Adhyaya 3

Verse 1

उद्धव उवाच तत: स आगत्य पुरं स्वपित्रो- श्चिकीर्षया शं बलदेवसंयुत: । निपात्य तुङ्गाद्रिपुयूथनाथं हतं व्यकर्षद् व्यसुमोजसोर्व्याम् ॥ १ ॥

श्री उद्धव म्हणाले—त्यानंतर भगवान श्रीकृष्ण बलदेवासह मथुरापुरीत आले. माता-पित्यांना आनंद देण्यासाठी त्यांनी शत्रुसमूहाचा नायक कंसाला सिंहासनावरून पाडून, महान बळाने भूमीवर ओढत नेऊन ठार केले।

Verse 2

सान्दीपने: सकृत्प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य सविस्तरम् । तस्मै प्रादाद्वरं पुत्रं मृतं पञ्चजनोदरात् ॥ २ ॥

भगवानांनी सांदीपनी मुनींकडून एकदाच ऐकून वेद व त्यांच्या शाखा सविस्तर आत्मसात केल्या. गुरुदक्षिणेसाठी त्यांनी पञ्चजनाच्या उदरातून (यमलोक-प्रदेशातून) गुरूंचा मृत पुत्र परत आणून दिला।

Verse 3

समाहुता भीष्मककन्यया ये श्रिय: सवर्णेन बुभूषयैषाम् । गान्धर्ववृत्त्या मिषतां स्वभागं जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत्सुपर्ण: ॥ ३ ॥

भीष्मकाची कन्या रुक्मिणी हिच्या रूप-श्रीने आकृष्ट होऊन अनेक राजे-राजकुमार स्वयंवरासाठी जमले. पण भगवान श्रीकृष्णांनी सर्वांच्या पाहता गान्धर्वविधीने आपला भाग उचलून नेला—जसा गरुड अमृत हरण करतो.

Verse 4

ककुद्मिनोऽविद्धनसो दमित्वा स्वयंवरे नाग्नजितीमुवाह । तद्भग्नमानानपि गृध्यतोऽज्ञा- ञ्जघ्नेऽक्षत: शस्त्रभृत: स्वशस्त्रै: ॥ ४ ॥

ज्यांच्या नाकात छिद्र नव्हते असे सात बैल वश करून भगवानांनी स्वयंवरात नाग्नजितीचा विवाह केला. पराभूत प्रतिस्पर्धी तरीही लोभाने युद्धास उठले; तेव्हा भगवानांनी आपल्या शस्त्रांनी त्यांना मारले किंवा जखमी केले, पण स्वतः मात्र अचोट राहिले।

Verse 5

प्रियं प्रभुर्ग्राम्य इव प्रियाया विधित्सुरार्च्छद् द्युतरुं यदर्थे । वज्र्याद्रवत्तं सगणो रुषान्ध: क्रीडामृगो नूनमयं वधूनाम् ॥ ५ ॥

प्रिय पत्नीला आनंद देण्यासाठी प्रभूंनी सामान्य पतीप्रमाणे स्वर्गातून पारिजात वृक्ष आणून दिला. त्यासाठीच, पत्नींच्या दबावाखाली असलेला इंद्र क्रोधाने आंधळा होऊन वज्र घेऊन दल-बलासह प्रभूच्या मागे धावला—जणू स्त्रियांचा खेळमृगच।

Verse 6

सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या । आमन्त्रितस्तत्तनयाय शेषं दत्त्वा तदन्त:पुरमाविवेश ॥ ६ ॥

धरित्रीचा पुत्र नरकासुर आकाश गिळण्याचा प्रयत्न करीत असता प्रभूंनी युद्धात त्याचा वध केला. मग पृथ्वीमातेने प्रभूंची प्रार्थना केली; प्रभूंनी उरलेले राज्य त्याच्या पुत्राला देऊन दैत्याच्या अंतःपुरात प्रवेश केला.

Verse 7

तत्राहृतास्ता नरदेवकन्या: कुजेन दृष्ट्वा हरिमार्तबन्धुम् । उत्थाय सद्यो जगृहु: प्रहर्ष- व्रीडानुरागप्रहितावलोकै: ॥ ७ ॥

तेथे दैत्याच्या घरात, नरकासुराने अपहरण केलेल्या राजकन्या आर्तांचे बंधू हरि यांना पाहताच त्वरित उठल्या. हर्ष, लज्जा व अनुरागाने भरलेल्या नजरेने त्यांनी प्रभूकडे पाहिले आणि त्यांना पती म्हणून स्वीकारण्यास सिद्ध झाल्या.

Verse 8

आसां मुहूर्त एकस्मिन्नानागारेषु योषिताम् । सविधं जगृहे पाणीननुरूप: स्वमायया ॥ ८ ॥

त्या सर्व राजकन्या वेगवेगळ्या कक्षांत होत्या. प्रभूंनी आपल्या अंतरंग मायाशक्तीने एका क्षणात प्रत्येकाला अनुरूप असे अनेक रूप धारण करून विधिपूर्वक त्यांच्या हातांचे पाणिग्रहण केले.

Verse 9

तास्वपत्यान्यजनयदात्मतुल्यानि सर्वत: । एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर्विबुभूषया ॥ ९ ॥

आपल्या दिव्य स्वरूपाचा विस्तार करण्याच्या इच्छेने प्रभूंनी त्या सर्वांमध्ये, प्रत्येकेत दहा-दहा, स्वतःसारख्या गुणांचे संतती उत्पन्न केली.

Verse 10

कालमागधशाल्वादीननीकै रुन्धत: पुरम् । अजीघनत्स्वयं दिव्यं स्वपुंसां तेज आदिशत् ॥ १० ॥

कालयवन, मगधराज आणि शाल्व इत्यादींनी सैन्यांसह मथुरा नगरीला वेढा घातला. तेव्हा प्रभूंनी स्वतः त्यांचा वध न करता, आपल्या पुरुषांचे दिव्य तेज व पराक्रम दाखवण्यासाठी त्यांना आदेश दिला.

Verse 11

शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलमेव च । अन्यांश्च दन्तवक्रादीनवधीत्कांश्च घातयत् ॥ ११ ॥

शम्बर, द्विविद, बाण, मुर, बल्वल तसेच दंतवक्र इत्यादी अनेक दैत्यांपैकी काहींना भगवंतांनी स्वतः वध केले आणि काहींना बलदेव आदींकडून मारविले।

Verse 12

अथ ते भ्रातृपुत्राणां पक्षयो: पतितान्नृपान् । चचाल भू: कुरुक्षेत्रं येषामापततां बलै: ॥ १२ ॥

मग, हे विदुर, प्रभूंनी तुझ्या भाच्यांच्या पक्ष व विपक्ष—दोन्ही बाजूंचे राजे कुरुक्षेत्राच्या युद्धात मारले जावेत असे केले. ते इतके पराक्रमी होते की रणभूमीवर चालताना पृथ्वी जणू थरथरत होती।

Verse 13

सकर्णदु:शासनसौबलानां कुमन्त्रपाकेन हतश्रियायुषम् । सुयोधनं सानुचरं शयानं भग्नोरुमूर्व्यां न ननन्द पश्यन् ॥ १३ ॥

कर्ण, दुःशासन आणि सौबल यांच्या कुमंत्रांच्या परिणामाने दुर्योधनाची श्री आणि आयुष्य नष्ट झाले. तो अनुचरांसह जमिनीवर पडला होता; त्याच्या मांड्या मोडल्या होत्या, तरी तो बलवान होता—ते दृश्य पाहून प्रभू आनंदित झाले नाहीत।

Verse 14

कियान् भुवोऽयं क्षपितोरुभारो यद्‌द्रोणभीष्मार्जुनभीममूलै: । अष्टादशाक्षौहिणिको मदंशै- रास्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम् ॥ १४ ॥

[कुरुक्षेत्र युद्धानंतर प्रभू म्हणाले:] द्रोण, भीष्म, अर्जुन आणि भीम यांच्या साहाय्याने अठरा अक्षौहिणी सेनांच्या रूपातील पृथ्वीचा मोठा भार आता कमी झाला. पण हे काय! माझ्याच अंशातून उत्पन्न यदुवंशाचे प्रचंड बळ अजून उरले आहे; ते अधिक असह्य भार ठरू शकते।

Verse 15

मिथो यदैषां भविता विवादो मध्वामदाताम्रविलोचनानाम् । नैषां वधोपाय इयानतोऽन्यो मय्युद्यतेऽन्तर्दधते स्वयं स्म ॥ १५ ॥

जेव्हा मधु-पानाच्या मद्यामुळे त्यांच्या डोळ्यांना तांबूस लालसरपणा येईल आणि ते परस्परांत वाद घालतील, तेव्हाच त्यांचा नाश होईल; याखेरीज त्यांच्या वधाचा दुसरा उपाय नाही. माझ्या अंतर्धानानंतर ही घटना आपोआप घडेल।

Verse 16

एवं सञ्चिन्त्य भगवान् स्वराज्ये स्थाप्य धर्मजम् । नन्दयामास सुहृद: साधूनां वर्त्म दर्शयन् ॥ १६ ॥

अशा प्रकारे मनात विचार करून भगवान् श्रीकृष्णांनी धर्मराज युधिष्ठिरांना समस्त पृथ्वीच्या परम अधिपत्याच्या पदावर स्थापित केले, जेणेकरून धर्ममार्गावर राजधर्माचा आदर्श दाखवून सुहृदांना आनंदित करावे।

Verse 17

उत्तरायां धृत: पूरोर्वंश: साध्वभिमन्युना । स वै द्रौण्यस्त्रसंप्लुष्ट: पुनर्भगवता धृत: ॥ १७ ॥

उत्तराच्या गर्भात महावीर अभिमन्यूने पूरुवंशाचा जो गर्भ धारण केला होता, तो द्रोणपुत्राच्या अस्त्राने दग्ध झाला; पण नंतर भगवानांनी पुन्हा त्याला धारण करून रक्षण केले।

Verse 18

अयाजयद्धर्मसुतमश्वमेधैस्त्रिभिर्विभु: । सोऽपि क्ष्मामनुजै रक्षन् रेमे कृष्णमनुव्रत: ॥ १८ ॥

विभु भगवानांनी धर्मपुत्र युधिष्ठिरांकडून तीन अश्वमेध यज्ञ करवून घेतले; आणि श्रीकृष्णांचे अनुव्रत असलेल्या युधिष्ठिरांनी धाकट्या भावांसह पृथ्वीचे रक्षण करून तिचा सुखोपभोग केला।

Verse 19

भगवानपि विश्वात्मा लोकवेदपथानुग: । कामान् सिषेवे द्वार्वत्यामसक्त: सांख्यमास्थित: ॥ १९ ॥

दुसरीकडे विश्वात्मा भगवान् लोक व वेदाच्या मार्गानुसार द्वारकेत जीवनसुखांचा उपभोग घेत होते; तरीही ते साङ्ख्याने सांगितलेल्या ज्ञान-वैराग्यात स्थित राहून आसक्तिरहित होते।

Verse 20

स्‍निग्धस्मितावलोकेन वाचा पीयूषकल्पया । चरित्रेणानवद्येन श्रीनिकेतेन चात्मना ॥ २० ॥

तेथे ते आपल्या दिव्य देहासह विराजमान होते—जो श्रीलक्ष्मीचे निवासस्थान आहे—त्यांच्या दृष्टीत स्नेहयुक्त मधुर हास्य, वाणी अमृतासारखी आणि चरित्र सर्वथा निर्दोष होते।

Verse 21

इमं लोकममुं चैव रमयन् सुतरां यदून् । रेमे क्षणदया दत्तक्षणस्त्रीक्षणसौहृद: ॥ २१ ॥

भगवान् या लोकात आणि परलोकातही, विशेषतः यदुवंशाच्या संगतीत, लीला-विहार करीत होते. रात्रिच्या निवांत क्षणी त्यांनी स्त्रियांसह दाम्पत्य-स्नेहाचा मधुर रस अनुभवला.

Verse 22

तस्यैवं रममाणस्य संवत्सरगणान् बहून् । गृहमेधेषु योगेषु विराग: समजायत ॥ २२ ॥

अशा रीतीने अनेक वर्षे गृहस्थ-लीलेत रमूनही, शेवटी क्षणभंगुर कामभोगाविषयी भगवानांचा पूर्ण वैराग्यभाव प्रकट झाला.

Verse 23

दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीन: स्वयं पुमान् । को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरमनुव्रत: ॥ २३ ॥

जेव्हा इच्छा-भोगही दैवाधीन आहेत आणि जीव स्वतःही दैवाच्या अधीन आहे, तेव्हा योगेश्वर श्रीकृष्णांच्या दिव्य इंद्रिय-लीलांवर दृढ विश्वास तोच ठेवू शकतो, जो भक्तिसेवेने त्यांचा अनुव्रत भक्त झाला आहे.

Verse 24

पुर्यां कदाचित्क्रीडद्‍‌भिर्यदुभोजकुमारकै: । कोपिता मुनय: शेपुर्भगवन्मतकोविदा: ॥ २४ ॥

एकदा नगरीत यदु व भोज वंशातील राजकुमार क्रीडा करीत होते. त्यांच्या वर्तनाने महर्षी क्रोधित झाले आणि भगवानांची इच्छा जाणून त्यांनी त्यांना शाप दिला.

Verse 25

तत: कतिपयैर्मासैर्वृष्णिभोजान्धकादय: । ययु: प्रभासं संहृष्टा रथैर्देवविमोहिता: ॥ २५ ॥

त्यानंतर काही महिन्यांनी, वृष्णि, भोज व अंधक इत्यादी—जे देवांशावतार होते—श्रीकृष्णांच्या मोहाने रथांनी आनंदाने प्रभासला गेले; पण जे भगवानांचे नित्य भक्त होते ते गेले नाहीत, द्वारकेतच राहिले.

Verse 26

तत्र स्‍नात्वा पितृन्देवानृषींश्चैव तदम्भसा । तर्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहुगुणा ददु: ॥ २६ ॥

तेथे स्नान करून त्यांनी त्या तीर्थजलाने पितर, देव आणि ऋषी यांना तर्पण केले. मग ब्राह्मणांना राजदान म्हणून अनेक उत्तम गायी दिल्या.

Verse 27

हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्यजिनकम्बलान् । यानं रथानिभान् कन्या धरां वृत्तिकरीमपि ॥ २७ ॥

त्यांनी केवळ पुष्ट गायीच नव्हे, तर सोने-चांदी, शय्या, वस्त्रे, अजिन-आसन, कंबळे, वाहने, रथ, हत्ती, कन्या आणि उपजीविकेसाठी पुरेशी जमीनही दान दिली.

Verse 28

अन्नं चोरुरसं तेभ्यो दत्त्वा भगवदर्पणम् । गोविप्रार्थासव: शूरा: प्रणेमुर्भुवि मूर्धभि: ॥ २८ ॥

त्यानंतर त्यांनी ब्राह्मणांना अतिशय रुचकर अन्न दिले, जे आधी भगवंतांना अर्पण केलेले होते. आणि मस्तक भूमीला लावून प्रणाम केला. गो-आणि विप्र-रक्षण हेच त्यांच्या जीवनाचे प्राण होते.