजवा कमळचरण डाव्या मांडीवर ठेवलेला होता. गृहसुख त्यागूनही त्या आसनात ते अत्यंत प्रसन्न दिसत होते.
Verse 9
तस्मिन्महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा । लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥ ९ ॥
त्याच वेळी प्रभूचे महान भक्त, सिद्ध पुरुष मैत्रेय—जे महर्षी कृष्ण-द्वैपायन व्यासांचे मित्र व हितचिंतक होते—अनेक लोकांत भ्रमण करून स्वेच्छेने त्या स्थानी येऊन पोहोचले.
Verse 10
तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्द: प्रमोदभावानतकन्धरस्य । आशृण्वतो मामनुरागहास- समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १० ॥
मैत्रेय मुनी त्यांच्यावर अत्यंत अनुरक्त होते व आनंदभावाने खांदा झुकवून ऐकत होते. तेव्हा मुकुंद भगवानांनी स्नेहपूर्ण हास्य व विशेष दृष्टिने मला विश्रांती देत असे म्हणाले.
Verse 11
श्री भगवानुवाच वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते ददामि यत्तद् दुरवापमन्यै: । सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्ट: ॥ ११ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे वसो! तुझ्या अंतर्मनातील इच्छा मला माहीत आहे. जी गोष्ट इतरांना दुर्लभ आहे ती मी तुला देतो. पूर्वी विश्वकार्य वाढविणाऱ्या वसू आदी देवांच्या सत्रयज्ञात तू माझ्या सान्निध्याची सिद्धी मिळावी म्हणून विशेष यजन केले होतेस.
Verse 12
स एष साधो चरमो भवाना- मासादितस्ते मदनुग्रहो यत् । यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्टया ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥
हे साधो! तुझे हे वर्तमान जीवनच अंतिम व सर्वोत्तम आहे, कारण या जन्मात तुला माझा परम अनुग्रह मिळाला आहे. आता तू या बंधनयुक्त लोकांना सोडून माझ्या वैकुंठधामास जाऊ शकतोस. तुझ्या निर्मळ व अढळ भक्तीमुळे या एकांतस्थळी मला पाहणे हे तुझ्यासाठी महान सौभाग्य आहे.
Verse 13
पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे । ज्ञानं परं मन्महिमावभासं यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥
हे उद्धवा, सृष्टीच्या आदिकाळी माझ्या नाभीतून उमललेल्या कमळावर बसलेल्या अज ब्रह्म्याला मी माझ्या दिव्य महिमेचा प्रकाश करणारे परम ज्ञान सांगितले; ज्याला ऋषी ‘श्रीमद्भागवत’ म्हणतात।
Verse 14
इत्यादृतोक्त: परमस्य पुंस: प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् । स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चञ्छुच: प्राञ्जलिराबभाषे ॥ १४ ॥
परम पुरुष भगवंतांनी असा प्रति क्षणी कृपा करून स्नेहाने मला संबोधिले; अश्रूंमुळे माझे शब्द अडखळले, अंगावर रोमांच उभे राहिले. अश्रू पुसून, हात जोडून मी विदुराला असे बोललो।
Verse 15
को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुक: ॥ १५ ॥
हे प्रभो, तुझ्या पदकमलांची प्रेमसेवा करणाऱ्या भक्तांना धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष—या चारही पुरुषार्थांत काहीही दुर्मिळ नाही. तरीही हे भूमन्, मला फक्त तुझ्या पदकमलांची सेवा करणेच प्रिय आहे।
Verse 16
कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य ते दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् । कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रम: स्वात्मन्रते: खिद्यति धीर्विदामिह ॥ १६ ॥
हे प्रभो, तू इच्छारहित असूनही कर्म करतोस, अज असूनही जन्म घेतोस, अजेय काळाचा स्वामी असूनही शत्रुभयाने दुर्गाचा आश्रय घेऊन पळतोस, आणि आत्माराम असूनही अनेक स्त्रियांमध्ये गृहस्थाश्रमाचा आनंद घेतोस—हे पाहून विद्वानांचीही बुद्धी खिन्न होते।
Verse 17
मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्व- मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोध: । पृच्छे: प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्त- स्तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७ ॥
हे प्रभो, तुझा शाश्वत आत्मबोध काळाने कधीही खंडित होत नाही आणि तुझे ज्ञान अमर्याद आहे. तरीही मंत्रणेसाठी मला बोलावून, जणू मुग्धासारखे, तू विचारतोस—पण तू कधीच मोहित होत नाहीस. हे देव, तुझी ही लीला माझे मनच गोंधळून टाकते।
Verse 18
ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् । अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्त- र्वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥
हे भगवन्, आम्ही ते ग्रहण करण्यास योग्य आहोत असे आपण मानल्यास, आपल्या स्वरूपाचा प्रकाश करणारे ते परम ज्ञान आम्हाला सांगा; जे आपण पूर्वी ब्रह्माजींना उपदेशिले, ज्यायोगे आम्ही सहज दुःखरूपी संकटातून तरू.
Verse 19
इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् पर: । आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मन: परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥
मी अशा रीतीने परम भगवानांस आपले अंतःकरण निवेदित केले तेव्हा कमलनेत्र प्रभूंनी मला आपल्या दिव्य परम स्थितीचे उपदेश दिले।
Verse 20
स एवमाराधितपादतीर्था- दधीततत्त्वात्मविबोधमार्ग: प्रणम्य पादौ परिवृत्य देव- मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥
भगवान्—माझे गुरु—यांच्या चरणतीर्थाची आराधना करून मी आत्मतत्त्वबोधाचा मार्ग अध्ययन केला; मग त्यांच्या चरणांना नमस्कार करून व परिक्रमा करून मी येथे आलो आहे, विरहाने अत्यंत व्याकुळ झालो।
Verse 21
सोऽहं तद्दर्शनाह्लादवियोगार्तियुत: प्रभो । गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥
प्रिय विदुर, त्यांच्या दर्शनाच्या आनंदाविना मी विरहपीडेने व्याकुळ झालो आहे; ते शमविण्यासाठी, त्यांच्या आज्ञेनुसार, मी आता हिमालयातील बदरिकाश्रममंडळाकडे जात आहे।
Verse 22
यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृषि: । मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ ॥ २२ ॥
त्या बदरिकाश्रमात देव नारायण आणि भगवान् ऋषि नर—हे लोककल्याणकारी दोघे—अनादिकालापासून दीर्घकाळ कधी मृदु तर कधी तीव्र अशी महान तपस्या करीत आहेत।
Verse 23
श्री शुक उवाच इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दु:सहं वधम् । ज्ञानेनाशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुध: ॥ २३ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—उद्धवाकडून मित्र-बंधूंच्या असह्य संहाराची वार्ता ऐकून, क्षत्ता विदुरांनी आपल्या दिव्य ज्ञानाच्या बळावर उफाळलेला शोक शांत केला।
Verse 24
स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभ: । विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥
भगवानांच्या भक्तांमध्ये प्रधान व अत्यंत गोपनीय उद्धव निघू लागले, तेव्हा कौरवश्रेष्ठ विदुरांनी स्नेह व विश्वासाने त्यांना हा मुख्य प्रश्न विचारला।
Verse 25
विदुर उवाच ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते । वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णो- र्भृत्या: स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥
विदुर म्हणाले—हे उद्धवा! योगेश्वर, तुमचे स्वामी भगवानांनी जे परम आत्मज्ञान—आत्मरहस्य प्रकाश करणारे—तुला सांगितले, ते आम्हाला सांगणे तुला योग्यच आहे; कारण विष्णूचे सेवक परहित-सेवेसाठीच विचरतात।
Verse 26
उद्धव उवाच ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषि: कौषारवोऽन्तिके । साक्षाद्भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥
उद्धव म्हणाले—तत्त्वज्ञानासाठी तुमच्या जवळच कौषारव ऋषी मैत्रेय महर्षी आहेत; भगवान् हा मर्त्यलोक सोडण्यास उद्यत असताना त्यांनी मैत्रेयांना प्रत्यक्ष उपदेश दिला होता।
Verse 27
श्री शुक उवाच इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते- र्गुणकथया सुधयाप्लावितोरुताप: । क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात् ॥ २७ ॥
श्री शुकदेव म्हणाले—हे राजन्! यमुनेच्या तीरावर विदुरासह विश्वमूर्ती भगवानांच्या नाम-यश-गुणांची अमृतकथा करत उद्धव पूर्णपणे अप्लावित झाले. महान् तापाने व्याकुळ होऊन त्यांनी ती रात्र जणू क्षणात घालवली आणि नंतर ते निघून गेले।
Verse 28
राजोवाच निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे- ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्य: । स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्धरि- रपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीश: ॥ २८ ॥
राजा म्हणाला—त्रिलोकाधीश श्रीकृष्णाच्या लीला समाप्त झाल्यावर, वृष्णि व भोज कुलातील श्रेष्ठ महारथी व यूथप नष्ट झाल्यावर, एकटा उद्धवच कसा उरला? ज्याला हरिनेही का त्यागले नाही?
Verse 29
श्री शुक उवाच ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छित: । संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन्देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्, ब्राह्मणांचा शाप हा केवळ निमित्त होता; प्रत्यक्षात काळाच्या रूपाने भगवंतांचा अचूक संकल्प होता. आपल्या अतिविस्तृत कुलाचा संहार करून देहत्याग करण्याचा त्यांनी विचार केला.
Verse 30
अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् । अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वर: ॥ ३० ॥
आता मी या लौकिक दर्शनातून निवृत्त होणार आहे; आणि माझ्याविषयीचे, माझ्यात आश्रित ज्ञान प्रत्यक्षपणे धारण करण्यास योग्य असा केवळ उद्धवच आहे—तो आत्मवतांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
Verse 31
नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दित: प्रभु: । अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥
उद्धव माझ्यापेक्षा कणभरही कमी नाही, कारण तो प्रकृतीच्या गुणांनी कधीही बाधित होत नाही. म्हणून तो या जगात राहून भगवंताचे विशेष ज्ञान लोकांना ग्रहण करवो.
Verse 32
एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्ट: शब्दयोनिना । बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥
अशा रीतीने त्रिलोकगुरु, वेदज्ञानाच्या स्रोत असलेल्या भगवंतांनी आदेश दिल्यावर, उद्धव बदरिकाश्रमास पोहोचला आणि तेथे समाधीमध्ये स्थित होऊन हरिची उपासना करू लागला.
Verse 33
विदुरोऽप्युद्धवाच्छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मन: । क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥ ३३ ॥
विदुरानेही उद्धवाकडून परमात्मा श्रीकृष्णांचे मर्त्यलोकी लीलार्थ प्रकट होणे व अंतर्धान होणे, तसेच त्यांची स्तुत्य कर्मे ऐकली।
Verse 34
देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् । अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥
अशा प्रकारे प्रभूंचा देहन्यास व लीलाकर्म धीरांचे धैर्य वाढवितात; परंतु इतरांसाठी ते समजणे अत्यंत कठीण, आणि पशुस्वभाव विकल मनांसाठी तर केवळ अस्वस्थता ठरते।
Verse 35
आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वल: ॥ ३५ ॥
कुरुश्रेष्ठ विदुराला कळले की भगवंत श्रीकृष्णांनी देहन्यासाच्या वेळी मनाने त्याचे स्मरण केले; हे ध्यान करत प्रेमविह्वल होऊन तो मोठ्याने रडू लागला।
Verse 36
कालिन्द्या: कतिभि: सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ । प्रापद्यत स्व:सरितं यत्र मित्रासुतो मुनि: ॥ ३६ ॥
हे भरतश्रेष्ठ! कालिंदी (यमुना)च्या तीरावर काही दिवस घालवून आत्मसिद्ध विदुर स्वर्गसरिता गंगेच्या तीरावर पोहोचला, जिथे महर्षी मैत्रेय होते।
Frequently Asked Questions
Śāstrically, the brāhmaṇas’ curse functions as nimitta (an apparent instrument), while the Lord’s desire is the primary cause. The episode establishes that Bhagavān’s līlā includes orderly withdrawal: when His earthly mission is complete, He removes even His own associates from mundane vision to prevent misuse of power and to conclude the narrative cycle. It also warns that pramāda (negligence) and mada (intoxication) amplify latent faults, leading to collective ruin—an ethical lesson embedded within divine orchestration.
Maitreya is a mahā-bhāgavata and a close associate within Vyāsa’s circle, who arrives to witness the Lord’s final manifest moments. Uddhava explicitly identifies Maitreya as directly instructed by the Lord at the time of His departure, making him uniquely qualified to transmit tattva (creation, the Lord’s governance, and devotional conclusions). This handoff establishes an authorized knowledge-line: Vidura’s questions will be answered not by speculation but by realized śruti-sāra in paramparā.