Adhyaya 27

Verse 1

श्रीभगवानुवाच प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर्गुणै: । अविकारादकर्तृत्वान्निर्गुणत्वाज्जलार्कवत् ॥ १ ॥

श्रीभगवान कपिल म्हणाले—प्रकृतीत स्थित असूनही पुरुष प्राकृत गुणांनी लिप्त होत नाही; कारण तो अविकार, अकर्तृत्व आणि निर्गुण आहे—जसे पाण्यातील प्रतिबिंब असूनही सूर्य पाण्याने स्पर्शिला जात नाही।

Verse 2

स एष यर्हि प्रकृतेर्गुणेष्वभिविषज्जते । अहंक्रियाविमूढात्मा कर्तास्मीत्यभिमन्यते ॥ २ ॥

जेव्हा हा जीव प्रकृतीच्या गुणांत आसक्त होतो, तेव्हा अहंकाराच्या क्रियेमुळे मोहित होऊन देहालाच आत्मा मानतो आणि ‘मी कर्ता आहे’ असा अभिमान धरतो।

Verse 3

तेन संसारपदवीमवशोऽभ्येत्यनिर्वृत: । प्रासङ्गिकै: कर्मदोषै: सदसन्मिश्रयोनिषु ॥ ३ ॥

म्हणून तो विवश व असंतुष्ट होऊन संसारमार्गात पडतो आणि संगामुळे झालेल्या कर्मदोषांमुळे उच्च-नीच, सत्-असत् मिश्र योन्यांत जन्म घेत राहतो।

Verse 4

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ४ ॥

खरे तर विषयांचा अर्थ नसतानाही, जो विषयांचे ध्यान करतो त्याची संसृती थांबत नाही; जसे स्वप्नात विषयचिंतन केल्याने अनर्थ येतात।

Verse 5

अत एव शनैश्चित्तं प्रसक्तमसतां पथि । भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद्वशम् ॥ ५ ॥

म्हणून जे चित्त असत् भोगमार्गात आसक्त झाले आहे, ते तीव्र भक्तियोग व वैराग्याने हळूहळू वश करावे।

Verse 6

यमादिभिर्योगपथैरभ्यसन्श्रद्धयान्वित: । मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६ ॥

यम-नियमादी योगमार्ग श्रद्धेने अभ्यासून, माझ्याविषयी सत्य भाव ठेवून आणि माझ्या कथांचे श्रवण-कीर्तन करून शुद्ध भक्तीच्या पातळीवर जावे।

Verse 7

सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गत: । ब्रह्मचर्येण मौनेन स्वधर्मेण बलीयसा ॥ ७ ॥

भक्ती करताना सर्व जीवांना समदृष्टीने पाहावे, कोणाशी वैर ठेवू नये व कोणाशी अतिसंगही करू नये; ब्रह्मचर्य, मौन/गंभीरता आणि बळकट स्वधर्म पाळावा।

Verse 8

यद‍ृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मितभुङ्‍मुनि: । विविक्तशरण: शान्तो मैत्र: करुण आत्मवान् ॥ ८ ॥

भक्ताने फार कष्ट न करता जे मिळेल त्यात संतुष्ट राहावे, मिताहार करावा; एकांत आश्रयात राहून शांत, मैत्रीपूर्ण, करुण व आत्मसंयमी व्हावे।

Verse 9

सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् । ज्ञानेन द‍ृष्टतत्त्वेन प्रकृते: पुरुषस्य च ॥ ९ ॥

या देहाशी व त्यासंबंधित नात्यांशी असत् आग्रह करू नये; ज्ञानदृष्टीने प्रकृती व पुरुष (आत्मा) यांचे तत्त्व पाहावे।

Verse 10

निवृत्तबुद्ध्यवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शन: । उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मद‍ृक् ॥ १० ॥

भौतिक चेतनेच्या अवस्थांपलीकडे जाऊन निवृत्त-बुद्धीमध्ये स्थित राहावे आणि इतर सर्व जीवनकल्पनांपासून अलिप्त व्हावे. मिथ्या अहंकारातून मुक्त होऊन, आकाशातील सूर्य जसा डोळ्यांनी दिसतो तसा स्वतःचा आत्मा स्पष्ट पाहावा.

Verse 11

मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते । सतो बन्धुमसच्चक्षु: सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥ ११ ॥

मुक्त-लिंग जीव त्या परात्पर परमपुरुष भगवंताला जाणतो, जो मिथ्या अहंकारातही प्रतिबिंबासारखा प्रकट होतो. तोच भौतिक कारणाचा आधार व आश्रय आहे आणि सर्वांमध्ये व्याप्त होऊन प्रविष्ट आहे; तो अद्वितीय परम सत्य आहे आणि मायेला भ्रामक दृष्टी देणारा नियंता देखील तोच आहे.

Verse 12

यथा जलस्थ आभास: स्थलस्थेनावद‍ृश्यते । स्वाभासेन तथा सूर्यो जलस्थेन दिवि स्थित: ॥ १२ ॥

जसा प्रथम जलात सूर्याचा प्रतिबिंब दिसतो आणि नंतर खोलीच्या भिंतीवर त्याचे दुसरे प्रतिबिंब दिसते, तरी सूर्य स्वतः आकाशातच असतो—तसेच परमेश्वराची उपस्थिती अनुभवल्या जाते.

Verse 13

एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयै: । स्वाभासैर्लक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यद‍ृक् ॥ १३ ॥

अशा रीतीने आत्मदर्शी साधकाचे प्रतिबिंब प्रथम त्रिविध अहंकारात आणि नंतर देह, इंद्रिये व मन यांत त्यांच्या-त्यांच्या प्रतिबिंबांद्वारे दिसून येते.

Verse 14

भूतसूक्ष्मेन्द्रियमनोबुद्ध्यादिष्विह निद्रया । लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहंक्रिय: ॥ १४ ॥

जरी निद्रेमुळे तो भक्त पंचभूत, विषय, इंद्रिये, मन व बुद्धी इत्यादींत लीन झाल्यासारखा दिसतो, तरी तो अंतःकरणात जागृत व निरहंकारी असतो; म्हणून त्याला जागा आणि मिथ्या अहंकारातून मुक्त समजावे.

Verse 15

मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा । नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुर: ॥ १५ ॥

जीव द्रष्टा म्हणून आपले अस्तित्व स्पष्ट अनुभवतो; पण गाढ झोपेत अहंकार लय पावल्याने तो खोटेपणाने स्वतःला हरवलेला मानतो—जसा धन हरवून मनुष्य व्याकुळ होतो.

Verse 16

एवं प्रत्यवमृश्यासावात्मानं प्रतिपद्यते । साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रह: ॥ १६ ॥

अशा रीतीने परिपक्व विचार करून तो आपल्या आत्मस्वरूपाला ओळखतो; तेव्हा अहंकारयुक्त द्रव्यभावात जी अवस्था तो स्वीकारत होता ती त्याला स्पष्ट प्रकट होते.

Verse 17

देवहूतिरुवाच पुरुषं प्रकृतिर्ब्रह्मन्न विमुञ्चति कर्हिचित् । अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयो: प्रभो ॥ १७ ॥

देवहूती म्हणाली—हे ब्राह्मण! प्रकृती कधी पुरुषाला (आत्म्याला) सोडते का? प्रभो, दोघे परस्परावलंबी आणि नित्य असताना त्यांचा विभेद कसा शक्य आहे?

Verse 18

यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकत: । अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धे: परस्य च ॥ १८ ॥

जशी पृथ्वी आणि तिचा गंध, तसेच पाणी आणि त्याचा रस यांचे स्वतंत्र अस्तित्व नाही; तसेच बुद्धी आणि चेतना यांचेही वेगळे अस्तित्व असू शकत नाही.

Verse 19

अकर्तु: कर्मबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रय: । गुणेषु सत्सु प्रकृते: कैवल्यं तेष्वत: कथम् ॥ १९ ॥

पुरुष खरे तर अकर्ता असला तरी कर्मबंधन त्याच्यावरच आश्रित दिसतो; प्रकृतीचे गुण अस्तित्वात राहून बांधत असतील तर आत्म्याचे कैवल्य-स्वातंत्र्य कसे होईल?

Verse 20

क्‍वचित्तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् । अनिवृत्तनिमित्तत्वात्पुन: प्रत्यवतिष्ठते ॥ २० ॥

कधी तत्त्वचिंतनाने बंधनाचे तीव्र भय निवळले तरी, कारण न निवळल्याने ते पुन्हा उभे राहते.

Verse 21

श्रीभगवानुवाच अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: निष्काम भावाने, निर्मळ अंतःकरणाने स्वधर्म आचरा; आणि माझ्यात तीव्र भक्ती ठेवून दीर्घकाळ माझे श्रवण कर.

Verse 22

ज्ञानेन द‍ृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ २२ ॥

ही भक्ती दृढ ज्ञान व तत्त्वदर्शनासह असो; प्रबळ वैराग्य, तपयुक्त योग आणि तीव्र आत्मसमाधीने स्थिर व्हा.

Verse 23

प्रकृति: पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैरग्नेर्योनिरिवारणि: ॥ २३ ॥

इथे प्रकृती जीवाला अहोरात्र जाळीत झाकून टाकते, जणू तो अग्नीत आहे; पण तीव्र भक्तीने हे आवरण तसेच नष्ट होते जसे अग्नीत अरणीच भस्म होते.

Verse 24

भुक्तभोगा परित्यक्ता द‍ृष्टदोषा च नित्यश: । नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥ २४ ॥

भोग उपभोगून आणि त्यांचे दोष नित्य पाहून जेव्हा जीव त्याग करतो, तेव्हा तो ईश्वर होण्याची अशुभ वृत्ती धरत नाही आणि आपल्या महिमेत स्थिर होतो.

Verse 25

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ २५ ॥

जसा स्वप्नावस्थेत अप्रबुद्धाची चेतना झाकली जाते व अनेक अमंगल दृश्य दिसतात; पण जागृत झाल्यावर ती अमंगलता त्याला मोहात पाडू शकत नाही।

Verse 26

एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिर्मयि मानसम् । युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित् ॥ २६ ॥

अशा रीतीने तत्त्व जाणून ज्याचे मन माझ्यात स्थिर झाले आहे, तो आत्माराम ज्ञानी प्रकृतीत कर्म करत असला तरी कधीही बाधित होत नाही।

Verse 27

यदैवमध्यात्मरत: कालेन बहुजन्मना । सर्वत्र जातवैराग्य आब्रह्मभुवनान्मुनि: ॥ २७ ॥

अशा प्रकारे अनेक जन्मे व दीर्घ काळ अध्यात्म व भक्तीत रत राहिल्यावर, त्या मुनीला ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व लोकांच्या भोगांबद्दलही सर्वत्र वैराग्य येते आणि त्याची चेतना परिपक्व होते।

Verse 28

मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वद‍ृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥

माझा भक्त माझ्या अपार कृपेने खरोखर आत्मसाक्षात्कार प्राप्त करतो; दिव्य दृष्टीने त्याचे सर्व संशय छिन्न होतात. तो धीर होऊन सहजच त्या परम कल्याणमय धामाला पोहोचतो, जे माझ्या शुद्ध आनंदशक्तीच्या आश्रयाखाली ‘कैवल्य’ म्हणून ओळखले जाते. ही देह-आवरणे सोडून योगी-भक्त तेथे गेल्यावर परत येत नाही।

Verse 29

मद्भक्त: प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । नि:श्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८ ॥ प्राप्नोतीहाञ्जसा धीर: स्वद‍ृशाच्छिन्नसंशय: । यद्गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद्विनिर्गमे ॥ २९ ॥

माझा भक्त माझ्या अपार कृपेने खरोखर आत्मसाक्षात्कार प्राप्त करतो; दिव्य दृष्टीने त्याचे सर्व संशय छिन्न होतात. तो धीर होऊन सहजच त्या परम कल्याणमय धामाला पोहोचतो, जे माझ्या शुद्ध आनंदशक्तीच्या आश्रयाखाली ‘कैवल्य’ म्हणून ओळखले जाते. ही देह-आवरणे सोडून योगी-भक्त तेथे गेल्यावर परत येत नाही।

Verse 30

यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग । अनन्यहेतुष्वथ मे गति: स्याद् आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहास: ॥ ३० ॥

जेव्हा सिद्ध योग्याचे चित्त बाह्य मायेतून प्रकट झालेल्या योगसिद्धींच्या उपफलांत आसक्त राहत नाही, तेव्हा माझ्याकडे त्याची गती अनंत होते आणि मृत्यूची शक्ती त्याला जिंकू शकत नाही।